Georg von Hertling
Георг Фридрих Карл Фреиҳерр вон Хертлинг, 1914-йилдан Cоунт вон Ҳертлинг, (1843-йил 31-август — 1919-йил 4-январ) католик Марказ партиясининг немис сиёсатчиси эди. 1917-йил 1-ноябрдан 1918-йил 30-сентябргача Бавариянинг ташқи ишлар вазири ва президенд-вазири, кейин Германия Рейхининг канслери ва Пруссия вазир-президенти бўлган. У икки лавозимни эгаллаган биринчи партия аъзоси бўлган сиёсатчиси эди, қолганларнинг ҳаммаси партиясиз эди.
| Георг вон Ҳертлинг (Cоунт) | |
|---|---|
олмонча: Георг Фриэдрич Карл Фреиҳерр вон Ҳертлинг | |
|
| |
|
Мансаб даври 1-ноябр 1917-йил – 30-сентабр 1918-йил | |
| Монарх | Wилҳелм ИИ |
| Ўтмишдоши | Георг Мичаэлис |
| Вориси | Мах вон Баден |
|
Мансаб даври 1-ноябр 1917-йил – 30-сентабр 1918-йил | |
| Монарх | Wилҳелм ИИ |
| Ўтмишдоши | Георг Мичаэлис |
| Вориси | Мах вон Баден |
|
Мансаб даври 9-феврал 1912-йил – 3-отабр 1917-йил | |
| Монарх |
Отто Лудwиг ИИИ |
| Ўтмишдоши | Cлеменс вон Подеwилс-Дüрниз |
| Вориси | Отто вон Дандл |
|
Мансаб даври 1912-йил – 1917-йил | |
| Монарх |
Отто Лудwиг ИИИ |
| Ўтмишдоши | Cлеменс вон Подеwилс-Дüрниз |
| Вориси | Отто вон Дандл |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
Георг Фриэдрич Фреиҳерр вон Ҳертлинг 31-август 1843-йил Дармстадт, Гессен князлиги, Германия конфедрацияси |
| Вафоти |
4-январ 1919-йил (75 ёшда) Руҳполдинг, Бавария халқ давлати, Веймар Республикаси |
| Миллати | немис |
| Сиёсий партияси | Марказ |
| Турмуш ўртоғи |
Анна Фреиин вон Биэгелебен (турм. 1845) |
| Болалари |
ўғли:1 қизи:4 |
| Онаси | Антониэ Георгине вон Гуаита |
| Отаси | Жакоб Махимилиан вон Ҳертлинг |
| Қариндошлари |
Беттина фон Арним (амакиси) Клеменс Брентанонинг (амакиси) Гила фон Вайтершаузен (Актриса, 1944-йил туғ.— унинг чевараси) |
| Таълим | Мюнхен Университети |
| Дини | католик |
| Имзоси |
|
| Жанглар | Биринчи жаҳон уруши |
Ҳертлингнинг католиклиги унинг илмий ва сиёсий ҳаётида муҳим рол ўйнади. У Марказ партиясининг консерватив қанотига мансуб эди ва ҳукуматни императорга эмас, балки парламент бўйинсундириш ҳаракатларига қаршилик кўрсатди. Бу эса биринчи жаҳон урушининг сўнгги ойларида унинг ҳукуматини ағдаришга сабаб бўлди.
Таълим ва фаолияти
Ҳертлинг Гессен Буюк Герцоглигининг католик хизматчилари оиласида туғилган. Унинг отаси Дармштадтда, Ҳессиан суд маслаҳатчиси бўлиб ишловчи Якоб Фрейхер фон Хертлинг, онаси эса Антониэ эди.
Онаси орқали олган диний таълими уни руҳоний бўлиш ҳақида ўйлашга мажбур қилди. У Людвиг-Георгс-Гимназиясида ўқиган[1]. Кейин Мюнхен, Мюнстер ва Берлинда фалсафани ўрганиб, 1864-йилда докторлик даражасини олди.
У дарс бериш учун 1867-йилда Боннда университет малакасини оширди, лекин католик бўлгани сабабли фақат 1880-йилда доцентлик унвонини олди. Ушбу кечикиш сабаби Пруссияда ҳукумат ва католик черкови ўртасида бўлиб ўтган «Културкампф» (маданият кураши) эди. Бу тажриба Ҳертлингнинг 1876-йилда католик Германиясида илм-фанни ривожлантириш бўйича илмий уюшмаси бўлган Горрес жамиятига асос солишида муҳим рол ўйнади. У 1919-йилда вафотига қадар унинг президенти бўлиб қолди. Ҳертлинг 1882-йилда Мюнхен университетида тўлиқ профессор унвонини олди. 1871-йилда Аристотел ва 1880-йилда Алберт Магнус ҳақида китобларни нашр этирди.
Ҳертлинг католик талабалар биродарлик ҳаракатининг пионерларидан бири эди. У 1862-йилда Мюнхендаги Католик немис талабалар биродарлиги бўлган Аэнанияга, кейинроқ Бонндаги Арминиа католик талабалар уюшмасига қўшилди. Унинг 1863-йилда Франкфуртдаги католик конгрессидаги нутқида у дин, илм-фан ва дўстликни талабаларнинг католик биродарлигининг асосий тамойиллари сифатида тақдим этди. Бу эса Вюрцбург федерациясига асос солиши учун катализатор бўлиб хизмат қилди. Бугунги кунда ушбу федирация «Картеллвербанд» номи остида мавжуд.
Гертлинг 1893-йилдан 1911-йилгача немис христиан санъати жамиятининг президенти бўлган.
У давлат хизматчиларининг нуфузли оиласидан бўлган Анна Фреиин фон Биэгелебен (1845—1919) билан турмуш қурган. Гертлингларнинг бир ўғли ва беш қизи бор эди, улардан бири ёшлигида вафот этди. Ҳертлинг романтик ёзувчи Беттина фон Арним ва шоир Клеменс Брентанонинг жияни эди. Актриса Гила фон Вайтершаузен (1944-йилда туғилган) — унинг чевараси эди.
Парламент аъзоси ва Бавария вазири-президенти
1875—1890 ва 1896—1912-йилларда Гертлинг католик Марказ партияси вакили сифатида Германия Рейхстаги аъзоси бўлган. У ўзини дастлаб ижтимоий-сиёсий масалаларга, кейин эса биринчи навбатда ташқи ва молиявий сиёсатга бағишлади. 1909—1912-йилларда у немис католиклигининг асосан протестантлар ва пруссия таъсири остида бўлган миллий давлат билан муросага келиши тарафдори бўлган Марказ парламент гуруҳининг раиси бўлган. 1891-йилда Бавария шаҳзодаси Регент Луитполд уни Рейхсрат, Каммер дер Реичсрäте, Бавария Ландтагининг юқори палатаси ёки парламентининг умрбод аъзоси қилиб тайинлади[2].
1912-йил 9-февралда шахзода регент Ҳертлингни Бавария давлат вазирлигининг раиси ва Бавария ташқи ишлар вазири, яъни вазир-президенти этиб тайинлади, ўша пайтда собиқ регент, ҳозирги қирол Людвиг ИИИ ҳам уни граф этиб тайинлади. Штат парламентидаги кўпчилик партия вакилининг ҳукумат бошлиғи лавозимига тайинланиши биринчи воқеа бўлиб, Бавария парламентаризацияси бошланганидан далолат беради. Ўзидан олдинги либерал Клеменс фон Подевилс-Дюрниздан фарқли ўлароқ, у ишончли парламент базасига эга эди ва ўз кабинетини тузди.
Ижтимоий масалалар сиёсатдаги энг долзарб муаммолардан бири бўлиб, 1913-йилда Бавария ҳукумати ишсизларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш режаларини ишлаб чиқди, аммо улар юқори палатада муваффақияцизликка учради. Натижада, 1914-йил бошида Бавария бўйлаб намойишлар бўлиб ўтди.
1914-йил июн ойида Австрия тахти вориси эрцгерцог Франс Фердинанд Сараевода ўлдирилганидан сўнг, 15-июлда бўлиб ўтган Бавария Вазирлар Кенгаши йиғилишида Болқондаги вазият муҳокама қилинмади. Вюртемберг вазир-президенти Карл фон Вайцзекер кичик федерал ерлар учун умумий позицияни ишлаб чиқиш учун Бундесрат қўмитасини чақиришни таклиф қилганида, Мюнхен буни рад этди.
Биринчи жаҳон уруши даврида Ҳертлинг мустақил Рейх канслери Бетман Холлвег сиёсатини қўллаб-қувватлади. Олденбург Буюк Герцоги Фридрих Август ИИ Германиянинг урушдаги тахминий ғалабасидан сўнг чет эл ҳудудини қўшиб олишни истаганларнинг вакили сифатида Германия князлари номидан, 1915-йил март ойида Бавария қироли Людвиг ИИИ га император Вилгелм ИИ дан Бетман Холлвегнинг ишдан бўшатилиши талаб қилишни таклиф қилди. Ғалабадан кейин Баварияни катталаштирмоқчи бўлган қирол бу талабни бажармади, чунки Хертлинг ушбу талабни амалга ошишини олдини олишга муваффақ бўлди.
Уруш пайтида озиқ-овқат тақчиллиги сабабли фермерлар ва шаҳар аҳолиси ўртасидаги шиддатли можаро сабабли, Бавария парламентидаги партиялар ўртасида ҳам низо юзага келди ва 1916-йил декабр ойида вазирларнинг барчаси истеъфога чиқишига сабаб бўлди. Лекин Ҳертлинг вазир-президенти бўлиб қолди. Бавариянинг ижтимоий аҳволи тобора ёмонлаша борди.
1916-йил 31-августда Олий Армия қўмондонлиги Эрич Лудендорфф ва Пол фон Ҳинденбург томонидан ишлаб чиқилган Ҳинденбург дастурини эълон қилди. Ушбу дастур иқтисодий ишлаб чиқаришни кўпайтириш учун кескин чоралар кўришни талаб қиларди. Император ҳокимиятининг оммавий равишда кучайиши федерал ерларнинг сиёсий фаолият қобилиятининг мос равишда заифлашишига олиб келди.
1917-йил июл ойида Бетманн Холлвег ҳокимиятдан четлатилганидан кейин Ҳертлинг Рейх канслери лавозимини эгаллашдан бош тортди. Бетманнинг вориси Георг Мичаэлис муваффақияцизликка учраганидан кейингина 74 ёшли ва жисмонан заиф Ҳертлинг[3]. 1917-йил 1-ноябрда Пруссиянинг рейх канслери ва вазир-президенти лавозимларини эгаллади. У бирлаштирилган икки лавозимни эгаллаган биринчи партия сиёсатчиси эди. Унинг ўтмишдошлари давлат хизматчилари ёки ҳарбий хизматчилар бўлган. Аввалига Мичаэлиснинг Пруссия вазири лавозимини давом эттириши режалаштирилган эди, бироқ у парламентда керакли овозларга эга бўла олмади. Баварияда Ҳертлинг ўрнини Отто фон Дандл эгаллади.
Германия канцлери ва Пруссия вазири-президенти
Ҳертлинг Марказ партиясининг ўнг қанотига мансуб бўлиб, у сўлчилардан фарқли ўлароқ парламентаризацияни рад этди, яъни вазирлар император эмас, балки парламент олдида мас’ул эди. У, шунингдек, бу ҳолат федерализмга путур етказиши ва Социал-демократик партияни (СДП) янада кучайтиришидан қўрқарди. Унинг Рейх канслерилигида немис давлатларининг алоҳида ҳуқуқларига эътибор қаратишни истаган Марказ ва сўл-либерал Тараққиёт Халқ Партияси устунлик қилди[4]. Шунга қарамай, Ҳертлинг ҳукумати олиб борган дсиёсат Рейхни парламентаризация қилиш йўлидаги муҳим қадам бўлди, чунки янги канслер ўз ҳукумат дастурини Рейхстагнинг кўпчилик партиялари билан олдиндан келишиб олиши керак эди. Ушбу партияларнинг энг каттаси 35 % ўринга эга СДП эди. Марказ партияси эса 16 % га эга эди. Шундай қилиб, Марказ партиясига „протопарламент бошқаруви“ ва СДП ҳамда сўл либераллар билан ҳамкорлик қилишга кўникиш учун вақт берилди[5].
Вазирлар маҳкамасига икки нафар фахрий парламентарий Прогрессив Халқ партиясидан сўл қанот либерали Фридрих фон Паер -вице-канслер ва Миллий либерал партиядан Роберт Фридберг -Пруссия бош вазири ўринбосари сифатида партиялар билан алоқа ўрнатувчи сифатида киритилди. Ҳукумат тузишни қийинлаштирмаслик учун социал-демократлар четда қолдирилди. Фридрих фон Паер СДП ва ҳукумат ўртасидаги алоқа учун мас’ул эди[6].
Ҳертлингнинг ҳокимият даврида парламентаризация ва демократлаштириш йўлида бир қатор муҳим қадамлар қўйилди, масалан, пропорсионал вакиллик элементлари билан биргаликдаги сайлов ислоҳоти. Бироқ, умуман олганда, СДП ундан норози эди, чунки Олий Армия қўмондонлигининг таъсири кучлигича қолди ва ислоҳотларнинг бориши секин эди[7]. 1918-йил сентабр ойининг охирига келиб, Ҳертлинг фақат сиёсат ўзгариши билан ҳукуматга киришни истаган СДПнинг ишончини йўқотди. Бавария ва Баден ҳукуматлари ҳам Ҳертлингни изчил тинчлик сиёсатини ишлаб чиқиш учун тўғри одам эмас деб ўйлашди. Тараққиёт Халқ Партияси ҳам шундай фикрда эди, лекин коалицияни хавф остига қўйишни истамади[8].
Ҳарбий вазиятнинг ёмонлашишини ҳисобга олган ҳолда, Партиялараро қўмита партиялари, шу жумладан Ҳертлингнинг Марказ партияси, Аннексияларни ўз ичига олмайдиган, шунингдек, рейхни парламентаризация қилиш учун иттифоқчилар билан алоҳида тинчлик ўрнатиш учун музокаралар олиб боришга чақирди. Конституцияга ўзгартириш киритиш орқали ҳукумат Рейхстагнинг ишончига қарам бўлиши керак эди. Ҳертлинг бу талабларга қарши туришга қарор қилди. 1918-йил 26-сентябрда Бош штаб бошлиқлари ташқи ишлар вазирлигининг давлат котиби Пол фон Ҳинцега умидсиз ҳарбий вазият тўғрисида маълумот беришди. Ҳинтзе юқоридаги инқилоб концепциясини ишлаб чиқди. 28-сентябр куни Олий Армия қўмондонлиги ҳам ҳукуматдан кенгроқ базани талаб қилди — эҳтимол ушбу мағлубият учун жавобгарликни демократик партиялар зиммасига юклаш эди. Ҳертлингнинг чиқиш йўли йўқ эди. Унинг канслерлигининг тугаши 29-сентабр куни Белгиянинг Спа шаҳридаги армия бош қароргоҳида ҳал қилинди[9]. Ҳертлинг ўрнига 3-октабр куни унинг Баден шаҳзодаси Максимилиан келди.
Георг фон Ҳертлинг уч ойдан сўнг Баварияда, ўзининг асраб олинган уйи Руполдингда вафот этди ҳамда у ерда дафн қилинди.
Орден ва мукофотлар
Бавария Қироллиги:[10][11]
- „Бавария Қироллиги олдидаги хизматлари“ учун ордени кавалери, 1898
- Авлиё Михаил Қироллик катта хоч ордени, 1912
- Авлиё Юбер Қироллик ордени рицари
- Қирол Людвий хочи
Баден: Биринчи Бертҳолд ордени Катта хочи, тилла тасма билан[12]
Брунсвик: Генрих Арслон ордени Катта хочи[12]
Ҳессенлар Буюк князлиги: Буюк Филипп ордени Катта хочи, тожи билан, wитҳ Cроwн[12]
Липпе князлиги: Ҳарбий хизмат хочи[11]
Пруссия Қироллиги:[11][12]
- 1-даражали Қизил лочин ордени кавалери
- 2-даражали Қироллик Тожи ордени кавалери, юлдузи билан
- 2-даражали Темир хоч Ирон Cросс (1914), оқ-қора тасмали
Ҳоҳензоллерн: 1-даражали Гогензоллернлар князлик хонодони ордени фахрий хочи[11]- Саксония Қироллиги: Алберт ордени Катта хочи, олтин юлдуз билан[12]
Вюртемберг: Вюртемберг Тож ордени Катта хочи[12]
Аустрия-Венгрия:[13]
- Леополд Австрия Империяси ордени Катта хочи, 1913; жавоҳири билан, 1914
- Авлиё Стефан Венгрия Қироллик ордени Катта хочи, 1917
Ватикан:[12]
- Пия ИХ ордени Катта хочи
- Авлиё Буюк Грегорий ордени Катта хочи
Манбалар
- ↑ Беcкер, Wинфриэд. Георг вон Ҳертлинг 1843–1919. Жугенд унд Селбстфиндунг зwисчен Романтик унд Културкампф (олмонча). Маинз: Маттҳиас-Грüнеwалд-Верлаг, 1981 — 29-бет. ИСБН 3-7867-0882-7.
- ↑ Лöффлер, Бернҳард. Диэ Баерисче Каммер дер Реичсрäте вон 1848 бис 1918. Грундлаген, Зусамменсетзунг, Политик. (= Счрифтенреиҳе зур баерисчен Ландесгесчичте. Банд 108) (олмонча). Мунич: C.Ҳ. Беcк, 1996 — 611-бет.
- ↑ Эпстеин, Клаус (1960). „Дер Интерфрактионелле Ауссчусс унд дас Проблем дер Парламентарисиэрунг 1917–1918“. Ҳисторисче Зеицчрифт. 191-жилд. 582-бет. дои:10.1524/ҳзҳз.1960.191.жг.562.
{{cите магазине}}: Ункноwн параметер|транс_титле=игноред (|транс-титле=суггестед) (ёрдам) - ↑ Рауҳ, Манфред. Диэ Парламентарисиэрунг дес Деуцчен Реичес (олмонча). Дüсселдорф: Дросте, 1977 — 383–384-бет.
- ↑ Рауҳ, п. 386.
- ↑ Рауҳ, пп. 401 & 405.
- ↑ Рауҳ, п. 423.
- ↑ Рауҳ, пп. 425-426.
- ↑ Неитзел, Сöнке. Wелткриэг унд Револутион. 1914–1918/19 (олмонча). Берлин: бе.бра-Верлаг, 2008 — 150ф-бет.
- ↑ „Кöнигличе Орден“, Ҳоф- унд – Стаацҳандбуч дес Кöнигреичс Баерн (олмонча), Мунич: Друcк анд Верлаг, 1914, 23, 32-бет
{{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге () - ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Ҳандбуч üбер ден Кöниглич Преуßисчен Ҳоф унд Стаат (1918), Генеалогй п. 61
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 „К. Стаацминистериум дес Кöнигл. Ҳаусес нд дес Äуßэрн“, Ҳоф- унд – Стаацҳандбуч дес Кöнигреичс Баерн (олмонча), Мунич: Друcк анд Верлаг, 1914, 157-бет
{{cитатион}}: CС1 маинт: унреcогнизед лангуаге () - ↑ „Риттер-Орден“, Ҳоф- унд Стаацҳандбуч дер Öстерреичисч-Унгарисчен Монарчиэ, 1918, 56, 75-бет, қаралди: 23-июл 2020-йил
{{cитатион}}: CС1 маинт: дате формат ()


