Gipertovush
Гипертовуш - частота ю си 10’1013 Гс гача бўлган эластик тўлқинлар спектрининг юқори частотали қисми. Гипертовуш бўйлама тўлқин бўлиб, физик табиатига кўра ултратовуш (ю=2-104—109 Гс)дан фарқ қилмайди, лекин гипертовуш частотаси нисбатан катта бўлгани учун у муҳитдаги зарра ва квазизарралар билан нисбатан кучли таъсирлашади. Гипертовушни кўпинча квазизарралар — фононлар оқими деб қаралади.
Гипертовушнинг частота соҳаси электромагнит тўлқинларнинг десиметр, сантиметр ва миллиметр оралиғига, яъни ўта юқори частотаси (ЎЙУCҲ)га тўғри келади. Шу сабабли унинг тўлқин узунлиги қисқа (<\07 м) бўлганлиги учун ҳавода (унча катта булмаган босимдаги газда) тарқалмайди, суюқликларда эса ютилиш кучли бўлгани учун тарқалиш масофаси кичик. Қаттиқ жисмларда, нуқсонсиз кристаллар — монокристалларда, паст температураларда гипертовуш нисбатан яхши тарқалади. Масалан, кварс монокристаллининг уқи бўйлаб хона температурасида гипертовуш тарқалганда унинг тебраниш амплитудаси 1 см масофада 2 мартага камаяди.
Гипертовуш— жисм ёки модда атом (ион) ёки молекулаларининг тебранма ҳаракати туфайли, яъни табиий иссиқлик ҳаракати ва сунъий уйғотилгандаги ҳаракати туфайли вужудга келиши мумкин. Частотаси ИО9— 1013 Гс бўлган ва иссиқлик ҳаракати туфайли вужудга келган тўлқинлар иссиқлик гипертовуши ёки иссиқлик фононлари деб аталади. Бу тўлқинлар, яъни гипертовуш оптик бир жинсли муҳитларда ёруғликнинг сочилишига ва унинг частотаси ўзгаришига (Менделштам — Бриллюэн-сочилиши), қаттиқ жисмларда эса 1012—1013 Гс частотали гипертовуш рентген нурларининг диффузной сочилишига олиб келади.
Гипертовушнинг суюқликларда тарқалиш тезлиги унинг частотасига боғлиқлиги, (гипертовуш дисперсияси), қатор суюқликларда ютилиш коэффициентининг нисбатан кичиклиги (аномал ҳолат) аниқланган. гипертовушни ҳосил қилиш учун кўпинча пластина шаклидаги резонанс пезоэлектрик ўзгартиргичлар ишлатилади. Гипертовушнинг тўлқин узунлиги қисқа бўлгани учун пластина калинлиги жуда кичик бўлиши керак, бунинг учун пезоэлектрик модда (мас, CдС, ЗнС, ЗнО ва б.) плёнкалари товуш ўтказгичларга вакуумда пуркалиб ҳосил қилинади. Шу жумладан, пезоэлектрик кристалл ЎЙУCҲ ли электр майдони таъсирида пезоэлектрик деформацияланиши натижасида гипертовуш ҳосил қилинади. Деформация частотаси гипертовуш частотасига мос бўлади. Гипертовуш ЎЙУCҲ магнит майдонида кристалларда магнитостриксия ҳодисаси асосида ҳам ҳосил қилинади. Юқорида қайд қилинган усулларнинг ф.и.к. жуда кичик (бир неча %). Шунинг учун гипертовушни ҳосил қилиш учун лазерлар, ўта ўтказгич асосидаги нурлатгичлар қўлланади. Гипертовушнинг хусусиятлари уни модда хоссаларини, айниқса, қаттиқ жисмлар физикасини ўрганишда қўллашга, шу жумладан акустоэлектроника ва акустооптика қурилмаларини яратишга имкон беради.
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |