Generativ grammatika
Генератив грамматика (инглиз. ʻʻгенеративеъъ — генератив, яратувчан, ʻʻграммаръъ — грамматика) грамматикани маълум бир тилда сўзлар бирикмаси орқали тузилиш жиҳатидан тўғри гаплар яралишига асос бўлувчи қоидалар тизими деб ҳисоблайдиган тилшунослик назариясидир. Ушбу атамани биринчи бўлиб Ноам Чомский 1950-йилларнинг охирларида ўзи ишлаб чиққан тилшунослик назариясига тегишли қўллаган.[1] Генератив грамматика доирасида тадқиқот олиб борувчи тилшунослар генеративистлар деб номланади. Генератив мактаби асосан синтаксис йўналиши бўйича изланишлар олиб бориши билан бирга, тилшуносликнинг бошқа йўналишлари, хусусан, морфология ва фонетикага ҳам эътибор қаратади.
Чомский назариясининг дастлабки шакли трансформацион грамматика деб аталган ва бугунги кунда ушбу назариянинг кейинги шаклларини[2] ўз ичига қамраб олган, буларнинг энг сўнггиси — минималистик дастур. Чомский ва бошқа генеративистларнинг фикрига кўра, генератив грамматика хусусиятлари атроф-муҳитдан ўрганиш эвазига эмас, балки инсон миясидаги туғма универсал грамматикадан келиб чиқади.
Замонавий тилшуносликда генератив грамматиканинг турли тизимлари мавжуд.
Генератив грамматикага қарама-қарши бўлган йўналиш — чеклов асосидаги грамматикадир.[3] Генератив грамматика тилдаги тўғри шаклланган гапларни яратувчи барча қоидаларни рўйхатга олиш жараёнига таянса, чеклов асосидаги грамматика (ва унинг турлари) эса, аксинча, маълум бир чекловдан бошқа ҳеч қандай чекловга амал қилмаган жараёнларни ўз ичига қамраб олиш қобилиятига эга.
Асосий тизимлар
Генератив грамматикага турли хил ёндашувлар мавжуд. Буларнинг умумий жиҳати — табиий тилдаги барча тўғри шаклланган ифодалар мажмуасининг ҳар бир аъзосини расман тавсифлай оладиган қоидалар ёки принсиплар тўпламини ишлаб чиқиш. ʻʻГенератив грамматикаъъ атамаси камида қуйидаги тилшунослик мактаблари билан боғлиқ:
- Трансформацион грамматика (ТГ)
- Стандарт назария (СН)
- Кенгайтирилган стандарт назария (КСН)
- Ўзгартирилган стандарт назария (ЎСН)
- Принсиплар ва параметрлар назарияси (П & П)
- Моностратал (ёки нотрансформацион) грамматикалар
Манбалар
- ↑ „Тоол Модуле: Чомскйʻс Универсал Граммар“. тҳебраин.мcгилл.cа. Қаралди: 2017-йил 28-август.
- ↑ „Мод 4 Лессон 4.2.3 Генеративе-Трансформатионал Граммар Тҳеорй“. www2.леэwард.ҳаwаии.эду. 2018-йил 16-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-феврал.
- ↑ Поллард, Cарл. „Тҳе натуре оф cонстраинт-басед граммар“ (ПДФ). 11тҳ Паcифиc Асиан cонференcе он лангуаге, информатион анд cомпутатион.