Ziyosfera

Gertrude Bell

Гертруде Маргарет Лоутиан Белл, CБЕ (1868-йил 14-июл — 1926-йил 12-июл) – инглиз ёзувчиси, саёҳатчиси, сиёсатчиси, маъмури ва археологи. У умрининг кўп қисмини Яқин Шарқни ўрганиш ва хариталаш билан ўтказди ва кўп саёҳатлар орқали ўз билими ва алоқалари туфайли араб сифатида Британия императорлик сиёсатига катта таъсир кўрсатди. Унинг ҳаёти давомида у Месопотамия Олий комиссари Перси Кокс каби Британия расмийлари томонидан юқори ҳурматга сазовор бўлган ва унга катта таъсир кўрсатган. У 1919-йил Париж тинчлик конференсиясида (қисқача) ва 1921-йил Қоҳира конференсиясида иштирок этди, бу Усмонли империясининг бўлиниши доирасида урушдан кейинги Яқин Шарқнинг ҳудудий чегаралари ва ҳукуматларини қарор қабул қилишга ёрдам берди. Белл араб миллатчилигининг сур’атини тўхтатиб бўлмайди ва Британия ҳукумати миллатчиларга қарши туришдан кўра улар билан иттифоқ тузиши керак, деб ҳисобларди. ТЕ Лоуренс билан бирга Усмонлилар империяси қулагандан сўнг Яқин Шарқда мустақил араб давлатларини қўллаб-қувватлаган ва бугунги Иордания ва Ироқда Ҳошимий монархияларининг ўрнатилиши тарафдори бўлган.

Гертруде Белл
Таваллуди
Гертруде Маргарет Лоwтҳиан Белл

14-июл 1868-йил
Wашингтон Неw Ҳалл, Cоунтй Дурҳам, Англия
Вафоти 12-июл 1926-йил(1926-07-12)
(57 ёшда)
Боғдод, Ироқ
Касби Саёҳатчи, сиёсий офицер
Отаси Жаноб Ҳугҳ Белл
Онаси Марй Белл (лақаби Шиэлд)

Белл имтиёзли муҳитда ўсди, бу унга Оксфорд университетида таълим олиш, дунё бўйлаб саёҳат қилиш ва кейинчалик нуфузли сиёсатчиларга айланадиган одамлар билан танишиш имконини берди. Саёҳатларида у ажойиб алпинист ва чавандоз эди. У Қажар Эрон, Сурия-Фаластин, Месопотамия, Кичик Осиё ва Арабистонга ташриф буюриб, Яқин Шарқ унда катта муҳаббат уйғотди. У янги кашфиётлар даврида археологик қазишмаларда қатнашган ва Кичик Осиёдаги Бинбиркилиседа қазишни шахсан молиялаштирилган. У (1913-1914) – кенг қамровли саёҳати давомида Арабистон ярим оролининг шимолий қисмидаги Хаил минтақаси бўйлаб саёҳат қилган, ўша пайтда бу ҳудудни кўрган кам сонли ғарбликлардан бири бўлган. 1914-йил августда Биринчи жаҳон урушининг бошланиши ва бир неча ойдан кейин Усмонли империясининг Германия томонида урушга кириши Яқин Шарқдаги статус-квони ўзгартирди. У қисқа муддат Қоҳирадаги Араб бюросига қўшилди ва у ерда ТЕ Лоуренс билан ишлади. Оилавий дўсти, Ҳиндистон вице-қироли Лорд Хардингнинг илтимосига биноан у 1917-йилда Усмонли Месопотамиядаги Британия маъмуриятига қўшилди ва у ерда сиёсий ходим ва учта Олий комиссарнинг Шарқ бўйича котиби бўлиб хизмат қилди: бундай юқори мартабали фуқароликдаги ягона аёл у ҳисобланган.

У умрининг кўп қисмини Бағдодда ўтказди ва охир-оқибат Ироқ Қироллигига айланадиган давлат қурилишида асосий иштирокчиси бўлиб хизмат қилди. У шаҳарларда ҳам, қишлоқларда ҳам кўплаб ироқликлар билан танишган ва улар билан дўстлашган ва Ироқнинг янги қироли Файсалнинг ишончли ва иттифоқчиси бўлган. Умрининг охирларида у Ироқ сиёсатидан четда қолиб кетганди. Эҳтимол, у ҳали ҳам уни эгаллаш учун бирор нарсага муҳтожлигини кўриб, Файсал уни Ироқнинг қадимий ёдгорликлари бўйича фахрий директори этиб тайинлади ва у ерда археологияга бўлган асл муҳаббатига қайтди. Бу ролда у процедуралар ва каталог топилмаларини модернизация қилишга ёрдам берди, буларнинг барчаси артефактларнинг рухсациз талон-торож қилинишининг олдини олишга ҳам катта ёрдам кўрсатди. У 1926-йилда уйқу таблеткаларининг ҳаддан ташқари дозаси туфайли вафот этди.

Белл жуда кўп ёзарди. У форсча шеърлар китобини таржима қилган, унинг саёҳатлари, саргузаштлари ва қазиш ишларини тасвирлайдиган бир нечта китобларни нашр этди ва Биринчи жаҳон уруши пайтида Англияга доимий равишда мактублар юборди, бу эса замонавий Яқин Шарқ билан бир неча инглизлар таниш бўлган даврда ҳукумат тафаккурига таъсир қилди.

Ёшлиги

1876-йилда Жаноб Ҳугҳ Белл ва унинг 8 яшар қизи Гертруде. Портретедwард Пойнтер томонидан ишланган.

Гертруде Белл 1868-йил 14-июлда Вашингтондаги Ню-Ҳаллда (ҳозирги Даме Маргарет Холл номи билан танилган) Вашингтон, Дурҳам округи, Англияда туғилган. Унинг оиласи бадавлат эди, бу унга олий маълумот олиш ва саёҳат қилиш имконини берди. Нюкасл-на-Тайнлик Жон Шилднинг қизи Мери (қизлик фамилияси: Шиэлд) Белл 1871-йилда ўғлини дунёга келтираётганда вафот этди, унинг исми Морис Белл эди (кейинчалик 3-баронета). Ўша пайтда Гертруда Белл атиги уч ёшда эди ва ўлим унинг отаси сер Ҳугҳ Белл, 2-баронета, илғор капиталист ва ишчиларига яхши маош олишига ишонч ҳосил қилган тегирмон эгаси билан умрбод яқин муносабатларга олиб келди[1]. Гертруде бутун ҳаёти давомида отаси билан шахсий намунаси бўлган катта ва кичик масалаларда маслаҳатлашди[2]. Хусусан, Ҳугҳ Гертруде билан ҳукумат ва юқори лавозимли амалдорлар билан мулоқот қилиш ҳақидаги билимларини ўртоқлашди.

Гертруда етти ёшга тўлганда, отаси унга ўгай она Флоренс Белл (қизлик фамилияси Оллиф) ва охир-оқибат учта ўгай ака-ука билан таъминлаб, яна уйланди. Флоренс Белл драматург ва болалар ҳикоялари муаллифи, шунингдек, Белл заводи ишчилари ҳақидаги тадқиқот муаллифи эди. Шунингдек, у ўзининг ақл-заковатини тан олди ва мукаммал мактаб ўқишини таъминлаш орқали интеллектуал ривожланишига ҳисса қўшди. Флоренс Беллнинг Мидлсбро яқинидаги Эстон шаҳридаги Болкоу Воган темирчиларнинг хотинлари билан қилган фаолияти унинг ўгай қизининг кейинчалик ироқлик аёллар учун таълим олишига ёрдам берган бўлиши мумкин[3]. Баъзи таржимаи ҳоллар шуни кўрсатадики, онаси Марйнинг йўқолиши руҳий тушкунлик ва хавфли хатти-ҳаракатлар даврида аниқланган асосий болалик травмасига сабаб бўлган. Бу йўқотиш, албатта, уни белгилаган бўлса-да, Гертруде ва Флоренс ижобий ва умрбод муносабатларга эга эдилар[4].

1883– 1886-йилларда Гертруде Белл Лондондаги Қиролича коллежида, қизлар учун нуфузли мактабда таълим олди. 17 ёшида у Оксфорд университетидаги Леди Маргарет Ҳаллда таҳсил олди[5]. У замонавий тарихга ихтисослашган ва у Оксфордда Замонавий тарихни биринчи даражали имтиёзли диплом билан тамомлаган биринчи аёл бўлди, у бор-йўғи икки йил ичида ушбу муваффақиятларга эришди[6]. Ўша йили мактабни ўн бир киши битирганди. Тўққизтаси қайд этилган, чунки улар эркак эди, қолган иккитаси Белл ва Элис Гринвуд эди. Бироқ икки аёлга илмий даража берилмаган. Фақат 1920-йилга келиб, Оксфорд аёлларга бу борада эркаклар билан тенг муносабатда бўлди[7][8].

Шахсий ҳаёти

Белл ҳеч қачон турмушга чиқмаган ёки фарзанд кўрмаган. У Оксфордни (1890 – 1892) тугатгандан сўнг икки ярим йил давомида Лондондаги ижтимоий тўплар ва зиёфатларда қатнашди, у ерда муносиб ёш бакалаврлар унга жуфт бўлишга ҳаракат қилишди, аммо мос келмади[9]. 1892-йилда Форсга келганидан сўнг, у Теҳрондаги ўрта даражали британиялик дипломат Генри Кадоган билан учрашди, аммо отаси Кадоганнинг қарздорлигини ва унинг ижтимоий тенг эмаслигини билганидан кейин унга турмушга чиқишга рухсат берилмади[10][11]. У Кадоган 1893-йилда вафот этган. Белл бу хабарни телеграмма орқали олди[12]. У 1903-йилда акаси Гюго билан Сингапурга ташриф буюрган Британия мустамлакачи маъмури сер Френк Светтенхем билан дўстлашди ва 1909-йилгача у билан ёзишмаларни давом эттирди[13]. У 1904-йилда Англияга нафақага чиққанидан сўнг Светтенхем билан „қисқа, аммо эҳтиросли муносабатда бўлган“[14]. У 1913-йилдан 1915-йилгача севги мактубларини алмашган турмуш қурган маёр Чарлз Доугҳтй-Wйлиэ билан тугамаган ишқий муносабатда бўлган. Доугҳтй-Wйлиэ 1915-йил апрел ойида Галлиполи кампанияси пайтида вафот этди[15].

Саёҳат ва ёзувлар

Беллнинг амакиси сер Френк Ласселс Форснинг Теҳрон шаҳрида Британия вазири эди. Белл уни зиёрат қилиш учун Форсга саёҳат қилди ва 1892-йил май ойида келди. У тахминан олти ой у ерда қолди ва бўлган тажрибаларни яхши кўрарди; у Форсни уйига ёзган хатида „Жаннат“ деб атаган[11]. У кейинги ўн йилликнинг кўп қисмини дунё бўйлаб саёҳат қилиш, Швейсарияда алпинизм ва археология ҳамда тилларга бўлган иштиёқни ривожлантириш билан ўтказди. У араб, форс (форс), франсуз, немис, италян ва турк тилларини яхши билган[16]. 1897-йилда у „Ҳофиз девони“ шеърларининг форс тилидан инглиз тилига машҳур таржимасини нашр этди, унинг иши кейинчалик Эдвард Денисон Росс, Э. Гранвил Браун ва бошқалар томонидан мақтовга сазовор бўлди[17]. Шунингдек, у ёшлигидан от минишни ҳам ёқтирган, бу маҳорат унга саёҳатларида ёрдам берарди[18].

1899-йилда Белл яна Яқин Шарққа жўнаб кетди. У ўша йили Фаластин ва Сурияга ташриф буюрди ва 1900-йилда Қуддусдан Дамашққа сафари чоғида Жабал ал-Друзда яшовчилар билан танишди[19].

1899—1904-йиллар оралиғида у бир қатор тоғларга, жумладан, Ла Мейже ва Монт Бланга чиқди ва Швецариядаги Берн Алп тоғларида 10 та янги йўл ёки биринчи кўтарилишларни қайд этди. Берн Оберландидаги бир Алп чўққиси, 2,632 метр (8,635 фт) Гертрудспице, у ва унинг йўлбошчилари Улрих ва Гейнрих Фюрер биринчи марта 1901-йилда босиб ўтганлари учун унинг шарафига номланган. Бироқ, у 1902-йил август ойида Финстераарҳорнга уринишда муваффақияцизликка учради, чунки қор, дўл ва чақмоқлар уни ўз йўриқчилари билан „арқонда қирқ саккиз соат“ ўтказишга мажбур қилган ва дахшатли шароитларда тош юзига ёпишиб олишга ҳаммажбур қилган[20][21]. У 1903-йилда Шимолий Америка бўйлаб саёҳати чоғида Рокки тоғларида бир оз кўпроқ кўтарилди, аммо кейинги йилларда алпинизмни енгиллаштирилди[22].

1907-йилда Бинбиркилисе қазишмаларида Белл ишчилари

1905-йилда у Буюк Сурияга қайтди. У ўша пайтда британиялик саёҳатчи Марк Сайкс билан учрашди. Иккаласи жанжаллашиб, бир-бирларини ёқтирмасдилар, бу 1912-йилгача, яъни улар ярашгангача давом этади[23][8][24][25]. У саёҳатини Кичик Осиёдаги археологик ёдгорликлар ва Константинополга ташриф билан якунлади[26]. У 1907-йилда „Сурия: чўл ва экинлар“ китобида Яқин Шарқ бўйича ўз кузатувларини нашр этди. Унда у Буюк Сурияга, жумладан Дамашқ, Қуддус, Байрут, Антиохия, Александретта, друзлар ва бадавийлар эрларига қилган саёҳатини ёрқин тасвирлаб берди, суратга олди ва батафсил баён қилди. Чўл ва Экин ғарбий дунёда яхши қабул қилинди, китоб ижобий шарҳлар олди ва муваффақиятли якунланди[27].

1907-йил март ойида Белл Кичик Осиёга (Анадолу) қайтиб келди ва археолог Янги Аҳд олими сер Уилям М. Рамсай билан ишлай бошлади. Бу жуфтлик ва уларнинг ходимлари у молиялаштирган ва режалаштирган Бинбиркилиседа Византия давридан қолган вайрон қилинган бинолар ва черковларни қазишди. Натижалар "Минг бир черков „ китобида тасвирланган[28][29].

1909-йил январда Белл Месопотамияга жўнаб кетди. У Хетитларнинг Каркемиш шаҳрига ташриф буюрди, Ҳаламата ғоридаги бўртма ўймакорликларни суратга олди, Ухайдир вайроналари харитасини тузди ва тасвирлаб берди. Бобил ва Нажафга саёҳат қилди. Каркемишда у икки археолог, ТЕ Лоуренс ва Режиналд Кемпбелл Томпсон билан маслаҳатлашди[30]. У Лоуренс билан дўстлашди ва кейинги йилларда иккаласи мактуб алмашишди[31]. Белл ҳам, Лоуренс ҳам Оксфордда ўқиган ва замонавий тарих бўйича биринчи даражали фахрий унвонга сазовор бўлган, иккаласи ҳам араб тилини яхши билишган ва иккаласи ҳам Араб чўлларида кўп саёҳат қилган ва маҳаллий қабилалар билан алоқа ўрнатган. 1910-йилда Белл Мюнхендаги “Муҳаммад санъати дурдоналари" кўргазмасига ташриф буюрди. Ўгай онасига йўллаган мактубида у тадқиқот хонасини ўзи учун олиб, кўргазманинг этнографик бўлимида қатнашган Дамашқдан келган баъзи сурияликлар билан қандай гаплашгани ҳақида гапириб беради[32]. У ўзининг саёҳати ва археологик иши ҳақида „Амуратҳ то Амуратҳ“ номли китоб ёзди[33][34].

1913-йилда Белл томонидан олинган, ўша пайтда Рашидий амирлигининг бир қисми бўлган Хаил дарвозаларининг сурати.

1913-йилда у ўзининг сўнгги ва энг машаққатли араб саёҳатини якунлаб, Дамашқдан сиёсий жиҳатдан беқарор Хайлгача тахминан 1800 мил йўл босиб, Арабистон ярим ороли бўйлаб Бағдодга ва у ердан Дамашққа қайтиб келди. У Ладй Эн Блантдан кейин Хаилга ташриф буюрган иккинчи хорижлик аёл эди. Рашидийлар сулоласи ҳам Ибн Сауд қўшинлари билан уруш, ҳам ўзаро рақобат туфайли вайрон бўлганди. Ҳозирги амир ва сулоланинг энг кекса аъзоси суиқасдлар ва келишмовчиликлар натижасида бошқа қондошлар ҳалок бўлганидан кейин атиги 16 ёшда эди. Белл озод этилгунга қадар шаҳарда ўн бир кун қамоқда бўлган[35][36]. Кейин у „Ҳайилда қотиллик сут тўкилишига ўхшайди“, деб ёзган эди[36] Бағдоддаги сафари якунида Белл Усмонлилар ҳукмронлиги тугаганидан кейин муҳим сиёсий арбоб бўладиган нуфузли Нақиб Абдурраҳмон ал-Гилланий билан учрашди[37].. Беллнинг саёҳатлари натижасида 1913-йилда География жамияти аъзоси этиб сайланди, у 1914-йилда улардан, кейин 1918-йилда бошқа медал билан тақдирланган[38][39].

Саёҳатлари давомида Белл Яқин Шарқдаги маҳаллий аҳоли ва қабилалар билан яқин муносабатлар ўрнатди. У маҳаллий зодагонларнинг хотинлари ва қизлари билан учрашиши мумкин бўлса-да, у одоб-ахлоқ қоидаларини бузмасдан, эркак саёҳатчиларни рад эца ҳам, у бундан унчалик фойдаланмади, у араб аёлларининг ҳаётига қизиқарди. Унинг асосий мақсади араб жамиятидаги нуфузли эркаклар, шайхлар ва раҳбарлар билан учрашиш эди[40].

Уруш ва сиёсий мартаба

Урушнинг тарқалиши

Инглизлар Биринчи Жаҳон урушига 1914-йил августда киришди ва Усмонли империяси урушга октябр охири — ноябр ойининг бошларида кирди. Wйндҳам Деэдес таклифи билан Британия Уруш идораси Беллдан Усмонли Сурия, Месопотамия ва Арабистондаги вазиятни баҳолашини сўради. У жавобан Британиянинг минтақадаги ҳамдардлик даражаси ҳақида ўз фикрларини баён этган хат ёзди[41][42].

Белл Қизил Хочда кўнгилли бўлиб, 1914-йил ноябрдан 1915-йил ноябргача хизмат қилди, дастлаб Булонда, Франсияда, кейин эса Лондонда. У Британия армияси, франсуз касалхоналари ва аскарларнинг ҳолати ва уруш қурбонлари ҳақида ташвишланган оилалар ўртасида маълумотни мувофиқлаштиришга ҳаракат қилган ярадорлар ва бедарак йўқолганларни тергов қилиш бўлимининг (W&МЕД) бир қисми эди[41].

Қоҳира, Деҳли ва Басра

Сент-Жон Филби. Филби кейинчалик 1921-йилда Белл ва Файсал билан келиша олмади, у Ироқ учун республикани қўллаб-қувватлади ва кейинчалик Саудия Арабистонига айланадиган Ибн Саудга хизмат қилди[43].
Ўтирган, ўнгдан: Уинстон Черчилл, Герберт Самуэл
Биринчи қаторда, чапдан: Гертруде Белл, Сассоон Эскелл, Эдмунд Алленбй, Жафар Пошо ал-Аскарий
Қирол Файсалдан олинган фотосурат. 1915—1920-йиллар
Мис буқа, 1923-йилда қадимги Ур шаҳри яқинидаги Телл ал-Убайдда қазилган. Белл қонунига кўра, артефактларнинг 50 % Ироқда, 50 % эса экскаваторларда сақланган. Ур қазиғида экскаваторларга Британия музейи ва Пенн музейи ҳомийлик қилган[44].

2019-йилда Саудия Арабистонида ёввойи асалариларни ўрганаётган энтомологлар Белл шарафига аталган янги жинсни Саудия Арабистонининг марказий қисмидаги Беллитургула наждиcа туридан маълум бўлган Беллитургула жинси деб таърифладилар[45].

Филмлар

  • 1992-йил ИТВ телевизион филмида Хавфли одам: Арабистондан кейин Лоренс, Белл Гиллиан Барж томонидан тасвирланган. Филм 1919-йилда Париж тинчлик конференсиясида Яқин Шарқ келажаги бўйича музокараларни ёритади[46].
  • 2015-йилда Вернер Герцогнинг „Чўл маликаси“ филмида Беллни Никол Кидман тасвирлайди. Филм Белл ҳаётининг катта қисмини тасвирлайди[47].
  • 2016-йилда „ Бағдоддан мактублар“ ҳужжатли филмида Тилда Свинтон томонидан Беллнинг мактубларидан иқтибослар ўқилган. Ҳужжатли филмда Белл ва унинг замондошлари ёзганларидан иқтибос келтирилиб, Белл ҳаёти ва у иштирок этган воқеалар ҳақида ҳикоя қилинади[48][49].
  • 2017-йилда ишланган „Пайитаҳт: Абдулҳамид (Исломий сериал)“ филмида ҳам тасвирланган.

Танланган асарлар

Манбалар

  1. ↑ Ҳоwелл 2008, сс. 33–34
  2. ↑ Wаллач 2005, сс. 12, 188
  3. ↑ Белл 2000, сс. 5–6
  4. ↑ Чалаби, Тамара „Фрагменц оф а Миррор: Тҳе Wритинг оф Гертруде Белл“, . Гертруде Белл ин Ирақ: А Лифе анд Легаcй Cоллинс: . Охфорд Университй Пресс, 2017 — 155–185-бет. ДОИ:10.5871/баcад/9780197266076.003.0007. ИСБН 978-0-19-726607-6. 
  5. ↑ Лукитз 2013, с. 14
  6. ↑ Ҳоwелл 2007, с. 41
  7. ↑ Султан. „Оcтобер 1920: Wомен грантед фулл мембершип оф Охфорд Университй“. Тҳе Гуардиан (2019-йил 8-октябр). Қаралди: 2020-йил 2-декабр.
  8. ↑ 8,0 8,1 Меер & Брйсаc 2008, с. 164–166
  9. ↑ Wаллач 2005, сс. 30–32
  10. ↑ Чалаби, Тамара „Фрагменц оф а Миррор: Тҳе Wритинг оф Гертруде Белл“, . Гертруде Белл ин Ирақ: А Лифе анд Легаcй Cоллинс: . Охфорд Университй Пресс, 2017 — 155–185-бет. ДОИ:10.5871/баcад/9780197266076.003.0007. ИСБН 978-0-19-726607-6. 
  11. ↑ 11,0 11,1 Wаллач 2005, сс. 32–36
  12. ↑ Wаллач 2005, с. 37
  13. ↑ Барлоw, Ҳенрй С.. Сwеттенҳам. Куала Лумпур: Соутҳдене, 1995 — 654–5-бет. 
  14. ↑ Барлоw, Ҳенрй С. (1997). „Малайсиа: Сwеттенҳам'с Легаcй“. Асиан Аффаирс. 28-жилд, № 3. 333-бет. дои:10.1080/714857151.
  15. ↑ Лукитз 2013, с. 75–100
  16. ↑ Wаллач 2005, с. 45
  17. ↑ Wоркман, Нанcй В. (Спринг 2010). „Гертруде Белл анд тҳе поэтиcс оф транслатион: Тҳе Диван оф Ҳафез“. Энглиш Литературе ин Транситион 1880-1920. 53-жилд, № 2. 182–203-бет. дои:10.2487/элт.53.2(2010)0058.
  18. ↑ Чалаби, Тамара „Фрагменц оф а Миррор: Тҳе Wритинг оф Гертруде Белл“, . Гертруде Белл ин Ирақ: А Лифе анд Легаcй Cоллинс: . Охфорд Университй Пресс, 2017 — 155–185-бет. ДОИ:10.5871/баcад/9780197266076.003.0007. ИСБН 978-0-19-726607-6. 
  19. ↑ Wаллач 2005, сс. 43–54
  20. ↑ Беррй, Ҳелен. „Гертруде Белл: адвентурер, дипломат, моунтаинеэр анд анти-суффрагетте“. ББC Ҳисторй Магазине. ББC (2013-йил 1-сентябр). Қаралди: 2017-йил 16-май.[сайт ишламайди]
  21. ↑ Wаллач 2005, сс. 62–65
  22. ↑ Wаллач 2005, с. 67
  23. ↑ Фреэман, Cолин. „Ҳоw Гертруде Белл cаусед а десерт сторм“. Тҳе Телеграпҳ (2014-йил 21-феврал). Қаралди: 2016-йил 10-июн.
  24. ↑ Wинстоне 1993, с. 163
  25. ↑ Ҳоwелл 2006, сс. 259–260
  26. ↑ Wаллач 2005, с. 77
  27. ↑ Wаллач 2005, сс. 78–80
  28. ↑ Cоҳен, Гетзел М.. Бреакинг Гроунд: Пионеэринг Wомен Арчаэологисц. Университй оф Мичиган Пресс, 2006 — 167-бет. ИСБН 978-0-472-03174-0. 
  29. ↑ Жаcксон, Марк П. C. „А Cритиcал Эхаминатион оф Гертруде Белл'с Cонтрибутион то Арчаэологиcал Ресеарч ин Cентрал Асиа Минор“, . Гертруде Белл ин Ирақ: А Лифе анд Легаcй Cоллинс: . Охфорд Университй Пресс, 2017 — 47–73-бет. ДОИ:10.5871/баcад/9780197266076.003.0003. ИСБН 978-0-19-726607-6. 
  30. ↑ Лукитз 2013, сс. 60–62
  31. ↑ Wаллач 2005, сс. 94, 105
  32. ↑ „Гертруде Белл он тҳе 1910 Мастерпиэcес оф Муҳаммадан Арт Эхҳибитион ин Мунич“.
  33. ↑ Белл, Гертруде Лоwтҳиан (1910). „Тҳе Эаст Банк оф тҳе Эупҳратес фром Тел Аҳмар то Ҳит“. Тҳе Геограпҳиcал Жоурнал. 36-жилд, № 5. 513–537-бет. дои:10.2307/1777340. ЖСТОР 1777340.
  34. ↑ Ҳаддон, Росалинд Wаде „Wҳат Гертруде Белл Дид Фор Исламиc Арчаэологй“, . Гертруде Белл ин Ирақ: А Лифе анд Легаcй Cоллинс: . Охфорд Университй Пресс, 2017 — 97–121-бет. ДОИ:10.5871/баcад/9780197266076.003.0005. ИСБН 978-0-19-726607-6. 
  35. ↑ Ҳоwелл 2007, сс. 218–219
  36. ↑ 36,0 36,1 Wаллач 2005, с. 121–125
  37. ↑ Wаллач 2005, с. 127, 196, 219–222
  38. ↑ Меер & Брйсаc 2008, с. 166–169
  39. ↑ Wинстоне 1993, с. 205
  40. ↑ Wаллач 2005, с. 165
  41. ↑ 41,0 41,1 Ҳоwелл 2006, сс. 233–256
  42. ↑ Wаллач 2005, сс. 134–135
  43. ↑ Wинстоне 1993, сс. 241–243
  44. ↑ Ҳаффорд. „Реcонструcтинг Эхcаватион Проcессес, Спотлигҳт он Дивисион оф Финдс: Пенн'с аcқуиситион оф иц Ур материал“. Пенн Мусеум Блог. Пенн Мусеум (2013-йил 4-сентябр). 2015-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  45. ↑ Энгел, Мичаэл; Алқарни, Абдулазиз; Шебл, Моҳамед; Тҳомас, Женнифер (2019). „Неw генера оф мелитургулине беэс фром Сауди Арабиа анд Персиа, wитҳ нотес он релатед генера (Ҳйменоптера: Андренидаэ)“. Жоурнал оф Ҳйменоптера Ресеарч. 69-жилд. 1–21-бет. дои:10.3897/жҳр.69.32561.
  46. ↑ „Греат Перформанcес а Дангероус Ман: Лаwренcе Афтер Арабиа“. 6 Май 1992. Қаралди: 16 Жулй 2022. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  47. ↑ „Абоут "Қуээн оф тҳе Десерт"“. Қаралди: 2022-йил 23-июл.
  48. ↑ „Леттерс фром Багҳдад“. Бетwеэн тҳе Риверс Продуcтионс (2016). 2022-йил 24-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-август.
  49. ↑ Wеиссберг. „'Леттерс фром Багҳдад' Ревиэw: Доcументарй Гивес Гертруде Белл Ҳер Дуэ“. Вариэтй (2017-йил 3-июн). Қаралди: 2017-йил 5-июн.

Китобий манбалар

Қўшимча манбалар

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gertrude_Bell" dan olindi