Gipergen jarayonlar

Гиперген жараёнлар - Ер пўсти ва унинг юзасидаги минерал моддаларнинг атмосфера, гидросфера ва тирик организмлар таъсирида паст температураларда кимёвий ва физик ўзгариши. Гиперген жараёнлар кимёвий ажралиш, эриш, гидролиз, гидратация, оксидланиш, карбонатланиш ва б. ҳодисаларда намоён бўлади.

Гиперген жараёнлар таъсирида қуйидагилар келиб чиқади: фойдали қазилмаларнинг оксидланиши ва нураш пўстининг вужудга келиши, тупроқ ҳосил бўлиши, ер ости, дарё, кўл, денгиз ва океанлар сув таркибининг шаклланиши, хемоген ва биоген чўкишнинг юзага келиши, чўкишнинг диагенез ва илк эпигенези. Эндоген жараёнлар учун асосий омиллар температура ва босим бўлса, гиперген жараёнлар учун муҳитнинг ишқорлилик ёки кислоталилик даражаси ва оксидланиш-тикланиш имконияти муҳимдир. Биогеокимёвий жараёнлар ҳам катта рол ўйнайди. Гиперген жараёнлар нинг муҳим ташқи омили иқлим бўлиб, гиперген жараёнларнинг ер юзасида жойлашиш қонунияти — зоналлик эса илк бор В. В. Докучаев томонидан аниқланган. Гиперген жараёнлар натижасида қимматбаҳо фойдали қазилма конлар вужудга келади.

Адабиётлар

• ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил