Гидравлос ёки гидравлиc (юнонча: ὕδραυλις, ὑδραύλος, юнонча: ὕδωρ — сув ва аулос ; лотинча: ҳйдраулос, ҳйдраулис) — сувли орган мусиқа асбоби, замонавий орган аждоди[1].

Гидравлос
Рим мусиқачилари гидравлос ва бусин чалишмоқда. Ненниг Рим вилласидаги мозаика (Перл яқинида), ИИ аср. н. э.

Умумий маълумот

Гидравлос дизайнининг биринчи таърифлари қадимги антик ёзувчилар — александриялик Ҳерон (Пнеуматиcа И, 42) ва Витрувиус (Де арчит. Х, 8). Афина (Афина. Дейпнософ. 174б-э), Витрувиус (Де арчит. ИХ, 8.4) ва Плиний Элдер (Натур. ҳисториа ВИИ, 125) гидравлос ихтиросини Ктесибийга боғлаган .

Сув органи Ўрта ер денгизи мамлакатларида ва кейинчалик бутун Рим империясида жуда кенг тарқалди. Шундай қилиб, Делфидаги бағишлов ёзувида таъкидланишича, қандайдир Антипатр эрамиздан аввалги 90-йилларда мусиқачилар танловида узлуксиз 2 кун ўйнаб, шуҳрат қозонган. Орган император Нероннинг севимли асбоби эди.

Рим императорлиги даврида гидравлос гладиаторлар жангларида иштирок этадиган ансамблларнинг чолғу асбобларидан бири бўлган (масалан, милоднинг ИИ асридаги Злитен мозаикасида акс этади). Бундан ташқари, ушбу мусиқа асбоби театрда, байрамларда („ўйинларда“), маросимлар ва сирк томошаларида, таниқли инсонларнинг зиёфатлари ва тўйларида чалинган. Мансабдорларнинг давлат лавозимига киришиш тантанали қасамёд маросимларида ҳам гидравлос ҳам қўлланган[2] .

1931-йилда органнинг қадимги Римнинг Аквинкум шаҳрида (Будапешт яқинида) олиб борилган қазишмалар пайтида тўқувчилар уюшмаси биноси харобаларидан эрамизнинг 228-йилига оид металл қисмлари топилган. э.[3]

Ҳероннинг сув органи

Мусиқа асбоб ишлаши шундайки, ҳаво насос ёки Ҳерон қурилмасида бўлгани каби, митти шамол тегирмони томонидан сувга ботирилган металл шарсимон камерага пуфланган. Босимнинг ортиши билан ҳаво сувни сиқиб чиқарган ҳамда қуршаб турувчи қувурчадаги сув даражасини кўтарган, натижада ортиқча ҳаво сув устида кўтарилган қувурга қайтган. Насос пуфлашлари оралиғида металл шардаги ҳаво босими бир хиллиги ташқи ҳовуздаги сув ҳисобига сақланиб турган. Гидравлос 3-4 регистрдан иборат бўлиб, уларнинг ҳар бирида 7 дан 18 гача диатоник созлаш қувурлари мавжуд.

Витрувиус томонидан тасвирланган Рим намунасида алоҳида қувурлар орқали йўналтирилган ҳаво оқими квадрат ёғоч тортма билан ёпиладиган квадрат камерада жойлашган клапанлар билан тартибга солинади. Ҳар бир тортма унгагина мос келадиган босма тугмага эга бўлган, органчи уни босиш орқали ҳавони чиқарган. Замонавий органда бўлгани каби, турли ўлчамдаги найчалар ёрдамида турли оҳанглар ҳосил қилинган. Рим намуналарида уларнинг сони 19 тагача бўлган.

Манбалар

  1. ↑ Музыкальная энциклопедия 1973.
  2. ↑ Джеймс П., Торп Н. Древниэ изобретения. — Мн. — 1997 — Стр. 737—738 — ИСБН 985-438-139-0.
  3. ↑ Насонова М. Л. Гидравлос // Большая российская энциклопедия. Т. 7. М., 2007, с. 69.

Адабиётлар

  • Витрувиус. Архитектура бўйича ўнта китоб, транс. Ф. А. Петровский, М., 1936, б. 365-66, 371.
  • Маклин Ч. Шланги органнинг принципи // СИМГ 6 (1904-1905).
  • Счнеидер Тҳ. Органум гидравликум // Мусикфорсчинг 7 (1954).
  • „Гидравлос“, Музыкальная энциклопедия. М.: Советская энциклопедия, 1973 — 69—76-бет. 
  • Каба М. Диэ рöмисче Оргел вон Ақуинcум. 2. Ауфл. Бдпст, 1980-йил.
  • Насонова М. Л. Гидравлос // Буюк рус энциклопедияси. Т. 7. М., 2007, б. 69-70.
  • Насонова М. Л. Гидравлос // Мусиқа асбоблари. Энциклопедия. М.: Дека-ВС, 2008, п. 150.