Gidroakustika

Гидроакустика (юн. ҳйдор - сув ва акустика) — акустиканинг сув ости локацияси, алоқа мақсадлари ва б. учун товуш тўлқинларининг сув (кўллар, денгизлар, океанлар ва б.)да таркалиш, қайтиш ва сўниш хусусиятларини ўрга-надиган бўлими. Товуш сув остида ҳаводагига нисбатан деярли сўнмасдан узоқ масофага тарқала олади. У мас, 500— 2000 Гс частота оралиғида сув остида 15–20 км узоқликка, УТ (ултратовуш) частотаси оралиғида эса 3–5 км га етади. Товушнинг сувда тарқалиш узоқлиги сувнинг қовушоқлик хоссасига, товуш рефраксиясига, муҳитнинг бир жинсли бўлмаслигига боғлиқ бўлади. Товуш рефраксияси (товушнинг сув остида жуда катта масофага тарқалиши ҳодисаси) сабабчилари чуқурлик ўзгара борган сари гидростатик босим, туз миқдори ва температура ўзгариб сув хоссалари баландлик бўйича бир жинсли бўлмаслигидир. Натижада товушнинг тарқалиш тезлиги чуқурлик бўйича ўзгара боради; юқорида тарқалиш тезлиги температуранинг кўтарилиши сабабли ортади, пастда эса чуқурлик ортиши билан гидростатик босимнинг ортиши сабабли тезлик ортади. Шунингдек, тарқалиш тезлиги йил мавсумига ҳам боғлиқ (расмга қ.), қишда ёздагидан узоқроққа тарқалади, чунки ёзда сувнинг юқори ва пастки қатламлари орасида температуралар фарқи бўлгани учун нурлар пастга томон эгилиб, анча энергиясини йўқотади. Агар товуш манбаи ва қабул қилгичини шу қатламда жойлаштирилса, ҳатто ўртача тезликдаги товуш (мас, массаси 1–2 кг бўлган кичик зарядли портлаш товушлари) ҳам юзлаб ва минглаб км масофаларда қайд қилиниши мумкин. Г. ҳарбий мақсадларда, балиқчиликда, кемаларни бошқариш ва б.да кенг қўлланади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил