Gilyanlar

Гилянлар – Каспий денгизининг жанубий қирғоғида яшовчи Эрон халқи. Гилиан вилоятининг асосий аҳолиси. Уларнинг сони 3,3 миллион киши. (2006).

Тил

Ғилон тили Ғарбий Эрон тилларига мансуб. Форс ва курд тилларида ҳам кенг тарқалган. Ёзув араб графикасига асосланган. Гилён тилининг шевалари: Гиляши (Тоғ Гилян деб аталади) ва Рашти.

Дин

Диндорлар асосан шиа мусулмонларидир. Гиланлар-Али ибн Абу Толибнинг Муҳаммад пайғамбардан келиб чиқишига ишонадиган шиалар. Шиаликнинг бир қанча тармоқлари бор, лекин барча гилонликлар учун биттасини номлаш мумкин эмас.

Тарих

Гиланларнинг асосчилари геллардир. Ҳозирги Гилиан вилояти ҳудуди ИХ асрда босиб олинган. Ислом тарқалди ва ХИИИ аср бошларида Гилан 1370-йилгача ҳукмронлик қилган мўғуллар томонидан босиб олинди.ХВИИИ аср бошларида, рус-турк урушидаги ғалабадан сўнг,Гилян Россия империясига кирди ва аср ўрталарида Форсга қайтди.1905-йилда бошланган инқилоб Гиланликлар ва уларнинг ватани тарихида бурилиш нуқтаси бўлди. Инқилобнинг сабаби ўша пайтдаги Эрон ҳукумати ва инглиз мустамлакачиларининг иши эди. Совет қўшинлари инқилобчиларни қўллаб-қувватлаб, қўзғолончиларга ҳокимиятни эгаллашга имкон берди. 1920-йилда гилонликлар Гилон Совет Республикаси ва Рашт шаҳрини ўзларининг пойтахти деб эълон қилдилар.

Бироқ,Совет қўшинларининг мавжудлиги узоқ давом этмади. Мухолифатни қўллаб-қувватлаган Эрон кучлари ҳужумларини давом эттирди. Уларга инглизлар ёрдам берди, бу эса уларни Совет қўшинларини олиб чиқишга мажбур қилди. Республика 1921-йилгача Форс Совет Социалистик Республикаси сифатида мавжуд эди. 2-ноябрда уюшган давлат тўнтариши натижасида тўхтатилди.

Касб-ҳунар

Асосий анъанавий касб-қишлоқ хўжалиги.Энг муҳим экин-шоли (асосан дарё водийларида). Буғдой, арпа, кенаф (ҳинд канопи), тамаки, шакарқамиш, чой, ситрус мевалари (асосан, ён бағирларида) ҳам етиштирилади. Улар зебу (асосий транспорт ва ишчи ҳайвон), шунингдек, қўй, эчки, от, буйвол боқади. Соҳил ҳудудларида балиқчилик, тоғли ҳудудларда ўрмон хўжалиги ривожланган.

Ҳунармандчилик-ипак, кигизни қўлда қайта ишлаш, бадиий газламалар, гиламлар, қамиш тўшаклар ясаш. Анъанавий меҳнат тақсимоти: – аёллар шоли далаларида ишлайди, қизлар қорамол боқишади, эркаклар эса сигир соғишади.

Гилён Эронда ипакчиликнинг асосий маркази:шиша, намат, гилам, қамиш тўшак, тўқимачилик ривожланган.

Ҳаёт тарзи

Урф-одати

Гиланлик аёллар турмуш қуриш таклифини олганларида розилик бериш ёки рад этиш ҳуқуқига эга. У тўловни ўзи белгилаши мумкин ва кўпинча куёвнинг оилавий тартибини муҳокама қилиш учун оилавий йиғилишларга боради. Гилоний аҳолиси нон кесиш тақиқига қатъий риоя қилади. Уни қўл билан синдириш керак. Овқатланаётганда одамнинг юзига қараш одат тусига кирмайди ва плиталар фақат ўнг қўл билан олинади, бу нарса ва пулга ҳам тегишли. Гилонийлар мақтовни ёқтирмайдилар, лекин мезбонни мақташ одатий ҳол.

Гилянликлар башорат қилишни ва кунларини унга бағишлашни яхши кўрадилар. Ақл-идрок учун одамлар оилаларда йиғилиб, катталарни таклиф қилишади. Оқсоқол юриш пайтида эшикни, деворни, ҳайвонларни ва ҳар бир оила аъзосини таёқ билан урди. Зарбалар пайтида бахтдан қўрқмаслик учун ҳамма жим туриши керак. Гиланликлар бундай маросим оилага бойлик олиб келишига ишонишади.

Оила ва никоҳ муносабатлари

Гиланлик эркаклар ва аёллар учун муҳим дақиқа-бу болалар туғилиши. Гиланликлар биринчи тишларнинг пайдо бўлишини нишонлайдилар, унаштириш шарафига таом беришади ва тўй барабан билан бирга бўлади. Тўйда Шарқий Гуиллалар келин ва куёвга кўчатлар бериб, уларни келиннинг уйидан олиб, куёвнинг уйининг ҳовлисига экишади. Вилоятнинг ғарбий қисмида янги турмуш қурганларга қушнинг оёқларига қизил иплар боғланган хўроз берилади. Эр-хотин хўрозни ўз уйларида қолдирадилар (деярли барча Гиланларда товуқ гўшти бор).Баъзида ун ва нон билан тўлдирилган келиннинг камарига дастурхон боғланади. Бу фаровонлик ва бахтни англатади. Келин ўзининг қариндошларидан бирига, одатда, ака-ука ёки келин опа-сингилга тўлайди. Тоғли қишлоқларда яшовчи шарқий гилонликлар оқар сув остида маросимларни бажарадилар. Шарқий Гиланларнинг куёвлари келинни уйда кутиб олишади ва унга бахт ва раҳм-шафқат тилайдилар – олма ёки бир бўлак шакар ташланг.

Маданият

Гиланлар маданиятига Форс катта таъсир кўрсатган. Совет маданиятининг таъсири асосан кузатилади.1920-йилда Раштда „Қизил Эрон“ рукни остида нашр этилган газета намуналари ҳозиргача сақланиб қолган. Велимир Хлебников Гиляндаги энг машҳур совет ёзувчилари ва шоирларидан бирига айланди. У шеърларини форсларга бағишлаган, улар билан осетин жосуси Ҳожи-Мурат Мугуэв кўплаб шеърлар ёзган. „Форсча мотивлар“ деб номланган тўлиқ туркум шеърлар ёзган.

Гилёнда сақланиб қолган саноқли маданий ёдгорликлардан бири қишлоқ мероси музейидир. Унинг мақсади гиланликларнинг этник ўзига хослигини сақлаб қолиш эди. Қурувчиларнинг фикрига кўра, бу гиланликларнинг анъанавий уйи ва ҳаёти эди.

Гилянлар „Аине такам“ спектаклини ўз маданиятининг таъсирчан ҳодисаси деб биладилар. Бу эчкини ифодаловчи такам қўғирчоғининг иштирокида. Қўғирчоқ таёққа ёпиштирилган ва ранг-баранг бонcуклар, ипак ва патлар билан безатилган.

Арқонда юриш таниш нақшга амал қилади:арқон юрувчи арқонда ялангоёқ юради ва лангар деб аталадиган узун таёқни ушлаб туради. Энг қийин нарса-велосипедда юриш ва арқонли стулда ўтириш.

Миллий тоамлари

Гилёнлар замини табиий неъматларга бой. Ҳамма жойда ям-яшил дарахтларни кўриш мумкин, вилоят қирғоққа туташган, боғдорчилик, яйловлар боқиш учун барча шароит яратилган. Буларнинг барчаси турли хил идишлар ва янги маҳсулотларга олиб келади. Энг кенг тарқалган гўштли таомлар дана, мол гўшти, қўй ва парранда гўштидир. Гилянлар чўчқа гўшти емайдилар, чунки бу тақиқланган маҳсулот. Алпинистлар шашлик ва фесенжон, фесенжан – ёнғоқ-анор соуси билан думалоқ кöфте истеъмол қиладилар. Қийма товуқ ва балиқ лавенги деб аталади, бу таом Эрон ва Озарбайжон бўйлаб машҳур.

Қадимги таом кўпчиликка маълум. Бу таомни асосан кўчманчилар истеъмол қилганлар. Калıплар катта идишларда хизмат қилади. Идиш-пиёз, қўй гўшти, ёғ ва дуккакли экинлардан тайёрланган шўрва.Гиланлар икра, балиқ боши ва думларини истеъмол қиладилар. Бақлажон деярли ҳар қандай салатда кенг қўлланади. Гилиани одамлари ҳар қандай сабзавотдан салат тайёрлашлари мумкин. Энг кенг тарқалган ингредиэнтлар – қовоқ, пиёз, сабзи, қовоқ ва помидор.

Зираворлар солинган товада қовурилган тухум кюкю,гуруч ва сабзавот аралашган гўшт эса долма дейилади. Гиланликлар ситрус мевалари, гилос,олма,нок,анор,узум ва қовун каби янги мевалардан йил давомида фойдаланишлари мумкин. Гиланликлар нон ўрнига гуручдан фойдаланадилар. Бу одатда майдаланган ва узун донли навдир. Гуручдан палов ва таҳчин нон тайёрланади, унга заъфарон, товуқ гўшти, қатиқ қўшилади, гуруч суртилади.