Geopolitika

Геополитика — ушбу сўз узоқ тарихда ишлатилмаган бўлсада, у амалда доим мавжуд бўлиб келган. Давлат тизими ҳосил бўлиши геополитикани туғилиши десак муболаға бўлмайди. Қадим-қадим замонларданоқ инсонлар учун макон масаласи вақт масаласидан кўра муҳимроқ бўлган. Чунки кишилар вақтни бошқара олмаслигини жуда эрта тушуниб етишган. Макон эса уларнинг кундалик ҳаёти учун зарур бўлган. Тарихчилар қадимги одамларнинг саёҳатлари ҳақида кўп изланишлар олиб боришган. Шу кунга қадар маълум бўлишича, қадимги одамлар ўзлари билмаган ҳолатда географик экспедициялар уюштиришган, дунёда аҳолини тарқалишига сабаб бўлишган. Инсондаги бегона ҳудудга бўлган қизиқиш уни дунё бўйлаб тарқалишига олиб келган, ўз навбатида ҳар бир одам борган ҳудудининг иқлими, географияси ва ландшафтини яшаб кетиш учун ўргана борган. Айнан географик хилма-хиллик дунёда турлича жамиятлар, давлатлар ва дунёқарашларни келтириб чиқарган. Дастлабки геополитик назариялардан бири қадимги Юнонистон ва Римда вужудга келган. Уни замонавий олимлар „Иқлимлар Назарияси“, деб атайдилар. Бу назарияда инсонлар ва давлатларнинг шаклланиши, уларнинг ҳатти- ҳараракатлари география ҳамда иқлим билан узвий боғлиқ, дея таъкидланади. Унга кўра шимолий кенгликларда яшовчи кишилар совуқ иқлим ва қийин яшаш шароитларига мослашган жисмонан бақувват лекин ақлан заифроқ, жанубий иссиқ кенгликларда яшовчи кишилар эса ақлли, уддабурон, маккор, лекин иссиқ таъсирида жисомнан заифроқ деб ҳисобланган. Иқлимлар назариясининг энг асосий хулосаси шундан иборатки: на жанубда ва на шимолда яшамайдиган, балки икки кенгликни орасидаги кишилар ҳам ақлан, ҳам жисмонан бақувватлиги билан икки кенглик кишиларга нисбатан кучлироқдир. Албатта бу назария замонавий даврда ўзини оқламади. Лекин ушбу фикрлар орқали кишиларнинг географияга қанчалик эътибор беришини ва энг асосийси, маълум кучайган империя ёки давлатларнинг кучлилигини география билан боғлашга мойиллик доим бўлганлигини кўрсатиб беради.