Ziyosfera

Geno Jitomir

Гено Житомир (полякча: Ҳенио Żйтомирски)Ҳенио Żйтомирски,ибронийча: ‏הניו ז'יטומירסקי‎ тўлиқ исм – Ҳенрик Житомир полякча: Ҳенрйк Żйтомирски; 1933-йил 25-март, Лублин, Полша – 1942-йил 9-ноябр, Майданек концлагери) – Лублинлик полшалик яҳудий; Тўққиз ёшида у Майданек концлагерининг газ камерасида ўлимга ҳукм қилинди. Бу Полшадаги Холокостнинг рамзларидан бирига айланди[1].

Житомир оиласи

Житомир оиласининг тарихи тўлиқ маълум эмас. Фроим Житомирский,Гено Житомирскийнинг бобоси,Подолиянинг Меджибож шаҳрида туғилган. Унинг рафиқаси Хая (Меламед) Рига (Латвия) шаҳрида туғилган. Улар ХИХ аср охирида Варшавада танишиб, турмуш қуришди. Фроим Варшавадаги маҳаллий кагалда руҳоний бўлиб хизмат қилган. Биринчи жаҳон уруши тугагандан сўнг, 1920-йилларда Фроим ва унинг оиласи Люблинга кўчиб ўтди. Хайнинг ота-онаси Варшавада қолишди, Фроимнинг синглиси эса АҚШга кўчиб ўтди. Фроим Житомир Лублиндаги иш юритиш дўконининг эгаси бўлди[2].

Фроимнинг ўғли Шмуэл (исмнинг бошқа варианти – Шомуил) Сара (Оксман) билан турмуш қурган ва педагогик маълумот олган. У дастлаб Варшавадаги яҳудий гимназиясида ўқитувчи бўлиб ишлаган, кейинроқ Биҳавидаги бошланғич мактабда (у шу мактабнинг асосчиси ва директори ҳам бўлиши мумкин).Шмуэл яҳудий таълимининг „Тарбута“ (ўша даврдаги Полша мактаблари намунасидаги дунёвий мактаб, лекин иброний тилини ўрганишга алоҳида эътибор қаратилган) деб номланган янги педагогик йўналиш тарафдори эди. Бйҳавадаги ишидан ташқари, у Лублинда ҳам дарс бериши мумкин. У асосан тарих ва адабиётдан дарс берган. Сара дўконни бошқарди. 1933-йилда уларнинг оиласида ўғли Гено (Ҳенрик[2] туғилди.

Фроимнинг қизи Сониа Жозеф Корнбергга уйланди ва Казимеж-Долнийга кўчиб ўтди.1936-йилда уларнинг ўғли Аврахам туғилди. Фриманнинг қизлари Эстер ва Рейчел[2] қачон турмушга чиқмаган.

Леон Житомирский 1937-йилда Фаластинга кўчиб ўтди. Отаси Фрейм ва унинг укаси Шмуэл сингари у сионистик ғоя тарафдори эди. Ханна (Гоҳберг) ҳижрат пайтида вафот этган деб ишонилади. Житомирлар оиласининг барча аъзолари Фаластинга кўчиб ўтишни хоҳлашди, аммо Леондан ташқари ҳамма муваффақияцизликка учради-Полшани босиб олиш бошланганда. Иккинчи жаҳон урушидан кейин Житомир оиласидан фақат Леонинг омон қолди[2].

Нетанялик рассом Леонинг қизи Нетта Житомирская-Авидар туфайли Гено Житомирский ва унинг бутун оиласи ҳаёти ҳақида батафсил маълумотни қайта тиклаш мумкин бўлди. Нетта 2001-йилда Люблинга келганида,Житомирлар оиласи Фаластиндаги Леонга юбораётган баъзи мактублар ва фотосуратларни олиб келди. Лублинда у Гродзка дарвозасининг маҳаллий бўлими ходими билан учрашди-Театр НН.Ушбу ташкилот Люблин тарихини ўрганиш маркази бўлиб, шаҳарнинг яҳудий тарихини ёдга олишга ҳисса қўшади. Марказ ходимлари билан учрашгандан сўнг, Нетта оилавий архивдан бошқа ҳужжатларни Люблинга юборишга қарор қилди[3].

Биография

Житомирлар оиласи 1941-йилгача Шевская кўчасидаги учинчи уйда яшаган.

Генно Житомирский 1933-йил 25-мартда Лублин шаҳрида туғилган. Унинг оиласида фақат битта фарзанди бор эди.1937-йил сентабр ойида у болалар боғчасига боришни бошлади. У 1938-йил июл ойида таътилини Пулави шаҳри яқинидаги Руди қишлоғида ўтказди. Генё ҳақида амакиваччасининг қизи унинг ақлли ва бақувват бола эканлигини ёзади[4].Даҳонинг ҳар йили олти ёшгача бўлган суратлари сақланиб қолган. Унинг сўнгги фотосурати 1939-йил 5-июлда Люблиндаги банклардан бири олдида олинган. Суратда[5] оқ футболка, ялтироқ шорти ва пайпоқ кийиб, камерага уялмай жилмайиб турибди.

1939-йилнинг ёзида у янги велосипед ҳайдашни ўрганди ва ўша йилнинг сентабр ойида у мактабга боришга тайёрланаётган эди[6].Отасининг сўзларига кўра,Жено келажакда Фаластинга кўчиб ўтиш учун иброний тилини ўрганиши керак эди[4] Аммо Иккинчи жаҳон уруши бошланди.

Урушдан кейин Генонинг отаси Шмуэл бир мунча вақт Лвовга саёҳат қилди ва у ерда унинг оиласи мамлакатни тарк этишга рухсат олишга ҳаракат қилди. Бу уриниш муваффақияцизликка учради ва у уйга қайтди.1941-йил 24-мартда Житомирларга Шевская 3-уйдаги уйларини тарк этиб,Люблин геттоларига кўчиб ўтишлари буюрилди. Бу ерда улар Ковалская 11 уйига кўчиб ўтишди. Шмуэл геттонинг суд тизимида ва почта бўлими бошлиғи сифатида ишлаган. Генёнинг холалари Рейчел ва Эстер геттода ишлаган, онаси эса уй бекаси эди. Унинг бобоси[2] 1941-йил 10-ноябрда ичак инфекциясидан вафот этгунига қадар дўконни бошқарган. Ўлимидан олдин, Фроим қабристон дарвозалари ёнида, „Лублинни озод қилишнинг биринчи кўриниши учун“ дафн қилишни сўради. Бироқ, қабристон 1943-йилда вайрон қилинганида, Фроим Житомирскийнинг қабри ва қабристони вайрон қилинган[7].

1942-йил 16-апрелда Рейнҳардт операцияси доирасида оиланинг барча аёллари Белжецкий ўлим лагерига юборилди. Генно ва унинг отаси Татар Майданининг геттосига (ўша пайтда Лублин пойтахти) кўчирилди[2].

Шмуэл Житомирскийнинг Гено номи билан аталган охирги мактуби 1943-йил 8-январда Қизил Хочнинг Женева бўлимида муҳрланган (хатнинг санаси номаълум;у анча олдин ёзилган)[8]:Ҳурматли Леон! Табрикларингизни қабул қилдим. Таассурот қолдирди. Ота 1941-йил 10-ноябрда вафот этди. Мен Генус биланман. Салом Ханна ва менинг бутун оилам.

1942-йил 9-ноябрда Татар Майдан геттоси вайрон қилинганидан сўнг, унинг асирлари Майданекга кўчирилди. Янги келганларни танлашда, Гено[9] газ камерасида ўлдирилган бўлиши мумкин.

Унинг отаси вайрон бўлган яҳудий қабристони ўрнига стадион қуриш учун Венадаги лагерга юборилган. (ҳозирги Лублин туманларидан бири)[2].1943-йил 19-мартда қариндошларига ёзган сўнгги мактубида Шмуэл Житомирский фақат ўзи ҳақида ёзган – ўша пайтда унинг оиласининг бошқа аъзолари ўлдирилган[4].Шмуэлнинг ўлимига нима сабаб бўлгани ҳозирча номаълум, аммо у урушдан омон қолмаган. У 1943-йил 3-ноябрда Эрнтефест[2] операцияси чоғида отилган бўлиши мумкин[9]

Генонинг ҳаёти ва ўлимининг тикланиши Лублин шаҳрида жойлашган Гродзка дарвозаси – НН театрига унинг номини сақлаб қолиш учун бир қатор лойиҳаларни ишлаб чиқишга имкон берди.

= "Генога мактуб" „Листй до Ҳениа“

Листй до Ҳениа лойиҳаси („Геноя мактуб“) аввалги „Браҳма (дарвоза)“-"Листй до гетта" (қозоқча:"Геттога хат") компаниясининг давоми ва кейинги босқич эди[10].2001-йилдан бери хатлар 1942-йилда фашистлар томонидан вайрон қилинган Люблин геттоларидаги тасодифий танланган манзилларга юборила бошланди. Бироқ уларнинг барчаси кейинчалик жўнатувчиларга „Бундай манзил йўқ“ ёки „Адресант топилмади“ деган почта маркалари билан қайтарилган[11].2002-йилда Генё Житомирский ушбу хатларни биринчи олувчи бўлган[11].Кўп ўтмай, лойиҳа Генуяга бағишланди – „Холокостнинг 40 минг люблинлик қурбонларининг юзларини эслаб бўлмайди. Улардан камида биттасини эслайлик“[5].

2005-йил 19-апрелдан бошлаб Краковскиэ Пшедместе 64-уйдаги Пекао Банк (собиқ давлат банки биноси) олдида боланинг қайта ишланган расмини жойлаштиришни бошлади. У 1939-йилда уруш бошланишидан икки ой олдин суратга тушган жойда „туради“.Бундан ташқари, ҳар бир киши (айниқса, Лублин талабалари ва оддий пиёдалар) Генога хат юбориш учун махсус почта қутиси мавжуд[12].Мактаб муҳитида ўқувчиларга хат ёзишдан олдин маҳорат дарслари ўтказилади, уларнинг асосий мақсади иштирокчиларни Холокост билан индивидуал боланинг тақдири орқали таништиришдир[13].

19-апрел бу воқеа учун тасодифан танланмаган, чунки бу кун Полшада Холокостни хотирлаш ва инсониятга қарши жиноятларнинг олдини олиш куни деб аталади[14].

Манбалар

  1. ↑ „"Леттерс то Ҳенио" Пҳото Репорт“. Cентре фор Ҳолоcауст Студиэс ат Тҳе Жагиэллониан Университй. 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 7-феврал.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Моника Śлиwиńска, Жакуб Попиэл-Попиэлеc. „Родзина Żйтомирскич з Лублина“. Театр НН (2010-йил 10-декабр). 2015-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  3. ↑ Авива Лори. „Леттерс то а деад Жеwиш чилд“. Ҳааретз (2008-йил 3-апрел). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Нетта Żйтомирска-Авидар. „Ҳенио Żйтомирски - żйcиорйс“. Театр НН (2002-йил 21-январ). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  5. ↑ 5,0 5,1 Тереса Драс. „Ҳенио, Чаим“. Библиотека Мултимедиална Театрнн.пл. Куриэр Лубелски (2008-йил 29-апрел). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  6. ↑ Магдалена Фижаłкоwска, Wалдемар Сулисз. „Так тęскниę за Ҳениэм“. Дзиэнник Wсчодни (2007-йил 15-июн). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  7. ↑ „„Листй до Ҳениа” — доśwиадcзениэ пустки по Загłадзиэ (Лублин)“. Уcзйć сиę з ҳистории (2006). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  8. ↑ „Ҳенио Żйтомирски - календариум żйcиа“. Театр НН. 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Żйcиэ и śмиэрć Ҳениа Żйтомирскиэго“. 2015-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 10-феврал.
  10. ↑ Мариусз Камиńскй. „Листй до гетта“. Радио Лублин (2014-йил 13-март). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  11. ↑ 11,0 11,1 Пиэтрасиэwиcз 2008.
  12. ↑ Марcин Wилкоwски. „Поwрóт Ҳениа Żйтомирскиэго“. Култура Wспółcзесна (№1), С. 202-211 (2010). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  13. ↑ Маłгорзата Миłкоwска. „Листй до Ҳениа“. Порадник методйcзнй. Эдукаcжа културоwа, С. 34-51 (2014). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.
  14. ↑ Моника Крзйкаłа. „"Листй до Ҳениа" - Дзиэń Памиęcи о Ҳолокауścиэ и прзеcиwдзиаłаниу збродниом прзеcиw лудзкоścи“. Портал организаcжи позарзąдоwйч (2006-йил 13-апрел). 2015-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 8-феврал.

Полша тилида

{{{титле}}}. ИСБН 978-83-61064-18-3. } {{{титле}}}. } {{{титле}}}. ИСБН 978-83-61064-18-3. } {{{титле}}}. ИСБН 978-83-61064-32-9. }

Инглизчада

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Geno_Jitomir" dan olindi