Geliopol
Гелиопол, Гелиополис, Илиопол (юнонча: Ἡλιούπολις ёки юнонча: λίου πόλις) — Қадимги Мисрнинг энг муҳим шимолий шаҳарларидан бири. 13-Қуйи Миср номи Ҳека-анжу маркази. Ҳелиополис қуёшнинг олий худоси (дастлаб Атум, кейин Атум-Ра) ва у билан боғлиқ бўлган худолар сикли — „Буюк Тўққиз Иун“ га асосий сиғиниш маркази эди. Юнонлар Атум ва Рани Ҳелиос билан аниқладилар, шунинг учун шаҳарнинг юнонча номи — 'Ἡлōсōлис („қуёш шаҳри“). ỉwнw транскрипсия қилинган қадимги Миср номи кўпинча Жуну ёки Ҳе (эллинлаштирилган версияда Ὂн ва Библиянинг иброний матнида Ὂн ёки Ὂн) сифатида таржима қилинган.
Диодорнинг ёзишича, шаҳарга Гелиоснинг ўғли Актиос асос солган, у акаси ўлдирилганидан кейин Родос оролидан қочишга мажбур бўлган. У шаҳарни отасининг номи билан атаган.
Ҳелиополис сулоладан олдинги даврдан бери маълум. Илк ва қадимги қироллик даврида Абйдос ва Мемфис билан бир қаторда у энг кўп қурилган шаҳарлардан бири эди. Дастлаб, Ҳелиополис Мисрнинг биринчи умумий қуёш худоси ҳисобланган Атумнинг асосий ибодат маркази эди. Бироқ, Қадимги Қиролликнинг бошига келиб, Атум худди шунга ўхшаш гелиополис худоси Ра томонидан алмаштирилди ва у билан Ра-Атум шаклида аниқланди (Ра ва Атумдан ташқари, Ҳелиополисда Мневис буқасига сиғиниш ҳам кенг тарқалган эди) . Миср ҳукмдорларининг 5-сулоласининг ҳокимиятга келиши Ҳелиополис руҳонийлигини фир’авн давридаги энг нуфузли сиёсий гуруҳ сифатида белгилаб берди.
Тҳебеснинг сиёсий ҳукмронлиги натижасида Амунга сиғинишнинг кучайишига қарамай, Ра қадимги олий худо сифатида ўзининг аҳамияти ва обрўсини сақлаб қолди. Ҳелиополис руҳонийлари янги сиёсий шароитларга мослашиб, синкретик худолар Ра-Ҳоракҳт (Ра + Ҳорус) ва Амон-Ра (Ра + Амон) ҳақида ғояларни ривожлантирдилар. Шунга қарамай, бошқа мифологик схемалар таққосланган Ҳелиополис космогониясининг теологик устунлиги Тҳебан руҳонийларининг Янги Қиролликнинг ХВИИИ сулоласи фир’авнларининг тажовузкор ташқи сиёсатининг асосий таянчига айланишига тўсқинлик қилмади. Ҳелиополиснинг собиқ сиёсий ҳокимиятини тиклашга сўнгги уриниш Акҳенатен ҳукмронлигининг бошида амалга оширилди, у Ра-Хорахте руҳонийларининг руҳонийлик мавқеларини мустаҳкамлашдан норозилигидан фойдаланиб, туб ўзгаришларни амалга оширишни режалаштирган. Амон-Ра. Бу вақтда Ҳелиополисда Атеннинг қуёш дискига бағишланган Веж-Атен ибодатхонаси қурилган.
Ҳелиополис қадимги юнонлар ва римликларга яхши маълум эди. Милоддан аввалги 332 йилда. э. Искандар Зулқарнайн шаҳарда қисқа муддат қолди; астрономия ва фалсафадаги муваффақиятлари билан машҳур бўлган Ҳелиополис ибодатхоналарига Солон, Пифагор, Платон ва антик даврнинг бошқа таниқли мутафаккирлари бир неча бор ташриф буюришган. Мането, афтидан, Ҳелиополиснинг собиқ олий руҳонийси, милоддан аввалги 3-аср бошларида. Маъбад архивлари асосида у қадимги дунёда Қадимги Миср тарихи бўйича асосий манба ҳисобланган „Миср“ ни тайёрлади. Бироқ, милоддан аввалги 1-асрга келиб. э. Птолемейларнинг Гелиополиснинг қадимий обидаларига қизиқиши сусайди ва Страбон шаҳар ибодатхоналарини ташландиқ ҳолда топди. Милодий 19 йилда император Август буйруғи билан Рим ҳукмронлиги ўрнатилгандан кейин. э. Ҳелиополисдан Искандариягача Рим префекти Барбарус „Клеопатра игналари“ деб аталадиган нарсаларни — Ра Тутмос ИИИ ибодатхонаси олдида ўрнатилган ва Мисрдаги энг баландларидан бири бўлган бир жуфт обелискни олиб чиқди. 1819 йилда Мисрлик Муҳаммад Али инглизларга битта „игна“ берди, у 1877 йил сентябрда Лондонга олиб кетилди. Яна бир „игна“1880-йилда АҚШга олиб кетилган ва 1881-йилдан бошлаб Ню-Ёркдаги Марказий Паркни безаб турибди. Қадимги Ҳелиополиснинг кўплаб ибодатхоналари ва бошқа йирик бинолари кейинчалик Фустат қурилиши учун қурилиш материали сифатида ишлатилган, кейинчалик у Қоҳирага ўсган.