Ziyosfera

George Romanes

Георге Жон Романес (1848-йил 20-май – 1894-йил 23-май) канадалик-шотландиялик[1] эволюцион биолог ва физиолог бўлиб, у қиёсий психологияга асос солиб, одамлар ва бошқа ҳайвонлар ўртасидаги когнитив жараёнлар ва механизмларнинг ўхшашлигини таъкидлаган.

У Чарлес Дарwиннинг академик дўстларининг энг ёши эди ва унинг эволюция ҳақидаги қарашлари тарихий аҳамиятга эга. У 19-аср охирида табиий танланишга асосий эволюцион куч сифатида эътибор қаратувчи эволюция назарияси сифатида қаралган неоДарwинизм атамасини ихтиро қилган деб ҳисобланади[2]. Бироқ, Самуэл Бутлер бу атамани 1880-йилда худди шундай маънода ишлатган[3] Романеснинг эрта ўлими Британиядаги эволюцион биология учун йўқотиш бўлди. Олти йил ичида Менделнинг иши қайта кашф қилинди ва мунозара учун бутунлай янги кун тартиби очилди.

Ёшлик йиллари

Георге Романес 1848-йилда Онтарио штатининг Кингстон шаҳрида, фаровон ва интеллектуал ривожланган оилада учта фарзанднинг энг кичиги бўлиб, туғилган. Унинг отаси Рев Георге Романес (1805-1871), Шотландия пресвитериан вазири эди. Туғилганидан икки йил ўтгач, унинг ота-онаси Буюк Британиянинг Лондондаги Корнуолл Террасига кўчиб ўтди, бу Романесни Чарлес Дарwин билан самарали ва узоқ муддатли муносабатларга йўналтиради. Ёшлигида Романес Германия ва Италияда вақтинча яшаб, немис ва италян тилларини яхши ўрганган. Унинг дастлабки таълими бир хил бўлмаган, қисман давлат мактабларида ва қисман уйда ўтказилган. У шеърият ва мусиқага эрта меҳр қўйди. Бироқ, унинг ҳақиқий иштиёқи бошқа жойда яшаган ва ёш римликлар отаси каби руҳоний бўлиш орзусидан воз кечиб, илм-фанни ўрганишга қарор қилишди.

Вояга етган даврда

У зиёли хонадондан бўлса-да, мактабдаги таълими тартибсиз эди. У университетга ярим маълумотли ва дунёнинг йўлларини билмаган ҳолда кирди[4]. У тиббиёт ва физиологияни ўрганган, 1871-йилда Cамбридгедаги Гонвил ва Каюс коллежини бакалавриат даражаси билан тугатган ва у ерда ибодатхонадаги витраж ойнаси билан эсга олинади.

Cамбридгеда у биринчи бўлиб Чарлес Дарwиннинг эътиборига тушди: „Сиз жуда ёшлигингиздан қанчалик хурсандман!“ – деди Дарwин[4]. Дарwин билан муносабатларни ўрнатиш Романес учун қийин эмас эди, у отасидан „таъсирчанлик ва хотиржамлик“ ни мерос қилиб олган. Иккаласи бир умр дўст бўлиб қолишди. Майкл Фостер раҳбарлигида Романес Лондон Университет коллежида Уилям Шарпей ва Бурдон-Сандерсон бошчилигида умуртқасиз ҳайвонлар физиологияси устида ишлашни давом эттирди. 1879-йилда, 31 ёшида, Романес медузаларнинг асаб тизимлари бўйича иши асосида Қироллик жамияти аъзоси этиб сайланди. Бироқ, Романеснинг ўз даъволарини эмпирик тестлар эмас, балки анекдот далиллари билан қўллаб-қувватлаш тенденсияси Ллойд Морганнинг „ Морган Cанон“ деб номланувчи огоҳлантиришига туртки бўлди:

„Ҳеч қандай ҳолатда ҳайвонларнинг фаолиятини юқори психологик жараёнлар нуқтаи назаридан талқин қилиш мумкин эмас, агар уни психологик эволюция ва ривожланиш миқёсида пастроқ бўлган жараёнлар нуқтаи назаридан адолатли талқин қилиш мумкин“[5].
Романес қабри, Эдинбургдаги Грейфриарс Киркярд

Ёшлигида Романес насроний эди ва баъзилари, жумладан, унинг диний рафиқаси, кейинчалик у охирги касаллиги пайтида бу эътиқоднинг бир қисмини қайта тиклаганини айтишди[6]. Дарwиннинг таъсири туфайли у агностик бўлиб қолди[7]. Умрининг охирида тугалланмаган қўлёзмасида у эволюция назарияси уни диндан воз кечишга сабаб бўлганини айтди[8].

Романес бир қатор бепул оммавий маърузалар, Романес Леcтурес га асос солган ва улар бугунги кунгача давом этмоқда. У иккинчи Романес маърузасини ўқиган Томас Генри Хакслининг дўсти эди.

Умрининг охирларида у насронийликка қайтди[9].

1894-йил 23-майда Оксфордда вафот этди. Романес учун ёдгорлик Эдинбургдаги Грейфриарс Киркярднинг шимоли-ғарбий бурчагида ота-онасининг қабри ёнида дафн этилган.

Профессионал ҳаёт

Романес ва Дарwин муносабатлари тез ривожланди ва улар яқин дўст бўлиб қолишди. Бу муносабатлар Романес Дарwин ҳаётининг сўнгги саккиз йилида Дарwиннинг илмий ёрдамчиси бўлганида бошланган. Романларнинг Дарwин билан алоқаси Дарwиннинг кейинги асарларида муҳим аҳамиятга эга эди. Шу сабабли, Дарwин нашр этилмаган асарларнинг жилдларини ишониб топширди, кейинчалик Романес газеталарни нашр қилиш учун фойдаланган. Дарwин сингари, Романеснинг назариялари ҳам скептицизм билан кутиб олинди ва дастлаб қабул қилинмади[4]. Романеснинг аксарият асарлари ҳайвон онги ва инсон онги ўртасида алоқа ўрнатишга ҳаракат қилган. Унинг тадқиқотлари давомида физиологик танланишнинг ривожланиши билан боғлиқ баъзи муаммоларга дуч келди. Бу Романеснинг Дарwиннинг турланишнинг изоляция назариясига қарши учта эътирозига жавоби эди. Булар: эволюция мақсадига эга бўлмаган турларнинг хусусиятлари; спесификлараро бепуштликнинг кенг тарқалган факти ва доимий турлар ўрнатилгандан кейин ўзаро кесишишнинг ботқоқланиш таъсиридан қутулиш учун навларга бўлган эҳтиёж. Фаолиятининг охирида унинг аксарият ишлари ақл ва эволюцион дарахтга жойлашиш ўртасидаги муносабатларни ривожлантиришга қаратилган[10]. Романларнинг фикрича, организм эволюция нуқтаи назаридан қанчалик узоқда бўлса, организм юқори даражадаги фаолиятга эга бўлиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади.

Оиласи

Романес Георге Романес ва Исабелла Кейр Смитнинг учта фарзандидан туғилган охирги фарзанд эди. Унинг яқин ва катта оиласининг аксарияти Шотландия тоғли қабилаларининг авлодлари эди. Унинг отаси, муҳтарам Георге Романес, Канаданинг Кингстон шаҳридаги Квинс коллежида профессор бўлган ва оила Англияга қайтиб келгунига қадар маҳаллий университетда юнон тилидан дарс берган. Романес ва унинг рафиқаси Этҳел Мери Дункан 1879-йил 11-февралда турмуш қуришди. Улар бахтли турмуш қуришди ва бирга ўқишди. Романес олти фарзанди учун „идеал ота“ бўлган. Романеснинг онаси ҳам, отаси ҳам болалигида протестант ва англикан черковида қатнашган. Романес англиканни сувга чўмдирган ва ота-онаси ҳеч қандай динга қаттиқ алоқадор бўлмаганига қарамай, ёшлигида англикан таълимотлари билан қаттиқ шуғулланган.

Тахминларга кўра, Дарwин Романеснинг отаси сифатида кўрилган. Дарwин католик черковининг таълимотига рози бўлмади, чунки фундаментал таълимотлар ўша пайтда унинг илмий топилмалари билан қўллаб-қувватланмаган эди. Бу Романеснинг агностицизмга айланишини тушунтириши мумкин.

Фалсафий ва сиёсий қарашлар

Романес Гонвил ва Cамбридгедаги Каюс коллежида ўқиганида, у „Қудратли дунёни умумий қонунлар билан бошқаради, деган эътиқод билан боғлиқ бўлган насроний ибодати“ мавзусидаги иншолар танловига қатнашди[11]. Романес ғалаба қозонишга унчалик умид қилмади, лекин уни ҳайратда қолдириб, бу танловда биринчи ўринни эгаллади ва Берни мукофотига сазовор бўлди. Берни мукофотини қўлга киритгандан сўнг, Романес фанга бўлган муҳаббати ва садоқати туфайли энди ўзининг насроний динига содиқ қола олмайди деган хулосага келди. Бу қизиқ, чунки Романес ўсиб улғайганида, унинг отаси Муҳтарам мартабасида бўлган. Шунинг учун, Романес ўзининг „ Дин ҳақидаги фикрлар“ китобида динга содиқлик билан содиқ бўлиш учун онгнинг барча жиҳатларини қандай жалб қилиш кераклиги ҳақида батафсил маълумот берди. У сиз Худога ёки Масиҳга бағишланиш учун жуда юқори даражадаги иродага эга бўлишингиз керак деб ҳисобларди[12]. У илгари бу мавзу бўйича "Теизмнинг самимий текшируви" деб номланган китобни нашр этган эди, у ерда у Худонинг мавжудлиги далиллар билан тасдиқланмаган деган хулосага келди, лекин бу ҳақиқатдан норозилигини билдирди[13].

Нашр этилган асарлар

Чарлес Дарwин вафот этганида, Романес Дарwин назарияларини ҳимоя қилишга уриниб, бошқа психологлар томонидан Дарwинизм тафаккур мактабига қарши қилинган танқид ва ҳужумларни рад этишга ҳаракат қилди. Романлар қиёсий психологияга асосланган хулқ-атвор назариясини илгари суриш орқали Дарwиннинг эволюция ва табиий танланиш назарияларини кенгайтирдилар. Ҳайвонларнинг ақл- идрокида Романес турли ҳайвонларнинг когнитив ва жисмоний функсиялари ўртасидаги ўхшашликларни кўрсатди[14]. „ Ҳайвонларда ақлий эволюция“ асарида Романес ҳайвонлар ҳаёти билан боғлиқ когнитив ва жисмоний функсияларнинг эволюциясини тасвирлаб берди. Романлар ҳайвонларнинг ақл-заковати хулқ-атворни тартибга солиш ёки ижобий мустаҳкамлаш орқали ривожланади, деб ишонишган[15]. Кейин Романес инсоннинг когнитив ва жисмоний функсиялари эволюциясига қаратилган „Инсонда ақлий эволюция“ ни нашр этди[16].

1890-йилда Романес „Дарwин“ ва „Дарwиндан кейин“ китобларини нашр этди ва у ерда фан ва дин ўртасидаги муносабатни тушунтиришга ҳаракат қилди. Унинг бу борадаги барча эслатмалари Чарлз Горга қолдирилди. Гор бу ёзувлардан „Дин ҳақидаги фикрлар“ни тайёрлашда фойдаланган ва асарни Романес номи билан нашр этган. Георге Романеснинг ҳаёти ва мактублари Романес ҳаётининг ярим автобиографик ҳикоясини тақдим этади.

Ютуқлари

  • 1879: Романес Қироллик жамияти аъзоси этиб сайланди[14].
  • 1886-1890: Романес Эдинбург университети профессори эди[14]
  • 1892: Оксфорд университетида профессор бўлганида, Романес „Романлар маърузалари“ деб номланувчи бир қатор маърузалар яратди[17]..
    • Ушбу маърузалар ҳозиргача йилига бир марта Романес хотирасига бағишланган.
  • Романес қуйидаги сўз ва маъноларни яратиш билан ҳам машҳур:
    • Антропоморфизм : бошқа ҳайвонларга инсонга ўхшаш фазилатларни бериш[18].
    • Анекдот усули: ҳайвонларнинг хатти-ҳаракатлари тўғрисида маълумот тўплаш учун кузатиш усулларидан фойдаланиш[18].

Манбалар

  1. ↑ Wилсон, А. Н.. Чарлес Дарwин : Виcториан мйтҳмакер. Жоҳн Муррай, 2017 — 332-бет. ИСБН 978-1-4447-9488-5. 
  2. ↑ Гоулд, Степҳен. Тҳе Струcтуре оф Эволутионарй Тҳоугҳт. Ҳарвард Университй Пресс, 2002 — 216-бет. ИСБН 978-0-674-00613-3. 
  3. ↑ Самуэл Бутлер, Эwалд Ҳеринг. Унcонсcиоус Меморй: А Cомпарисон Бетwеэн тҳе Тҳеорй оф Др. Эwалд Ҳеринг, анд тҳе "Пҳилосопҳй оф ... (эн). Д. Богуэ, 1 Жануарй 1880. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Романес, Этҳел 1896. Лифе анд леттерс оф Георге Жоҳн Романес. Лонгманс, Греэн, Лондон. п3
  5. ↑ Эпстеин Р. 1984. Тҳе принcипле оф парсимонй анд соме апплиcатионс ин псйчологй. Жоурнал оф Минд анд Беҳавиор, 5 119–130
  6. ↑ 'Пҳйсиcус' [Романес Г. Ж.] 1878. А Cандид Эхаминатион оф Тҳеисм. Кеган Паул, Тренч, Трубнер, Лондон.
  7. ↑ Дарwинъс Дисcипле: Георге Жоҳн Романес, А Лифе ин Леттерс, wас публишед Жулй 2010 бй Лигҳтнинг Род Пресс ат тҳе Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй.
  8. ↑ Романес Г. Ж. 1895. Тҳоугҳц он Религион. эд Чарлес Горе. Опен Cоурт, Чиcаго. п169
  9. ↑ МcГреw Т. 2009. „А Пилгрим’с Регресс: Георге Жоҳн Романес анд тҳе Сеарч фор Ратионал Фаитҳ“ Тҳе Чристендом Ревиэw 2 (2).
  10. ↑ Романес, Г. Ж., & Робинсон, Д. Н. (1977). Анимал интеллигенcе. Wашингтон, Д. C.: Университй Публиcатионс оф Америcа.
  11. ↑ Чристиан Праер анд Генерал Лаwс: Беинг тҳе Бурней Призе Эссай фор тҳе Еар 1873, Маcмиллан & Cо., 1874.
  12. ↑ Романес, Г. Ж., & Горе, C. (1902). Тҳоугҳц он религион (5тҳ эд.). Чиcаго, Илл.: Опен cоурт Пуб. Cо
  13. ↑ Романес, Георге Жоҳн, (1878). А Cандид Эхаминатион оф Тҳеисм. Лондон: Трüбнер анд Cо.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Абботт, C. (н.д.). Георге Романес. Псйчологй Ҳисторй.
  15. ↑ Романес, Георге, (1893). Ментал Эволутион ин Анималс. Лондон: Деган Паул, тренч, Трубнер & Cо
  16. ↑ 1911 Энcйcлопæдиа Британниcа/Романес, Георге Жоҳн. (н.д.). Wикисоурcе.
  17. ↑ Реэс, Л. (2 Новембер 2011). Тҳе Романес Леcтуре – Лорд Реэс. - Университй оф Охфорд.
  18. ↑ 18,0 18,1 Марcум, А., & Брадлей, М. (н.д.). Псёграпҳй: Биограпҳиэс он Псйчологисц. Псёграпҳй: Биограпҳиэс он Псйчологисц.

Адабиётлар

  • Лесч, Жон Э. "Эволюцияда изоляциянинг роли: Георге Ж. Романес ва Жон Т. Гулик", Исис, жилд. 66-сон, 4-декабр, 1975-йил.
  • МакГру, Тимоти. "Зожнинг орқага қайтиши: Георге Жон Романес ва оқилона эътиқодни излаш", Христиан олами шарҳи, жилд. ИИ (2), 2009-йил.
  • Морганти, Федерико. "Ақл-идрок инстинктнинг пластиклиги сифатида: Георге Ж. Романес ва Дарwиннинг тупроқ қуртлари", „ Назарий биология форуми“, 104-жилд, № 2, 2011-йил.
  • Романес, Этҳел Дункан. Георге Жон Романеснинг ҳаёти ва мактублари, Лонгманс, Греэн ва бошқалар, 1896-йил.
  • Счwартз, Жоэл С. "Георге Жон Романеснинг Дарwинизм ҳимояси: Чарлес Дарwин ва унинг бош шогирдининг ёзишмалари", Биология тарихи журнали, жилд. 28, № 2, Ёз, 1995-йил.
  • Счwартз, Жоэл С. "Дарwин соясидан ташқарида: Георге Жон Романеснинг „Ўн тўққизинчи аср“ ва бошқа Виктория даврий нашрларида илм-фанни оммалаштиришга қаратилган ҳаракатлари", Виктория даврий нашрлари шарҳи, жилд. 35, № 2, Ёз, 2002-йил.
  • Шварц, Жоэл С. Дарwиннинг шогирди: Георге Жон Романес, Мактублардаги ҳаёт, Диане нашриёт компанияси, 2010-йил.
  • Шулц, Д. ва Шулц, С. Замонавий психология тарихи, Ҳарcоурт коллежи нашриёти, 2000-йил.
  • Толлемаче, Лионел А. Жаноб Романеснинг катехизми, CФ Ҳодгсон & Сон, 1887-йил.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/George_Romanes" dan olindi