Gender tengligi
Гендер тенглиги ва жинсий тенглик, аниқроғи: эркаклар ва аёллар ўртасидаги тенглик — бу оилада ва жамиятда эркаклар ва аёллар ўртасида тенг ҳуқуқларга эришишни назарда тутадиган тушунча ва бошқа қонуний муносабатлар. Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрига кўра , гендер тенглиги — бу патриархал тизимдан кейинги ижтимоий-жинсий муносабатларнинг кейинги босқичи. Гендер тенглиги тамойили инсоннинг шахс сифатида пайдо бўлишига тўсқинлик қиладиган барча ижтимоий тўсиқларни ўрганиш ва йўқ қилиш, шунингдек, ҳаётнинг барча соҳаларида эркаклар ва аёллар шахсиятини англаш учун тенг ижтимоий имкониятларни яратишдан иборат.
Ўзбекистонда гендер тенглиги
Ўзбекистон гендер тенглиги кўрсаткичи рўйхатида 2019-йилдан бошлаб қатнашишни бошлади. 2019-йил ҳолати бўйича Ўзбекистоннинг гендер тенглиги кўрсаткичи рўйхатдаги 189 мамлакат ичида 62-ўринни эгаллади. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Аҳолишунослик жамғармаси (УНФПА) экспертларининг фикрига кўра, Ўзбекистондаги ҳар 100 000 дан 29 аёл гендер тенгсизлик туфайли вафот этиши ва 15-19 ёшдаги ҳар минг ўспирин қиз учун туғиш кўрсаткичи 23,8 ни ташкил қилади.
Гендер тенглиги кўрсаткичи рўйхати бўйича 62-ўринда Ўзбекистон билан бир қаторда Коста-Рика ва Уругвай ҳам 0,288 кўрсаткичи билан қайд этилган. Ўрта Осиё давлатлари ўртасида Қозоғистон 44-чи, Қирғизистон 82-чи, Тожикистон 70-чи ўринларни эгаллашган, Туркманистонда эса бу рўйхатда ҳеч қандай маълумот кўрсатилмаган.
Ўзбекистонда 2019-йил 2-сентабрда 562-сонли Ўзбекистон Республикаси „Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида“ги Қонуни қабул қилинган.Ўзбекистонда Гендер тенглик бўйича Комиссия 2019-йилдан бошлаб иш юритиб келади. Олий Мажлис Сенати Раиси Танзила Нарбаэва Ўзбекистон Республикаси Гендер тенгликни таъминлаш масалалари бўйича комиссиясининг раиси ҳисобланади.
БМТ ва гендер тенглиги
2015-йилда Покистон Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Гендер тенглиги ва аёлларнинг ҳуқуқларини кенгайтириш бўйича бўлими томонидан ҳисобот тайёрланди. Бу ҳисобот „БМТ-аёллар“ деб танилган.
Ҳисоботнинг марказий масалаларидан бири аёлларни иш билан таъминлаш масаласи эди. Ҳисобот муаллифларининг фикрига кўра, олий маълумотли аёллар сони тарихий максимал даражага етганига қарамай, уларнинг иш билан таъминланиш ҳолати ачинарли кўринишга эга. Университетларни имтиёзли диплом билан тугатган ёш қизлар, айниқса, тиббиёт ва математика каби фанлардан ёш йигитларни тобора ортда қолдиришларига қарамай, иш топа олмайдилар. Ҳатто иш топишга муваффақ бўлганлар ҳам ҳар доим ҳам ижтимоий ишончсизлик туфайли ўзларини ишончли ҳис қила олмайдилар. Ушбу масала ривожланаётган мамлакатларда айниқса долзарб бўлиб, уларда аёлларнинг 75 фоиз иш ўринлари, иш берувчи томонидан қонуний мажбуриятлари ҳимояланмаганини ташкил этади.
Ҳисоботда таъкидланганидек, ривожланган мамлакатларда гендер тенглиги ҳолати ҳам идеал даражадан узоқ эмас. Масалан, Швеция ва Франсияда аёллар эркакларникига нисбатан маошларидаги фарқ 31 фоизга кам, Германияда 49 фоизга камроқ, Туркияда эса 75 фоизга тенг. Ҳисобот муаллифларининг фикрига кўра, гендер тенгсизлигига қарши курашнинг асосий чоралари бутун дунё бўйлаб аёлларни яхши иш жойлари билан таъминлаш ҳуқуқи керак.