Камерун - 1884-йилдан 1916-йилгача ҳозирги Камерун Республикаси ҳудудида Германия империясининг Африка мустамлакаси эди. Камерун, шунингдек, Габоннинг шимолий қисмлари ва Конго Марказий Африка Республикасининг ғарбий қисмлари, Чаднинг жануби-ғарбий қисмлари ва Нигериянинг узоқ шарқий қисмларини ўз ичига олган.

Тарихи

Камерун – 1901-1972:
  Камерун
  Британия Камеруни
  Франсия Камеруни
  Мустақил Камерун

Колонизациядан олдинги йиллар (1868-1883)

Камерун дарёси атрофидаги[1] Дуала ҳудудида[2] биринчи немис савдо пункти 1868-йилда Гамбург савдо компанияси C. Wоэрманн томонидан ташкил этилган. Фирманинг Габондаги асосий агенти Ёханнес Тормäлен ўз фаолиятини Камерун дарёси атрофигача кенгайтирган. 1874-йилда Либериядаги Wоэрманн агенти Вилгелм Янцен билан биргаликда икки савдогар ўзларининг Жантзен &амп; Тҳормäҳлен компаниясини ташкил этишди[3].

Ғарбий Африкадаги ушбу компанияларнинг иккаласи ҳам ўзларининг елканли кемалари ва пароходлари билан юк ташиш соҳасини кенгайтирди ва Гамбург ва Дуала ўртасида режалаштирилган йўловчи ва юк ташиш хизматини очди[4]. Бу компаниялар ва бошқалар маҳаллий бошлиқлардан кенг ер майдонларини олиб, тизимли плантациялар, жумладан, банан етиштиришни бошладилар. Камерун ҳудуди 1884-йилдан олдинги йилларда Британия империясининг норасмий назорати остида эди, шунингдек, Буюк Британия билан савдо операциялари ҳам катта эди[5].

Охир-оқибат, бу компаниялар қироллик ҳимояси учун ташвиқотни бошлайдилар. 1884-йилга келиб, Адолф Вуэрман барча Ғарбий Африка компанияларининг вакили сифатида император ташқи ишлар идорасига Германия империяси томонидан „ҳимоя“ сўраб мурожаат қилди[6]. Бу, бир қатор бошқа омиллар қаторида, император канслери Отто фон Бисмаркнинг колония ташкил этилишини маъқуллашига олиб келди.

Мустамлака қилиб олишдан кўзланган мақсадлар

1880-йилларга қадар Бисмарк кўп йиллар давомида Африкада мустамлакачилик ташаббуслари ғоясига қаршилик қилган. Бу, биринчи навбатда, Бисмаркнинг Европанинг ўзида немис манфаатларини қўллаб-қувватлашга эътибор қаратганлиги, айниқса мустамлака манфаатларини ҳимоя қила оладиган ҳарбий инфратузилманинг йўқлиги билан боғлиқ эди. Бундан ташқари, Германия колония таъминлайдиган ресурсларга муҳтож эмас эди, асосан ўзини ўзи таъминлайди, шунинг учун колония фақат иқтисодий дренаж сифатида ишлайди. Бу нуқтаи назар 1880-йилларнинг бошларида турли хил ички босимлар туфайли ўзгаради[7][8].

Ушбу ўзгаришга туртки бўлган иккита асосий омил Германиядаги иқтисодий манфаатлар босими ва кейинчалик Африка учун кураш деб аталадиган нарсадан маҳрум бўлиш хавотирлари эди. Сиёсий томондан, колониялар миллий ғурур нуқтасига айланди, чунки немислар бошқа халқларнинг мустамлакалари борлигини кўрдилар ва улар миллий обрў-эътибор сифатида шундай бўлиши керак деб ўйлашди[9]. Бир неча ҳукумат амалдорлари бу позицияни эгалладилар. Тижорий томондан, Камерунда фаолият юритаётган компаниялар (Адолф Вуэрманн каби) Германиянинг расмий мустамлакаси томонидан ҳимоя ва қўллаб-қувватлашни хоҳлашди ва кўплаб немис ишлаб чиқарувчилари ўзларининг ортиқча товарлари учун янги бозорларни қидирдилар[10].

Бу босимлар охир-оқибат Бисмарк билан якунланади ва бошқалар қаторида Камерун колониясини барпо этишга имкон беради[11].

Дастлабки мустамлакачилик (1884-1889/90)

Немис „Камерун протекторати“нинг расмий бошланиши 1884-йил 17-августда бўлган[12]. Густав Начтигал июл ойида Дуала шаҳрига келган ва ўша пайтда Германиянинг савдо операциялари маркази бўлган Дуала атрофидаги минтақанинг бир қатор ҳукмдорлари билан шартнома тузган эди. У ердан у Камеруннинг бошқа қисмларига жўнаб, савдо-сотиқ яхши йўлга қўйилган дарёлар атрофидаги минтақаларнинг бир қатор қабилалари билан кейинги шартномаларни тузади. Бу Германия назоратини кенгайтиришнинг бир усули сифатида шартномалардан фойдаланиш тенденциясини ўрнатади[13].

Юқорида айтиб ўтилганидек, мустамлака учун асосий мотивлардан бири немис корпорациялари Камерунда ўзларининг иқтисодий манфаатларини кенгайтиришга интилишлари эди. Бисмарк бу ҳақиқатдан хабардор бўлган ва тўғридан-тўғри бошқариладиган колониянинг катта харажатларидан хавотирланиб, Камерунда аллақачон фаолият юритаётган компанияларга „Чартед“ мақомини беришни танлади[14]. Шундай қилиб, дастлабки ҳукумат колонияда ўзини намоён қилган йирик немис савдо компаниялари ва консессия компаниялари қўлига тушди.

Бироқ, охир-оқибат, компаниялар ўзларининг маъмурий вазифаларини унчалик яхши бажармаётгани маълум бўлди. Уларнинг муваффақияциз бўлишига турли омиллар сабаб бўлган, бироқ улар орасида биринчи навбатда маҳаллий савдогарлар билан давом этаётган тўқнашувлар бўлган, чунки савдогарлар ичкарига кўчиб ўта бошлаган. Бу шунчалик ёмонлашдики, немис ҳукумати ишга киришиб, расман ҳокимиятни эгаллашини талаб қилди[15].

Мустамлакачиликнинг экспансион даври (1890-1906)

Бундан буён мустамлакаларни бошқариш немис ҳокимияти қўлида бўлади. Нима бўлишидан қатъий назар, колонияга эътибори ўзгаришсиз қолди: плантация саноати ва немис компанияларининг савдосини қўллаб-қувватлаш эди. Шундай қилиб, бу сафар қишлоқ хўжалиги саноатида катта кенгайиш кузатилди ва савдо имкониятларини яхшилаш ва немисларнинг Африканинг ички қисмига киришини яхшилаш учун Камеруннинг денгизга чиқиш имкони бўлмаган ҳудудларини кенгайтиришга ҳаракат қилинди[16].

Немис губернаторларининг энг кўзга кўринганлари ва Камерундаги немис меросини аниқлаш учун келган одам 1895—1906-йилларда (ва бундан олдин бир неча марта) бошқарган Жеско Вон Путткаммер бўлади[17]. Айнан Путткаммер немис хулқ-атворини бошлаган, бу уларга мустамлакачилар сифатида шафқацизлик ва қаттиққўллик обрўсини беради. Ўз даврида у Бали каби маҳаллий халқларга қарши бир қатор ҳарбий юришларни бошқарган ва немис экспансиясини оқлайдиган „шартнома“ га Германия уринишларини рад этганларни мажбурлаган[18]. Кўпинча, у бу одамларга қарши тўғридан-тўғри ҳаракат қилмади, аксинча, бошқа рақиб маҳаллий кучларни кучайтиришга ва уларни „Германия томонидан ҳимояланган“ деб белгилашга ва уларни қуроллантиришга таянди. Бу гуруҳлар ўзларининг янги кучлари ва қурол-яроғларини немисларнинг ўзлари ҳеч қачон аралашмасдан, мухолиф халқларни забт этиш учун ишлатадилар.

Бироқ, немислар қўшилишганда, бу шафқациз бўлиб, кўпинча агар уларнинг раҳбари рози бўлмаса, уларга таслим бўлганларни жазолаш учун ўз йўлидан чиқиб кетишди ва босиб олинган халқларнинг ўндан бир қисмини қул қилиб олишди[19].

Путткамер губернаторлигининг иккинчи кўзга кўринган хусусияти, плантацияларни кенгайишига олиб келади. Бу муаммога айланди, чунки плантацияларда ишчиларга қараганда далалар кўпроқ эди, шунинг учун ишчи кучи етишмас эди. Буни ҳал қилиш учун Путткамер одамларни янги ҳудудларни забт этганда ёки қўзғолонни бостиришга мажбур бўлганда олиб кетишдан ташқари, юқорида айтиб ўтилган „одам гуруҳларини“ яратди[20]. Кейинчалик бу одамлар ўлим даражаси жуда юқори бўлган оғир мажбурий меҳнатга жалб қилинади. Интизомнинг экстремал шакллари ҳам қўлланган, жумладан қўлларни кесиш, жинсий аъзолар, кўзларни кесиш ва бошини кесиш. Кесилган оёқ-қўллар кўпинча йиғилиб, ўлим исботи сифатида маҳаллий ҳокимиятларга кўрсатилган[21].

Путткаммер ўз лавозимидан кетганидан кейин ҳам давом этган бу амалиётлар немис мустамлакачилик даврини тавсифлайди[22].

Якуний йиллар (1907-1916)

Маненгуба тоғи

Путткамер ўз лавозимини тарк этгач, тажовузкор ҳаракатлар камроқ бажарилган (ҳудуд қўшилса ҳам кўпроқ дипломатик воситалар орқали) ва колония ривожланишга кўпроқ эътибор қаратила бошланди[23]. Император хазинасидан субсидиялар олиб, колония қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини бозорга олиб чиқиш учун Дуала порт шаҳридан иккита темир йўл қурилди. Шимолий чизиқ 160 км, Маненгуба тоғларигача ва 300 км магистрал Нёнг дарёси бўйлаб Макакга борди[24].

Камерун протекторати 1911-йилда Фес шартномаси билан ҳал қилинган Агадир инқирозини ҳал қилишнинг бир қисми сифатида Янги Камерун (немисча: Неукамерун) билан кенгайтирилди[25].

Камеруннинг мустамлака сифатида йўқолиши

Биринчи жаҳон уруши бошланганда, Франсия, Белгия ва Британия қўшинлари 1914-йилда Германия мустамлакасини босиб олишди ва Камерун юриши пайтида уни тўлиқ эгаллаб олишди[26]. Германия мағлубиятга учрагач, Версал шартномаси ҳудудни Буюк Британия ва Франсия бошқаруви остидаги Миллатлар Лигасининг иккита мандатига (Б класси) ажратди. Франсия Камерун ва Британия Камерун қисми 1961-йилда Камерун сифатида қайта бирлашди.

Шуниси эътиборга лойиқки, бу Германиянинг Камерундаги иштирокини тугатмади, чунки кўплаб немис плантациялари эгалари ўз плантацияларини 1920 ва 30-йилларда сотиб олишган[27]. Германия Камерундан тўлиқ чиқиб кетгунга қадар Иккинчи Жаҳон урушигача вақт керак бўлди.

Галерея

Камерун учун режалаштирилган белгилар

1914-йилда Герман cолониэс учун таклиф қилинган герб ва байроқлар учун бир қатор лойиҳалар ишлаб чиқилди. Бироқ, дизайнлар тугатилиши ва амалга оширилишидан олдин Биринчи жаҳон уруши бошланди ва белгилар уруш бошлангандан кейин ҳеч қачон ишлатилмади.

Манбалар

  1. ↑ ноw тҳе Wоури Ривер делта
  2. ↑ пресент-дай Доуала
  3. ↑ Wашаусен, Ҳелмут (1968). Ҳамбург унд диэ Колониалполитик дес Деуцчен Реичес 1880 бис 1890 ['Ҳамбург анд Cолониал Политиcс оф тҳе Герман Эмпиреъ]. п. 66. Ҳамбург: Ҳанс Чристианс Верлаг. ОCЛC 186017338.
  4. ↑ Интродуcтион то тҳе ҳисторй оф Cамероон : нинетеэнтҳ анд тwентиэтҳ cентуриэс, М. З. Нжеума, Неw Ёрк: Ст. Мартин'с Пресс, 1989. ИСБН 0-312-03644-2. ОCЛC 19981143. 
  5. ↑ Линден, Миэке ван дер. Чаптер 7: Герман Cамероон (эн). Брилл Нижҳофф, 2016. ИСБН 978-90-04-32119-9. 
  6. ↑ Интродуcтион то тҳе ҳисторй оф Cамероон : нинетеэнтҳ анд тwентиэтҳ cентуриэс, М. З. Нжеума, Неw Ёрк: Ст. Мартин'с Пресс, 1989. ИСБН 0-312-03644-2. ОCЛC 19981143. 
  7. ↑ Линден, Миэке ван дер. Чаптер 7: Герман Cамероон (эн). Брилл Нижҳофф, 2016. ИСБН 978-90-04-32119-9. 
  8. ↑ Блаcкшире-Белай, Cарол Аиша (1992). „Герман Империалисм ин Африcа Тҳе Дистортед Имагес оф Cамероон, Намибиа, Танзаниа, анд Того“. Жоурнал оф Блаcк Студиэс (инглизча). 23-жилд, № 2. 235–236-бет. дои:10.1177/002193479202300207. ИССН 0021-9347.
  9. ↑ Арденер, Эдwин (1962). „Тҳе Политиcал Ҳисторй оф Cамероон“. Тҳе Wорлд Тодай. 18-жилд, № 8. 341–350-бет. ИССН 0043-9134. ЖСТОР 40393427.
  10. ↑ Линден, Миэке ван дер. Чаптер 7: Герман Cамероон (эн). Брилл Нижҳофф, 2016. ИСБН 978-90-04-32119-9. 
  11. ↑ Арденер, Эдwин (1962). „Тҳе Политиcал Ҳисторй оф Cамероон“. Тҳе Wорлд Тодай. 18-жилд, № 8. 341–350-бет. ИССН 0043-9134. ЖСТОР 40393427.
  12. ↑ Дидук, Сусан (1993). „Эуропеан Алcоҳол, Ҳисторй, анд тҳе Стате ин Cамероон“. Африcан Студиэс Ревиэw. 36-жилд, № 1. 1-бет. дои:10.2307/525506. ИССН 0002-0206. ЖСТОР 525506.
  13. ↑ Счапер, Улрике (2016-09-02). „Давид Меэтом: Интерпретинг, Поwер анд тҳе Рискс оф Интермедиатион ин тҳе Инитиал Пҳасе оф Герман Cолониал Руле ин Cамероон“. Тҳе Жоурнал оф Империал анд Cоммонwеалтҳ Ҳисторй. 44-жилд, № 5. 752–776-бет. дои:10.1080/03086534.2016.1229259. ИССН 0308-6534.
  14. ↑ Арденер, Эдwин (1962). „Тҳе Политиcал Ҳисторй оф Cамероон“. Тҳе Wорлд Тодай. 18-жилд, № 8. 341–350-бет. ИССН 0043-9134. ЖСТОР 40393427.
  15. ↑ Линден, Миэке ван дер. Чаптер 7: Герман Cамероон (эн). Брилл Нижҳофф, 2016. ИСБН 978-90-04-32119-9. 
  16. ↑ Линден, Миэке ван дер. Чаптер 7: Герман Cамероон (эн). Брилл Нижҳофф, 2016. ИСБН 978-90-04-32119-9. 
  17. ↑ Антҳонй, Нди. Соутҳерн Wест Cамероон Ревиситед Волуме Тwо: Нортҳ-Соутҳ Wест Нехус 1858–1972 (эн). Лангаа РПCИГ, 2014. ИСБН 978-9956-791-32-3. 
  18. ↑ Терретта, Мередитҳ. Натион оф Оутлаwс, Стате оф Виоленcе: Натионалисм, Грассфиэлдс Традитион, анд Стате Буилдинг ин Cамероон (эн). Оҳио Университй Пресс, 2013. ИСБН 978-0-8214-4472-6. 
  19. ↑ Терретта, Мередитҳ. Натион оф Оутлаwс, Стате оф Виоленcе: Натионалисм, Грассфиэлдс Традитион, анд Стате Буилдинг ин Cамероон (эн). Оҳио Университй Пресс, 2013. ИСБН 978-0-8214-4472-6. 
  20. ↑ Антҳонй, Нди. Соутҳерн Wест Cамероон Ревиситед Волуме Тwо: Нортҳ-Соутҳ Wест Нехус 1858–1972 (эн). Лангаа РПCИГ, 2014. ИСБН 978-9956-791-32-3. 
  21. ↑ Терретта, Мередитҳ. Натион оф Оутлаwс, Стате оф Виоленcе: Натионалисм, Грассфиэлдс Традитион, анд Стате Буилдинг ин Cамероон (эн). Оҳио Университй Пресс, 2013. ИСБН 978-0-8214-4472-6. 
  22. ↑ Нжунг, Георге (2019). „Тҳе Бритиш Cамероонс мандате региме: Тҳе рооц оф тҳе тwентй-фирст-cентурй политиcал cрисис ин Cамероон." Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw 124, но. 5 (2019): 1715–1722“. Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw. 124-жилд.
  23. ↑ Арденер, Эдwин (1962). „Тҳе Политиcал Ҳисторй оф Cамероон“. Тҳе Wорлд Тодай. 18-жилд, № 8. 341–350-бет. ИССН 0043-9134. ЖСТОР 40393427.
  24. ↑ Тҳис лине wас латер эхтендед то тҳе cуррент Cамероон cапитал оф Яоундé.
  25. ↑ Дибиэ, Роберт А.. Бусинесс анд Говернмент Релатионс ин Африcа (эн). Тайлор & Франcис, 2017. ИСБН 978-1-351-79266-0. 
  26. ↑ Эланго, Ловетт (1985). „Тҳе Англо-Френч "Cондоминиум" ин Cамероон, 1914–1916: Тҳе Мйтҳ анд тҳе Реалитй“. Тҳе Интернатионал Жоурнал оф Африcан Ҳисториcал Студиэс. 18-жилд, № 4. 657–673-бет. дои:10.2307/218801. ИССН 0361-7882. ЖСТОР 218801.
  27. ↑ Нжунг, Георге (2019). „Тҳе Бритиш Cамероонс мандате региме: Тҳе рооц оф тҳе тwентй-фирст-cентурй политиcал cрисис ин Cамероон." Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw 124, но. 5 (2019): 1715–1722“. Тҳе Америcан Ҳисториcал Ревиэw. 124-жилд.

Ҳаволалар