Geometrik faza
Классик ва квант механикасида, геометрик фаза — бу Гамилтонианъıн параметр фазосининг геометрик хусусиятларидан келиб чиқадиган циклик адиабатик жараёнларга дучор бўлганда, цикл давомида олинган фазалар фарқи[1]. Бу ҳодиса мустақил равишда С. Панчаратнам (1956)[2], классик оптикада ва Ҳ. C. Лонгуэт-Хиггинс (1958) молекуляр физикада[3]; Майкл Берри (1984) томонидан умумлаштирилган[4]. У Панчаратнам-Берри фазаси, Панчаратнам фазаси ёки Берри фазаси сифатида ҳам танилган. Буни потенсиал энергия юзаларининг конус шаклида кесишиши ва Аҳаронов-Бом эффектида кўриш мумкин[3] [5]. C6Ҳ3Ф3 + молекуляр ионининг тупроқ электрон ҳолатини ўз ичига олган конуссимон кесишиш атрофидаги геометрик фаза Бункер ва Женсен дарслигининг 385-386-бетларида муҳокама қилинади[6]. Аҳаронов-Бом эффекти ҳолатида, адиабатик параметр иккита интерференсия йўллари билан ўралган магнит майдон бўлиб, бу икки йўл ҳалқа ҳосил қилади, деган маънода сикликдир. Конуснинг кесишишида адиабатик параметрлар молекуляр координаталардир . Квант механикасидан ташқари, у классик оптика каби турли хил тўлқин тизимларида пайдо бўлади. Қоида тариқасида, у топологияда қандайдир ўзига хослик ёки тешик яқинида тўлқинни тавсифловчи камида иккита параметр мавжуд бўлганда пайдо бўлиши мумкин; иккита параметр талаб қилинади, чунки ёки носингулар ҳолатлар тўплами оддийгина боғланмайди ёки нолга тенг бўлмаган ҳолономия бўлади.
Тўлқинлар амплитуда ва фаза билан тавсифланади ва бу параметрларга қараб ўзгариши мумкин. Геометрик фаза иккала параметр бир вақтнинг ўзида, лекин жуда секин (адиабатик) ўзгартирилганда ва охир-оқибат дастлабки конфигурацияга қайтарилганда содир бўлади. Квант механикасида бу айланишларни, балки охирида бекор қилинган заррачаларнинг таржималарини ҳам ўз ичига олиши мумкин. Тизимдаги тўлқинлар амплитудалар ва фазалар (ва вақт ўтишини ҳисобга олган ҳолда) билан тавсифланган дастлабки ҳолатга қайтишини кутиш мумкин. Бироқ, агар параметр экскурсиялари ўз-ўзидан орқага ва орқага ўзгарувчан ўзгариш ўрнига ҳалқага тўғри келадиган бўлса, унда бошланғич ва якуний ҳолатлар ўз фазаларида фарқ қилиши мумкин. Бу фазалар фарқи геометрик фаза бўлиб, унинг пайдо бўлиши одатда тизимнинг параметрларга боғлиқлиги баъзи параметрлар комбинацияси учун ягона (унинг ҳолати аниқланмаган) эканлигини кўрсатади.
Тўлқин тизимидаги геометрик фазани ўлчаш учун интерференция тажрибаси талаб қилинади. Фуко маятник классик механиканинг намунасидир, у баъзан геометрик фазани тасвирлаш учун ишлатилади. Геометрик фазанинг бу механик аналоги Ҳаннай бурчаги сифатида танилган.
Квант механикасидаги беррй фазаси
н -чи хос ҳолатдаги квант тизимида Гамилтонианнинг адиабатик эволюцияси тизимнинг Гамилтоннинг н -чи хос ҳолатида қолишини, шу билан бирга фаза омилини олишини кўради. Олинган фаза ҳолатнинг вақт эволюциясидан, иккинчиси эса хос ҳолатнинг ўзгарувчан Гамилтониан билан ўзгаришидан ҳисса қўшади. Иккинчи атама Берри фазасига тўғри келади ва Гамилтонианнинг сиклик бўлмаган ўзгаришлари учун эволюциянинг ҳар бир нуқтасида Гамилтонианнинг хос ҳолатлари билан боғлиқ бўлган фазани бошқача танлаш орқали йўқолиши мумкин.
Бироқ, агар ўзгариш даврий бўлса, Беррй босқичини бекор қилиш мумкин эмас; у ўзгармасдир ва тизимнинг кузатиладиган хусусиятига айланади. Макс Борн ва Владимир Фок томонидан Зеицчрифт фüр Пҳйсик 51, 165 (1928) да берилган адиабатик теореманинг исботини кўриб чиқсак, биз адиабатик жараённинг фаза ҳадига бутун ўзгаришини тавсифлашимиз мумкин. Адиабатик яқинлашишда адиабатик жараён остидаги н -чи хос ҳолат коэффициэнти қуйидагича ифодаланади:
бу ерда т параметрига нисбатан Берри фазасидир. т ўзгарувчисини умумлаштирилган параметрларга ўзгартириб, биз Беррй фазасини қайта ёзишимиз мумкин.
бу ерда сиклик адиабатик жараённи параметрлаштиради. нинг нормаллашувига эътибор беринг, интегралнинг хаёлий эканлигини билдиради, шунинг учун ҳақиқийдир. У ёпиқ йўлдан боради тегишли параметр майдонида. Ёпиқ йўл бўйлаб геометрик фаза билан ўралган сирт устида Берри эгрилигини интеграллаш орқали ҳам ҳисоблаш мумкин .
Геометрик фазаларга мисоллар
Фуко маятниги
Энг осон мисоллардан бири Фуко маятнигидıр . Геометрик фазалар бўйича осон тушунтириш Wилcзек ва Шапер томонидан берилган: [7]
Маятник С умумий йўл бўйлаб олинганда қандай қилиб олдинга ўтади? Экватор бўйлаб ташиш учун маятник олдинга ўтмайди. […] Энди агар C геодезик сегментлардан иборат бўлса, пресессия ҳаммаси геодезия сегментлари учрашадиган бурчаклардан келиб чиқади; умумий пресессия аниқ танқислик бурчагига тенг бўлиб, у ўз навбатида C модули 2π билан ўралган қаттиқ бурчакка тенг. Ниҳоят, биз геодезик сегментлар кетма-кетлиги бўйича ҳар қандай ҳалқани тахмин қилишимиз мумкин, шунинг учун энг умумий натижа (сфера юзасида ёки ундан ташқарида) аниқ пресессия ёпиқ қаттиқ бурчакка тенгдир.
Турли сўзлар билан айтганда, маятникни олдинга силжитадиган ҳеч қандай инертиал кучлар мавжуд эмас, шунинг учун прецессия (маатник олиб бориладиган йўлнинг ҳаракат йўналишига нисбатан) бутунлай бу йўлнинг бурилиши билан боғлиқ. Шундай қилиб, маятник йўналиши параллел транспортдан ўтади. Дастлабки Фуко маятник учун йўл кенглик доираси ва Гаусс-Боннет теоремаси бўйича фаза силжиши ёпиқ қаттиқ бурчак билан берилган[8].
Келтириб чиқариш

Ер билан тандемда ҳаракатланадиган, лекин Ернинг ўз ўқи атрофида айланишини тақсимламайдиган инерциал рамкада маятникнинг осма нуқтаси бир юлдуз куни давомида айлана йўлини кузатади.
Парижнинг 48 градус 51 минут шимолдаги кенглигида тўлиқ пресессия айланиши 32 соатдан сал кам вақтни олади, шунинг учун бир юлдуз кунидан сўнг, Ер бир юлдуз кунидагидек ориэнтацияга қайтганида, тебраниш текислиги атиги ортга бурилди. 270 даражадан юқори. Агар бурилиш текислиги бошида шимолдан жанубга бўлган бўлса, бир кундан кейин у шарқдан ғарбга йўналтирилади.
Бу ҳам импулс алмашинуви бўлганлигини англатади; Ер ва маятник боб импулсларини алмашган. Ер маятник бобига қараганда шунчалик каттароқки, Ер импулсининг ўзгариши сезилмайди. Шунга қарамай, маятник бобнинг тебраниш текислиги ўзгарганлиги сабабли, сақланиш қонунлари алмашинув содир бўлиши кераклигини англатади.
Импулснинг ўзгаришини кузатиш ўрнига, тебраниш текислигининг пресессиясини параллел ташиш ҳолати сифатида самарали тасвирлаш мумкин. Бунинг учун чексиз кичик айланишларни тузиш орқали шуни кўрсатиш мумкинки, прецессия тезлиги Ернинг бурчак тезлигининг Ерга нормал йўналиши бўйича проексиясига пропорционалдир, бу эса тебраниш текислигининг изи параллел ташишдан ўтишини англатади. . 24 соатдан сўнг, Ер рамкасидаги изнинг бошланғич ва охирги йўналишлари ўртасидаги фарқ α = −2π син φ ни ташкил қилади, бу Гаусс-Боннет теоремаси томонидан берилган қийматга мос келади. α маятникнинг голономияси ёки геометрик фазаси деб ҳам аталади. Ерга уланган ҳаракатларни таҳлил қилганда, Ер рамкаси инертиал рамка эмас, балки маҳаллий вертикал атрофида кунига 2π син φ радиан самарали тезликда айланади. Фуко маятникининг бурилиш текислигининг бурилиш бурчагини тасвирлаш учун Ер юзасига тегиб турган конуслар ичида параллел ташишдан фойдаланадиган оддий усулдан фойдаланиш мумкин[9] [10].
Ер билан боғланган координаталар тизими нуқтаи назаридан (ўлчов доираси ва томошабин Ер билан чегараланган, шунингдек, агар у ҳаракатланаётганда Кориолис кучига ер реакцияси томошабин томонидан сезилмаса), х ўқи шарққа қаратилган тўртбурчаклар координата тизимидан фойдаланиш ва унинг й ўқи шимолга қаратилган бўлса, маятникнинг пресессияси Кориолис кучига боғлиқ (бошқа хаёлий кучлар тортишиш ва марказдан қочма кучлар тўғридан-тўғри пресессия компонентига эга эмас, Эйлер кучи паст, чунки Ернинг айланиш тезлиги деярли доимий). Кичик бурчак яқинлашувида доимий табиий частотаси ω бўлган планар саркаcни кўриб чиқинг. Маятник бобида иккита куч таъсир қилади: тортишиш ва сим билан таъминланган тикловчи куч ва Кориолис кучи (тортишиш кучини тикловчи кучга қарши марказдан қочма кучни эътиборсиз қолдириш мумкин). φ кенгликдаги Кориолис кучи кичик бурчак яқинлашувида горизонтал бўлиб, қуйидагича ифодаланади:
Бу ерда Ω — Ернинг айланиш частотаси, Фc,х х — йўналишдаги Кориолис кучининг компоненти ва Фc,й — й — йўналишдаги Кориолис кучининг компоненти.
Қайта тикловчи куч, кичик бурчакли яқинлашувда ва марказдан қочма кучда қуйидагича ифодаланади:

Нютоннинг ҳаракат қонунларидан фойдаланиб, бу тенгламалар системасига олиб келади
Мураккаб координаталарга ўтиш з = х + ий, тенгламалар ўқилади
Биринчи буюртма учун
Агар вақт кунларда ўлчанадиган бўлса, у ҳолда Ω = 2π ва маятник бир кун давомида −2π син φ бурчак билан айланади.
Оптик толада қутбланган ёруғлик
Иккинчи мисол — битта режимли оптик толага кирувчи чизиқли поларизацияланган ёруғлик. Фараз қилайлик, тола космосда қандайдир йўлни босиб ўтади ва ёруғлик толага кирган йўналишда чиқади. Кейин дастлабки ва якуний поларизацияларни солиштиринг. Ярим классик ёндашувда тола тўлқин ўтказгич вазифасини бажаради ва ёруғлик моменти ҳар доим толага тегиб туради. Поларизацияни импулсга перпендикуляр ориэнтация сифатида қараш мумкин. Эляф ўз йўлидан чиқиб кетаётганда, ёруғликнинг импулс вектори импулс фазосида сферада йўлни излайди. Йўл ёпиқ, чунки ёруғликнинг бошланғич ва охирги йўналишлари мос келади ва қутбланиш сферага вектор тангенсидир. Импулс фазосига бориш Гаусс харитасини олиш билан тенгдир. Поларизацияни айлантира оладиган кучлар йўқ, фақат сферага тегиб қолиш учун чеклов. Шундай қилиб, қутбланиш параллел равишда ўтади ва фаза силжиши ёпиқ қаттиқ бурчак (ёруғлик ҳолатида спиннинг 1 марта) билан берилади.
Стокастик насос эффекти
Стокастик насос классик стокастик тизим бўлиб, параметрларнинг даврий ўзгаришига ўртача нолга тенг бўлмаган оқимлар билан жавоб беради. Стокастик насос эффекти стокастик оқимларнинг момент ҳосил қилувчи функсияси эволюциясидаги геометрик фаза нуқтаи назаридан талқин қилиниши мумкин[11].
Аттракторларда аниқланган геометрик фаза
Беррининг формуласи дастлаб чизиқли Гамилтон тизимлари учун аниқланган бўлса-да, тез орада Нинг ва Хакен шунга ўхшаш геометрик фазани маълум циклик аттракторларга эга бўлган чизиқли бўлмаган диссипатив тизимлар каби мутлақо бошқа тизимлар учун белгилаш мумкинлигини англаб этди[12]. Улар бундай циклик аттракторлар маълум симметрияларга эга бўлган чизиқли бўлмаган диссипатив тизимлар синфида мавжудлигини кўрсатдилар[13]. Берри фазасини бу умумлаштиришнинг бир қанча муҳим жиҳатлари мавжуд: 1) Беррининг дастлабки фазаси учун параметр фазоси ўрнига бу Нинг-Ҳакен умумлаштириш фаза фазосида аниқланади; 2) Квант механик тизимидаги адиабатик эволюция ўрнига, фазалар фазосида тизимнинг эволюцияси адиабатик бўлмаслиги керак. Вақтинчалик эволюциянинг вақт миқёсида ҳеч қандай чеклов йўқ; 3) Гермит тизими ёки чизиқли дампингли гермитий бўлмаган тизим ўрнига тизимлар одатда чизиқли ва гермитий бўлмаган бўлиши мумкин.
Молекуляр адиабатик потенциал сирт кесишмаларида таъсир қилиш
Борн-Оппенгеймер тизимида молекулаларда геометрик фазани ҳисоблашнинг бир неча усуллари мавжуд. Бунинг бир усули „адиабатик бўлмаган уланиш“ орқали амалга оширилади матрица" томонидан аниқланади:
бу ерда ядро параметрларига боғлиқ ҳолда адиабатик электрон тўлқин функциясидир . Ноадиабатик боғланиш, М. томонидан молекуляр асос учун мустақил равишда ишлаб чиқилган, дала назариясидаги Уилсон ҳалқасига (1974) ўхшаш ҳалқа интегралини аниқлаш учун ишлатилиши мумкин. Баэр (1975, 1980, 2000). Ёпиқ ҳалқа берилган , томонидан параметрланган қаерда параметрдир ва . Д -матрица томонидан берилган
(Бу ерга йўлни тартибга солувчи белги). Буни бир марта кўрсатиш мумкин этарлича катта бўлса (яъни электрон ҳолатларнинг етарли сони ҳисобга олинади), бу матрица диагонал бўлиб, диагонал элементлари тенг. қаерда учун ҳалқа билан боғлиқ геометрик фазалардир — адиабатик электрон ҳолат.
Вақт тескари носимметрик электрон Гамилтонианлар учун геометрик фаза ҳалқа билан ўралган конуснинг кесишмалари сонини акс эттиради. Аниқроқ айтганда,
бу ерда адиабатик ҳолат иштирок этган конуссимон кесишмалар сони ҳалқа билан ўралган
Д -матрицали ёндашувга алтернатива Панчаратнам фазасини тўғридан-тўғри ҳисоблаш бўлади. Бу, айниқса, агар киши фақат адиабатик ҳолатнинг геометрик фазалари билан қизиқса фойдали бўлади. Ушбу ёндашувда рақам олинади баллар сони ҳалқа бўйлаб билан ва у ҳолда фақат ж — адиабатик ҳолатлардан фойдаланилади Панчаратнам кўпайтмасини ҳисоблаб чиқади:
Чекловда бири бор (тушунтириш ва баъзи иловалар учун Рйб & Баэр 2004 га қаранг)
Сиклотрон ҳаракатининг геометрик фазаси ва квантланиши
Магнит майдонга дучор бўлган электрон айлана (сиклотрон) орбита бўйлаб ҳаракатланади. Классик тарзда, ҳар қандай сиклотрон радиуси қабул қилинади. Квант-механик жиҳатдан фақат дискрет энергия даражаларига (Ландау даражалари) рухсат берилади ва шундан бери электроннинг энергияси билан боғлиқ, бу нинг квантланган қийматларига мос келади . Шредингер тенгламасини ечиш натижасида олинган энергияни квантлаш шарти, масалан: эркин электронлар учун (вакуумда) ёки графендаги электронлар учун, бу ерда . Ушбу натижаларни олиш қийин бўлмаса-да, уларни олишнинг муқобил усули мавжуд бўлиб, у қайсидир маънода Ландау даражасидаги квантлаш ҳақида яхшироқ жисмоний тушунча беради. Бу муқобил усул ярим классик Бор-Соммерфелд квантлаш шартига асосланади:
геометрик фазани ўз ичига олади сиклотрон орбитасининг ёпиқ ҳалқаси бўйлаб ўзининг (ҳақиқий фазода) ҳаракатини бажараётганда электрон томонидан олинади[14]. Эркин электронлар учун, эса графендаги электронлар учун. Маълум бўлишича, геометрик фаза тўғридан-тўғри боғланган эркин электронлар ва графендаги электронлар.
Манбалар
- ↑ Солем, Ж. C.; Биэденҳарн, Л. C. (1993). "Ундерстандинг геометриcал пҳасес ин қуантум мечаниcс: Ан элементарй эхампле". Фоундатионс оф Пҳйсиcс 23 (2): 185–195. дои:10.1007/БФ01883623. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_фоундатионс-оф-пҳйсиcс_1993-02_23_2/паге/185.
- ↑ С. Панчаратнам (1956). "Генерализед Тҳеорй оф Интерференcе, анд Иц Апплиcатионс. Парт И. Cоҳерент Пенcилс". Проc. Индиан Аcад. Сcи. А 44 (5): 247–262. дои:10.1007/БФ03046050. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_индиан-аcадемй-оф-сcиэнcес-проcеэдингс-а_1956-11_44_5/паге/247.
- ↑ 3,0 3,1 Ҳ. C. Лонгуэт Ҳиггинс; У. Öпик; М. Ҳ. Л. Прйcе; Р. А. Саcк (1958). "Студиэс оф тҳе Жаҳн-Теллер эффеcт .ИИ. Тҳе дйнамиcал проблем". Проc. Р. Соc. А 244 (1236): 1–16. дои:10.1098/рспа.1958.0022.Сеэ паге 12
- ↑ М. В. Беррй (1984). "Қуантал Пҳасе Фаcторс Аccомпанйинг Адиабатиc Чангес". Проcеэдингс оф тҳе Роял Соcиэтй А 392 (1802): 45–57. дои:10.1098/рспа.1984.0023.
- ↑ Г. Ҳерзберг; Ҳ. C. Лонгуэт-Ҳиггинс (1963). "Интерсеcтион оф потентиал энергй сурфаcес ин полятомиc молеcулес". Дисcусс. Фарадай Соc. 35: 77–82. дои:10.1039/ДФ9633500077.
- ↑ Молеcулар Сймметрй анд Спеcтросcопй, 2нд эд. Пҳилип Р. Бункер анд Пер Женсен, НРC Ресеарч Пресс, Оттаwа (1998) ИСБН 9780660196282
- ↑ Геометриc Пҳасес ин Пҳйсиcс Wилcзек: . Сингапоре: Wорлд Сcиэнтифиc, 1989 — 4-бет.
- ↑ Женс вон Бергманн; ҲсингЧи вон Бергманн (2007). "Фоуcаулт пендулум тҳроугҳ басиc геометрй". Ам. Ж. Пҳйс. 75 (10): 888–892. дои:10.1119/1.2757623.
- ↑ Сомервилле, W. Б. (1972). "Тҳе Десcриптион оф Фоуcаулт'с Пендулум". Қуартерлй Жоурнал оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй 13: 40.
- ↑ Ҳарт, Жоҳн Б.; Миллер, Раймонд Э.; Миллс, Роберт Л. (1987). "А симпле геометриc модел фор висуализинг тҳе мотион оф а Фоуcаулт пендулум". Америcан Жоурнал оф Пҳйсиcс 55 (1): 67–70. дои:10.1119/1.14972.
- ↑ Н. А. Синицйн; И. Неменман (2007). "Тҳе Беррй пҳасе анд тҳе пумп флух ин сточастиc чемиcал кинетиcс". Эуропҳйсиcс Леттерс 77 (5): 58001. дои:10.1209/0295-5075/77/58001.
- ↑ C. З. Нинг, Ҳ. Ҳакен (1992). "Геометриcал пҳасе анд амплитуде аccумулатионс ин диссипативе сйстемс wитҳ cйcлиc аттраcторс". Пҳйс. Рев. Летт. 68 (14): 2109–2122. дои:10.1103/ПҳйсРевЛетт.68.2109. ПМИД 10045311.
- ↑ C. З. Нинг, Ҳ. Ҳакен (1992). "Тҳе геометриc пҳасе ин нонлинеар диссипативе сйстемс". Мод. Пҳйс. Летт. Б 6 (25): 1541–1568. дои:10.1142/С0217984992001265.
- ↑ Фор а туториал, сеэ Жиамин Хуэ: „Беррй пҳасе анд тҳе унcонвентионал қуантум Ҳалл эффеcт ин грапҳене“ (2013).
Адабиётлар
- Жеэва Анандан; Жой Чристиан; Казимир Wанелик (1997). "Ресоурcе Леттер ГПП-1: Геометриc Пҳасес ин Пҳйсиcс". Ам. Ж. Пҳйс. 65 (3): 180. дои:10.1119/1.18570.
- Cантони, В.; Мистрангиоли, Л. (1992). "Тҳреэ-поинт пҳасе, сймплеcтиc меасуре, анд Беррй пҳасе". Интернатионал Жоурнал оф Тҳеоретиcал Пҳйсиcс 31 (6): 937. дои:10.1007/БФ00675086. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал-оф-тҳеоретиcал-пҳйсиcс_1992-06_31_6/паге/937.
- Ричард Монтгомерй. А Тоур оф Субриэманниан Геометриэс, Тҳеир Геодесиcс анд Апплиcатионс. Америcан Матҳематиcал Соc., 8 Аугуст 2006 — 11–-бет. ИСБН 978-0-8218-4165-5. (Сеэ чаптер 13 фор а матҳематиcал треатмент)
- Cоннеcтионс то отҳер пҳйсиcал пҳеномена (суч ас тҳе Жаҳн–Теллер эффеcт) аре дисcуссед ҳере: Беррй’с геометриc пҳасе: а ревиэw
- Папер бй Проф. Галвез ат Cолгате Университй, десcрибинг Геометриc Пҳасе ин Оптиcс: Апплиcатионс оф Геометриc Пҳасе ин Оптиcс (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-08-24 санасида архивланган)
- Суря Гангули, Фибре Бундлес анд Гауге Тҳеориэс ин Cлассиcал Пҳйсиcс: А Унифиэд Десcриптион оф Фаллинг Cац, Магнетиc Монополес анд Беррй’с Пҳасе