Генетик код (инглизча)

Генетик код — ирсий ахборотни нуклеин кислоталар молекуласида нуклеотидлар кетма-кетлиги тартибида ёзишнинг тирик организмларга хос бўлган ягона системаси. Дезоксирибонуклеин кислотаси (ДНК) молекуласида маълум тартибда жойлашган муайян сондаги нуклеотидлар синтезланаётган оқсил занжирининг таркибидаги аминокислоталар хили, сони, уларнинг жойлашиш тартибини белгилаб беради. ДНК молекуласидаги нуклеотидлар 4 хил бўлиб, улар аденин-А, тимин-Т, гуанин-Г ва ситозин-C (cйтосине) лардан иборат. Табиатда 300 га яқин аминокислоталар учрайди, лекин тирик организмлардаги оқсиллар таркибига 20 та аминокислота киради.

Ҳужайрада оқсилнинг синтез қилиниши жараёнида унинг таркибидаги ҳар бир аминокислотанинг жойланиши учта нуклеотид томонидан кодланади. Уни триплет (учлик) ёки кодон деб аталади. Демак, ДНК молекуласидаги кодонларнинг жойлашиш тартиби улар синтез қиладиган оқсил молекуласи таркибидаги аминокислоталарнинг жойлашиш тартибини ифодалайди. Оқсил молекуласида аминокислоталар сони қанча бўлса, ДНК нинг шу оқсилни ифодаловчи, яъни синтез қилинишини таъмин этувчи қисми бўлган ген ҳам шунча кодондан ташкил топади.

Оқсилнинг синтезида ДНК ва унинг қисми бўлган ген эмас, балки бошқа нуклеин кислота — рибонуклеин кислота (РНК) иштирок этади. У уч хил: информацион — иРНК, транспорт — тРНК ва рибосомал — рРНК. иРНК ДНК асосида синтез қилиниб ундаги генетик ахборотни рибосомаларга олиб келади, иРНК таркибида ҳам ДНК даги каби 4 хил нуклеоидлар мавжуд. Уларнинг учтаси — А, Г, C ДНК даги каби, фақат иРНК да Т нинг ўрнига У-урацил учрайди; тРНК ситоплазмадаги аминокислоталарни рибосомаларга етказиб беради. Рибосомаларда аминокислоталар маълум тартибда кетма-кет уланиб полипептид занжир синтезланади. Уларнинг маълум сонда бирикиши туфайли оқсиллар ҳосил бўлади. Оқсиллар организм белги ва хусусиятларининг ривожланишида иштирок этади.

Ҳозирги вақтда барча аминокислоталарнинг кодонлари аниқланган. 20 хил аминокислоталарнинг иккитаси фақат бир хил кодон билан, қолганлари эса икки ва ундан ортиқ кодонлардан биттаси орқали кодланади. Масалан, лизин аминокислотаси ААА ёки ААГ, серин аминокислотаси эса — УCУ ёки УCC билан кодланади. 64 триплетдан 3 таси — УАА, УАГ, УГА аминокислоталарни кодламайди ва полипептид занжир синтези тугаганини билдиради. Улар терминация сигналини беради.

Г. к.нинг тузилиши ва функсионал белги ҳамда хусусиятлари барча организмларга хос, универсал хоссаларга эга ва турғун бўлади.

Яна қаранг

Адабиётлар

  • Жўра Мусаев. ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
  • Инге-Вечтомов, Генетика с основами селекции М., 1989;
  • Тўрақулов, Молекуляр биология, Т., 1993.