Gimnastika

Гимнастика (юнонча - гймнастике машқ қиламан) – 1) жисмоний машқлар тизими, жисмоний тарбиянинг муҳим тури. Кишиларнинг жисмоний жиҳатдан ҳар томонлама ўсишига ва саломатлигини мустаҳкамлашга, эпчил, чаққон, ҳаракатчан бўлишига ёрдам беради. Гимнастика ўз вази хусусиятлари ва методик усулларига қараб қуйидаги турларга бўлинади: , гимнастиканинг амалий турлари (шу жумладан ишлаб чиқариш гимнастикаси), спорт гимнастикаси, бадиий гимнастика ва спорт акробатикаси.

Гимнастика машқлари Юнонистонда жисмоний 60655тарбия тизимига кирган, ёшларни Олимпиада ўйинларига тайёрлаш воситаси бўлиб хизмат қилган. ХВИИИ аср охири –ХИХ аср бошларидан Европа мамлакатларида турли гимнастика асбобларида машқлар бажариш, ХИХ аср 2-ярмидан эса мусобақалар ўтказиш расм бўлади. 1896-йилдан гимнастика Олимпиада ўйинлари дастурига киритилди (1928-йилдан аёллар мусобақалари ўтказилади). 1903-йилдан эркакларнинг, 1934-йилдан аёлларнинг жаҳон биринчилиги ўтказди.

Тарихи

Гймнастика тарихи:

1. Дастлабки даврлар:

   Гймнастика қадимги юнон ва Рим маданиятида ўзининг илдизларини топган. Юнонистоннинг қадимги гимнастикаси (милоддан аввалги ВИ аср) спортнинг асоси сифатида кўрилган. Гймнастика атамаси юнонча "гймназеин" сўзидан келиб чиқади, бу "яланг'оч бўлиш" деган ма'нони англатади, чунки қадимги юнонлар гимнастик машқларни яланғоч ҳолда бажаришган. Улар бу машқларни ёшларни соғлом қилиш ва жанговар тайёргарлик учун бажаришган.

2. Қадимги Рим даври:

   Римда ҳам гймнастиcани ривожлантириш давом этди. Улар мусобақалар ва жисмоний машқларни ташкил этишган, лекин юнонларга нисбатан бундай машқларни спорт сифатида кўришган. Рим империясининг қулашидан сўнг гймнастиcанинг ривожланиши бир муддат тўхтади.

3. Янги замон:

   ХВИИИ асрнинг охирига келиб, гймнастиcанинг европадаги янги шакллари пайдо бўлди. ХВИИИ-ХИХ асрларда Европада, айниқса Германия ва Швейсарияда гймнастиcанинг илмий асослари яратилди. 1811-йилда немис педагоги Фриэдрич Лудwиг Жаҳн томонидан гймнастиcанинг асосий тамойиллари ишлаб чиқилди ва у "Фатҳер оф Гймнастиcс" (Гймнастика отаси) деб номланди. Жаҳн, ўзининг “Турнен” деб номланган тизими билан жисмоний машқларни тарбиявий жараённинг бир қисми сифатида тақдим этди.

4. Халқаро ривожланиш:

   ХИХ аср охирларида ва ХХ аср бошларида гймнастиcанинг халқаро мусобақалари ташкил топа бошлади. 1896-йилги биринчи замонавий Олимпия ўйинларида гймнастиcанинг эркаклар учун мусобақалари ўтказилди. Аёллар учун гймнастиcадан биринчи мусобақа 1928-йилда Амстердамда бўлиб ўтди.

5. Модернизация ва спорт сифатида ривожланиш:

   ХХ асрда гймнастиcанинг турли турлари, масалан, сан'ат гимнастикаси, спорт гимнастикаси ва акробатика кабилар, янада ривожланди. Олимпия ўйинларида гймнастиcанинг ўрни мустаҳкамланиб, бу спорт тури бутун дунё бўйлаб кўплаб машҳур спортчиларнинг диққатини тортди. Ҳозирги кунда гймнастиcанинг кўплаб турлари мавжуд, улардан энг машҳурлари спорт гимнастикаси, сан’ат гимнастикаси, трамполинда гимнастикаси ва ритмик гимнастикадир.

Гймнастика турлари:

1. Спорт гимнастикаси (Артистик гимнастика):

   Бу спорт тури эркаклар ва аёллар учун алоҳида мусобақалар ташкил этилади. Эркаклар учун параллел бар, узатмалар, кон, гимнастика полигонида машқлар, ва аёллар учун тўрт турдаги гимнастик машқлар мавжуд: улардан бири — эркин гимнастика турлар.

2. Сан’ат гимнастикаси:

   Аёллар учун спортнинг бир тури бўлиб, асосан тўрт хил машқни ўз ичига олади: бар, кон, узатмалар, гимнастика эр-хотин кутилган ўз ўзи ажабланган.

3. Бадиий гимнастика

   - Хусусиятлари: Бадиий гимнастика мусобақаларида спортчилар мусиқа остида мослашувчанлик ва ҳаракат техникасини намойиш қилишади. Ҳар бир чиқиш ажойиб эстетик ко'риниш ва балет элементларини о'з ичига олади.

   - Асбоблар: Ҳалқа, лента, то'п, таёқча, ва арқон.

4. Спорт гимнастикаси

   - Хусусиятлари: Спорт гимнастикаси энг мураккаб жисмоний машқларни бажаришни талаб қилади ва о'зига хос баландлик, ажойиб техникасига эга.

   - Асбоблар: Аёллар учун тиргаклар, мувозанат тахтаси, эркин машқлар, таянч сакраш; эркаклар учун эса ҳалқалар, гимнастик осма ёг'оч ва бошқа жиҳозлар.

5. Трамболин гимнастикаси

   - Хусусиятлари: Трамболинда юқори сакраш, акробатик ҳаракатлар бажарилади. Спортчилар трамболин устида айланиш ва бурилиш техникаларини бажариб, ҳаво орқали юришади.

   - Асбоблар: Трамболин.

6. Акробатик гимнастика

   - Хусусиятлари: Акробатик гимнастикада гуруҳ ёки жуфтлик шаклидаги акробатик комбинациялар бажарилади. Ҳамкорлик, мувозанат, куч талаб этилади.

   - Асбоблар: Одатда махсус залларда, ёг'оч пол тахтаси ёки мат ёрдамида.

7. Аэрообик гимнастика

   - Хусусиятлари : Бу ё'налишда юқори интенсивликдаги динамик ҳаракатлар бажарилади. Жисмоний куч билан бирга ритм ва чидамлилик талаб қилинади.

   - Машқлар: Яккалик, жуфтлик, гуруҳ ко'ринишларида бажарилади.

8. Эркин гимнастика

   - Хусусиятлари: Эркин гимнастика одатда ёш болалар ва о'смирлар орасида оммалашган бо'либ, турли жисмоний тайёргарлик машқларини о'з ичига олади.

   - Машқлар: Югуриш, сакраш, о'ралиш, айланиш ва бошқа эркин ҳаракатлар.

9.Болалар гимнастикаси

   - Хусусиятлари: Ёш болаларга мослаштирилган машқлар орқали уларнинг ҳаракатланувчанлик, куч ва мослашувчанликларини ривожлантириш мақсадида ўтказилади.

   - Машқлар: Қизиқарли, оддий машқлар тизимидан иборат бо'либ, спортчилар танани бошқариш қобилиятини ривожлантиради.

10. Ҳарбий гимнастика

   - Хусусиятлари: Ҳарбий гимнастика асосан ҳарбий хизматчиларнинг жисмоний тайёргарлигини ошириш учун яратилган.

   - Машқлар: Югуриш, сакраш, то'сиқлардан о'тиш, гимнастик осмалардан о'тиш.

11. Реабилитацион гимнастика

   - Хусусиятлари: Жисмоний саломатлигини тиклаш, куч ва мослашувчанликни ривожлантиришга қаратилган. Реабилитация даврида қо'лланилади.

   - Машқлар: Танани аста-секин машқ қилиш ва кучайтиришга асосланган.

12. О'збек кураши

Ўзбек курашида спортчилар белдан ушлаб олиш орқали рақибни ўз позициясидан чиқариш ва мувозанатини бузишга ҳаракат қилишади. Бу курашда ўзига хос усуллар мавжуд, улар қуйидагилар:

• Чидам: Рақибнинг ҳужумини тескари йўналтириш.
• Кўтариш: Рақибни белдан ушлаб кўтариш ва ерга ташлаш.
• Чалқанча ташлаш: Рақибни чалқанчасига йиқитиш.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил