Gidrosfera

Гидросферада сувнинг айланиши

Гидросфера (қадимги юнонча: ὕδωρ (ҳúдōр) — „сув“, анд σφαῖρα (спҳаîра) — „шар“) — Ер куррасидаги барча сув — океан ва денгизлар, дарё, кўллар ва ботқоқликлар, доимий қорлик ва музликлар, тупроқдаги намлик ҳамда ер ости суви мажмуи. Кўпинча, гидросфера деганда океан ва дарёлар тушунилади, лекин бу — хато. Гидросферанинг умумий ҳажми 1 491 049 минг км³.

Ггидросфера Ер массасининг атиги 1/4100 қисмини ташкил этади. Гидросферанинг энг асосий қисми — Дунё океани Ер курраси умумий майдони (510 миллион км²) нинг 361 миллион км² ни, ёки 71% ни гидросфера қоплаб олган, кўл ва дарёлардаги сувлар эса қуруқлик майдонининг 6% часини эгаллаб туради. Ер куррасидаги барча абадий қор ва музликларнинг умумий майдони 21 миллион км², бу эса Ер юзаси умумий майдонининг 4% ини, қуруқлик майдонининг 14% ини ташкил этади. Гидросферанинг кимёвий таркиби денгиз сувининг ўртача кимёвий таркибига жуда яқин, ундаги энг муҳим кимёвий элементлар: кислород — 85,8%, водород — 10,8%, хлор ва натрий — 2,95%. Гидросфера сувлари узлуксиз ва тез ҳаракат қилиб, табиатда айланиб туради ва атмосфера, литосфера ва биосфера билан чамбарчас боғланишда бўлади. Гидросфера гидрология, океанология, геология, геокимё каби қатор географик фанларнинг тадқиқот предмети ҳисобланади.

• 75-сессиясида
• 1969-йилда Й. А. Куражковский
• Н. Ф. Глазовский 1998-йил
• Геотизим
• 60% дан
• Геотизим
• талабаларда табиатдан тўғри ёки нотўғрилигини белгиловчи мезонни аниқлаш, табиатдан фойдаланишни тўғри амалга оширишда, умумий географик қонуниятларга асосланиш малакаларини шакллантирисдан иборат
• Биота
• 3 гуруҳга
• В. Б. Сочава
• ҳаво ва сув
• Экологиялашув

гуманитарлашув глобаллашув

• Осимлик ва ҳайвонот дунёси
• Табиий ресурслар
• 60-70-йилларидан
• 1990-йиллардан
• ХХ-асрнинг 70-йиллари
• Озгармайдиагн
• 250-оятида
• Табиат диалектикаси
• Б. И. Кочуров
• 70-йилларидан
• 1972-йили
• М.Стронг
• 1820-1860-йилларни
• 5 та
• Энвайроменталогия
• Техносентризм
• 5 та
• Индустриал босқич
• Атроф-муҳитни бошқариш
• 17 та мақсад, 169 та вазифа
• Г,Маршга
• 3 та
• Компонент
• Ландшафт
• Табиатдан фойдалансиҳ
• Геоэкологик ҳолат
• 3,9 млрд
• Ифлосланиш
• Антропоген юк
• 65%
• 3,2 см
• 13% га
• 50% га
• Ландшафтларнинг барқарорлиги
• 3 гуруҳга
• 3 ёналишда
• Ландшафтларнинг экологик потенсиали
• 2 гуруҳга
• кучли ва сурункали стресс
• бевосита ва билвосита
• 3 та
• иқлим, тупроқ, релиэф ва флора
• Антропоген тасир
• Малум бир вақтдаги атроф-муҳитнинг холати ёки хусусияти
• 2 хил
• тог жинслари

релеф тупроқ

• биотик омиллар
• Антропоген тасир
• лотинча, яратувчи, бунёд этувчи куч, сабаб,
• лотинча
• Индикатор
• Ю. Израэлга
• Экологик потенсиал
• Ландшафтларнинг барқарорлиги
• А. Г. Исаченко
• 1810-йилда
• А.Гумболдт
• 1963-йил
• Минтақавий ёндаҳсув
• 2 гектар
• 80% дан
• Табиат ресурслари
• ёрдамчи восита
• генетик классификация
• биологик
• ресурс заҳираларининг тугаши ва қайта тикланувчанлик белгиларига
• қазилма, ёқилгИ бойликлар
• муқобили мавжуд ва мавжуд болмаган
• ресурс айланиши
• ресурслар билан таминланганлик
• 3 та
• чоллашиш
• 1000 млрд
• 1,4 млрд
• Осиё
• Австралия
• 82%
• 1,5%

Бутун жаҳон туристик ташкилоти 350 млн 2015-йил 35-мақсадида Озбекистон бойлаб саёҳат қилинг 12 млн 9 млн -франсузча тоурисме- саёҳат қилиш, дам олиш 1963-йилда сайёҳ -ози яшаб турган жойдан 12 ойдан ортиқ болмаган вақт давомида иш билан банд болмасдан тарихий ва туристик обектлар хизматидан фойдаланган киши Оттава, Канада -полякча рекреасиа-дам олиш

3 режали ва режасиз Иэрусалим, 18-20 млрд $ 250 дан ортиқ Гозал ота зиёратгоҳида 1980-йил Г. С. Ласкур Физик, Кимёвий, Физик-кимёвий, биологик 20% 5,5 млн киши Хитой ва Ҳиндистон 1 млн 600 минг 1,5 млнга яқин 300 мингга яқин муҳитнинг табиий параметрларини озгариши билан боглиқ ҳароратнинг котарилишига инсон организми учун ноқулай болган биомоддаларни ҳудудда копайиши билан ҳосил болади Бактериологик ифлосланиш Биотик ва микробиологик Сайёра миқёсида ифлосланишга айтилади Маҳаллий ифлосланиш 7 мингдан зиёд 3 0,42 л/с 3 Азот қош оксиди Саратон касаллиги Э.Геккел 3 млрд Шаҳар, туман ёки кичик ҳудудларга тегишли экологик муаммолар 64800 км кв 21100 км кв 8730 км кв 300 км 20 100 минг гектар 1970-йиллар орталарида Табиий ва ижтимоий 30-35% 11,2 млн т Азот оксидлари, олтингугурт диоксиди, углерод диоксиди, аммиак, озон Муҳитнинг кислоталилигини озгартиради, организмларга тасир этади, озиқ-овқат занжири орқали узатилади Тери саратони, коз катарактасининг копайиши, иммунитетнинг пасайишига 60% 1 млрд 96,5% 10 млн тоннадан 100 млн тоннага ошди Ресурсларни исроф этувчи ва атроф-муҳитни ифлослантирувчи технологиялардан воз кечиш ва энг мақбул экологик технологияларга отиш Жойлашган орни, қиёфаси, яшаш шароити мавжудлиги Ҳар қандай исталган ҳудудаги модда ва энергия алмашинувини бузмаган ҳолда у ёки бу даражадаги антропоген босимга бардош бериш қобилияти Экологик жиҳатдан рухсат этиладиган антропоген босим Лотинча корсаткич Физик, кимёвий, физик-кимёвий, биологик 20 3 1987-йил 10% 1950-йиллардан 15-25 Антарктида осмонида 80% 0,4-2,5 млрд т 14,5⁰C 15,2⁰C

Буркино-Фасо 1,4-2,2 10⁰ шимолга силжийди 30% 2024-йил 12-17-феврал Лондон Фаргона водийси МЕТҲ тушунчасини 3-4-моддаларида 2024-2026 2030 Ёввойи ҳайвонларнинг кочиб юрувчи турлари бойича Қор қоплонини сақлаш ва экотизимларини ҳимоя қилиш 6 4 22,2 БЛХ,репрезентив лик, ноёблик, бир -бирини толдириш, майдон катталиги

6 Майдонининг катталиги турличалиги билан

1 млн га

10-100

лотинча индиcо корсаткич

Репрезентативлик

• Геоэкологик-иқтисодий-ижтимоий муаммоларни биргаликда ва бир пайтнинг ўзида муайян давлатлар ёки маъмурий бўлинмалар доирасида эмас, айнан табиий географик бирликларда ҳал қилишни тавсия этмоқда.
• Йўқолиб кетаётган ўсимликлар ва ҳайвонот турларининг рўйхати
• Табиий объэктлар ва мажмуаларни муҳофаза қилишнинг қаттиқ режимига эга бўлган, типик экологик тизимлар, ўсимликлар ва ҳайвонларнинг ирсий фондини сақлаб қолиш ҳамда ўрганиш учун мўлжалланган, умумдавлат аҳамиятига молик муҳофаза этиладиган ҳудудлардир

Юқори маҳсулдорлик, инсон ҳаёти учун қулай экологик шароитнинг бўлиши ва юқори иқтисодий самарадорлик

• 0,05 мг/м3
• Жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлашда табиий ва маданий ландшафтларнинг функсионал бирлиги асосида қулай геоэкологик муҳитни сақлаш, бойитиш ва оптималлаштиришга қаратилишида
• Табиий геотизимларни ва ижтимоий-иқтисодий тизимларни бир бутун ҳолда ўрганишга

• Табиий ва антропоген геокомплексларни тарихий ривожланиши ва динамикасини тадқиқ қилишга
• Табиат билан жамиятни бир бутун ва ўзаро узвий алоқадаги геокомплекс сифатида тадқиқ этилишида
• Ҳар бир ҳудуднинг табиати ва ҳўжалигининг индивидуал хусусиятини аниқлашга
• Табиат ва жамият алоқаларининг географик жиҳатлари
• Тупроқдаги исиқлик ва намлик режими иқлим омилига боғлиқ бўлиб, тоғ жинсини нураши, микроорганизмларни ҳаёт фаолиятига, ўсимликларга таъсир кўрсатади
• Она тоғ жинси ва унинг характери тупроқнинг минерал, механик ва кимёвий таркибини белгилаб беради

*Биосфера қўриқхоналари ЮНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури асосида айрим географик минтақалар учун типик бўлган, табиати ўзгаришга учрамаган ҳудудларда ташкил этилади

• Айрим табиий объэктлар ва геомажмуаларни сақлаб қолиш, такрор кўпайтириш ва тиклаш бўйича мўлжалланган вазифаларига кўра турлича бўлган ҳудудлардир
• Пластиклик

• Биота (ўсимлик ва ҳайвонат дунёси)

• Иқлим ва сув
• Ҳайвонот дунёси-ўсимлик-тупроқ-сув-иқлим хусусияти-релеф ва тоғ жинслари
• 1,2,3,4,5,6
• 1,2,3,4
• 1. Табиат компонентларининг бир-бирлари билан ўзаро боғлиқлик ва алоқадорлик қонунияти;

2. Ландшафтларнинг барқарорлиги; 3. Табиий комплексларнинг инсон хўжалик фаолияти тасирида ўзгарувчанлик даражаси; 4.Табиий географик жараёнларнинг ўзгариш йўналишлари; 5. Ландшафт комплексларининг хилма-хиллик қонуниятига;

6.Табиий мухитнинг инсон омили таьсирида ифлосланиш хусусияти ва даражасига

• 1. Эгалогик мувозанат характери;

2.Биологик хилма-хиллик даражаси; 3. Ўсимликлар хусусан дарахт ва буталарнинг зичлиги; 4. Биоресурс-ларнинг инсон хўжалик фаолияти натижасида ўзгарувчанлик даражаси; 5. Экологик вазият холати ва ўзгариш йўналиши; 6. Экотизимлар-нинг харакатчанлиги; 7. Гео- ва экотизимларнинг бир-бирага мос келиш холати

• Ландшафтларни оптималлаштириш ландшафт мелиорациясининг энг қулай вариантини танлаб олиш жараёни бўлиб, табиатдан фойдаланиш жараёнида табиатни муҳофаза қилиш

А)*Географик детерминизм А)*Шари Луи Монтескенинг А)*эр авв 460-370-йилларда А)*Тарихий тоққиз А)*Гиппократ А)*Табиий ҳолатнинг одамларнинг саломатлигига тасирини ўрганиб, табиий экологик тадқиқотларнинг бошланишига А)*немис файласуф олимлари А)*1724-1804-йиллари А)*Иммануэл Кант А)*Имманел Кантга А)*Карл Риттер А)*Франсиялик А)*Фридрих Рацел А)*франсузча мумкинчилик, имконият А)*Э Хантинг-тоннинг А)*Пол Видал де ла Блаш

А)*Адаптация механизми А)*Урбанизацияа А)*1930-йилда А)*табиий, техник ва ижтимоий

• Географик детерминизм
• Шари Луи Монтескенинг
• эр авв 460-370-йилларда
• Тарихий тоққиз
• Гиппократ
• Иммануэл Кант
• Имманел Кантга
• Фридрих Рацел
• франсузча мумкинчилик, имконият
• Э Хантинг-тоннинг
• Пол Видал де ла Блаш
• Адаптация механизми
• 1930-йилда
• табиий, техник ва ижтимоий

1956-йилда Коинотни озлаштириш Кундалик турмушнинг қулайлиги 4 ҳиссага 9 ҳиссага 2 ҳиссага Моддий ва маънавий талабларнинг юқори даражада қондирилиши Коинотни озлаштириш, янги материаллар яратиш Иқлимнинг исиб кетишига Табиатни муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш Халқаро глобал экосиёсат Ер юзи табиий ресурсларининг потенсиали ва уларнинг глобал жойлашишини ҳисобга олиш Континентал ва субконтинентал ҳудудлар Ҳудудларнинг табиий ресурс потенсиали ва экологик ҳолатини бошқариш Кичик ҳудудий бирлашмалар 1992-йилда Ҳуқуқий Халқаро ҳуқуқий сиёсат ва ташқи сиёсат аксияларини ўтказиш Қитъа, субконтинент ва эр юзининг йирик регионларида табиатни муҳофаза қилиш

• 100 га яқин
• Организмга тасир этувчи жонсиз табиатнинг элементлари
• Тирик мавжудуодларнинг организмга тасири
• Ер шарсимонлиги
• Ернинг айни шу қисмида моддалар бир вақтнинг ўзида қаттиқ, суюқ ва газсимон холатда болиб, доим бир- бирига отиб ва ўзаро таъсир этади
• Деҳқончилик ва чорвачилик
• Мақсадсиз
• Алюминий саноати
• Бир бутунлиги
• Эр ости бойликларини қазиб олиниши
• Тупроқларни шўрланиши
• Фойдали қазилмалар
• Геотермик ресурслар
• Ксерофитлар
• Туризм ва аҳолининг оммавий дам олишини ташкил этиш учун қулай географик ва иқлимий шароитларга эга болган ҳудудлар киради
• Тузлар, фосфоритли ва олтингугуртли минераллар, қурилиш материаллари
• Грекча соз болиб, яшайман, жойлашаман маъносини билдириб, ер юзининг аҳоли яшайдиган қисми демакдир
• Эрнинг оз оқи атрофида айланиши туфайли
• Табиатнинг тобора қашшоқлашишига
• Инсон ҳаёти ва фаолияти давомида бевосита фойдаланиладиган барча турдаги табиат неъматларига
• Тугайдиган ва тугамайдиган
• Тикланадиган
• Парниковий эффекти (иссиқхона самараси)
• Геоэкологик-иқтисодий-ижтимоий муаммоларни биргаликда ва бир пайтнинг ўзида муайян давлатлар ёки мамурий бўлинмалар доирасида эмас, айнан табиий географик бирликларда ҳал қилишни тавсия этмоқда
• 90 кг қаттиқ заррачалар, 22 кг сулфит ангрид ва азод оксиди
• 11.3 кг қаттиқ заррачалар, 2.72 кг олтингугут оксиди, 1.8 кг азот оксиди
• ЙОруглик, ҳарорат, намлик, шамол, субстракт, ҳаво, сув ва бошқалар
• 10 млгд аҳолини озиқ овқат билан таминлаш мумкин эди
• Буйракда
• Организмлар билан муҳит ортасидаги узвий алоқадорлик ва организмларни муаян муҳитга мослашуви
• Озон
• 3 млярд йил илгари протерозой эрасида
• 5000 — 6000 литр
• ЙУНЕП
• Фация, урочише, жой, ландшафт, раён, округ, кичик провинсия, провинсия, зона, олка, материк ва географик қобиқ

• Геоморфологик ва литоген, гидроиқлимий ва биоген, антропоген
• Ер юзасининг пости ёш, ҳаракатдаги сейсмиклик даражаси юқори ва вулқон ҳаракатлари давом этадиган ҳудудларда
• Инертлик

• Қуёш радиациясининг эр юзасида нотекис тақсимланиши сабабли
• АҚСҲ ва Россия
• Экетенсив
• Ҳайвонот
• АҚСҲ, Канада, Австралия, Россия, Қозогистон, Ҳитой, Бразилия, Озбекистон
• Табиий обектлар ва мажмуаларни муҳофаза қилишнинг қаттиқ режимига эга болган, типик экологик тизимлар, ўсимликлар ва ҳайвонларнинг ирсий фондини сақлаб қолиш ҳамда ўрганиш учун мўлжалланган, умумдавлат аҳамиятига молик муҳофаза этиладиган ҳудудлардир
• Экотизимлар ўртасида, табиий географик жараёнларнинг бирмунча фаоллашганлиги, экологик шароитларнинг ранг-баранглиги ва шу туфайли, тирик модданинг юксак фаоллиги билан тасвирланувчи энига кенг болмаган ва бойига чўзилган ҳудуд

ЙУқори маҳсулдорлик, инсон ҳаёти учун қулай экологик шароитнинг бўлиши

ва юқори иқтисодий самарадорлик

• Инсоннинг хўжалик фаолияти таъсирида озининг табиий сифатини ёқотиш арафасида турган ҳудуд ва обектларни ҳимоя қилиш, табиий ресурсларни қайта тиклаш ва бойитиш, қулай табиий муҳитни сақлаш ва таминлаш
• Шўрга чидамли ўсимликлар экилмоқда
• Сувдан фойдаланишни илмий асосда режалаштирилмади ва узоқ даврга башорат қилинмади
• Туризм ва аҳолининг оммавий дам олишини ташкил этиш учун қулай географик ва иқлимий шароитларга эга бўлган ҳудудлар киради
• ЙАшиллар/ Гринпс
• Россия, Канада, АҚСҲ, Аргентина, Австралия, Ҳитой, Франсия, Б.Британия
• Биоген, антропоген, техноген
• Органик моддаларни парчалаб минерал моддаларга айлантиради
• Табиий шароит ва ресурслардан тогри фойдаланиш, атроф муҳитни муҳофаза қилиш, табиатни ўзгартириш
• Жамиятнинг барқарор ривожланишини таминлашда табиий ва маданий ландшафтларнинг функсионал бирлиги асосида қулай геоэкологик муҳитни сақлаш, бойитиш ва оптималлаштиришга қаратилишида
• Табиий геотизимларни ва ижтимоий-иқтисодий тизимларни бир бутун ҳолда ўрганишга

• Табиий ва антропоген геокомплексларни тарихий ривожланиши ва динамикасини тадқиқ қилишга
• Табиат билан жамиятни бир бутун ва озаро узвий алоқадаги геокомплекс сифатида тадқиқ этилишида
• Ҳар бир ҳудуднинг табиати ва хўжалигининг индивидуал хусусиятини аниқлашга
• Тоғ жинслари
• Техноген
• Она тог жинси ва унинг характери тупроқнинг минерал, механик ва кимёвий таркибини белгилаб беради
• Қишлоқ хўжалигида
• Олий мажлис
• Эрозия ва дефолясия
• Сахрои Кабир, Намиб, Атакама, Тар

*Биосфера қориқхоналари ЙУНЕСКОнинг «Инсон ва биосфера» дастури асосида айрим географик минтақалар учун типик болган, табиати озгаришга учрамаган ҳудудларда ташкил этилади

• Айрим табиий обектлар ва геомажмуаларни сақлаб қолиш, такрор копайтириш ва тиклаш бойича мўлжалланган вазифаларига кора турлича бўлган ҳудудлардир
• Пластиклик

• 1,4-2,2 м
• Муҳофаза этиладиган табиий ҳудудлар
• Биота (осимлик ва ҳайвонат дунёси)

• Иқлим ва сув
• Ҳайвонот дунёси-осимлик-тупроқ-сув-иқлим хусусияти-релеф ва тог жинслари
• Ландшафтлардаги табиий тикланиш жараёнлари антропоген „тазйиқ“дан ҳосил болган озгаришлар тезлиги ва интенсивлигига мос келмаслиги
• Ландшафтларни ташкил қилувчи турли компонентлар ва кичик табиий ҳудудларнинг хилма-хиллигига боглиқдир
• 1,2,3,4,5,6
• 1,2,3,4
• 1. Табиат компонентларининг бир-бирлари билан ўзаро боғлиқлик ва алоқадорлик қонунияти;

2. Ландшафтларнинг барқарорлиги; 3. Табиий комплексларнинг инсон хожалик фаолияти тасирида озгарувчанлик даражаси; 4.Табиий географик жараёнларнинг озгариш ёналишлари; 5. Ландшафт комплексларининг хилма-хиллик қонуниятига;

6.Табиий мухитнинг инсон омили тасирида ифлосланиш хусусияти ва даражасига

• 1. Эгалогик мувозанат характери;

2.Биологик хилма-хиллик даражаси; 3. Ўсимликлар хусусан дарахт ва буталарнинг зичлиги; 4. Биоресурс-ларнинг инсон хожалик фаолияти натижасида озгарувчанлик даражаси; 5. Экологик вазият холати ва озгариш ёналиши; 6. Экотизимларнинг харакатчанлиги; 7. Гео- ва экотизимларнинг бир-бирага мос келиш ҳолати

• Ландшафтларни оптималлаштириш ландшафт мелиорациясининг энг қулай вариантини танлаб олиш жараёни болиб, табиатдан фойдаланиш жараёнида табиатни муҳофаза қилиш
• Детроэт, Чикаго, Бостон, Ню-Ёрк, Кливленд, Вашингтон, Бирмингем

Яна қаранг

• Биосфера
• Криосфера
• Атмосфера

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000.