Gitern


Гитерн, гитерна (франсузча: гуитерне, лотинча: гҳитерна, қуинтариа ва бошқалар, олмонча: Қуинтерн [1]) — сўнгги ўрта асрларда Европанинг торли чолғу асбоби[1].
Гитерн, эҳтимол, ХИИИ асрда (уд билан бирга) Ўртаер денгизи арабларидан қабул қилинган. Унга хос франсузча атама ХИВ асрнинг иккинчи ярмидан маълум бўлган, масалан, Гилём де Машонинг „Искандариянинг қўлга олиниши“ („Присе дъАлехандриэ“, 1364) шеърий йилномасида[2] ва Эсташ Дешаннинг[3] „Шеърият санъати“ („Лъарт де диcтиэр“, 1393) рисоласида, лотинча — ХИИИ асрдан: биринчи марта Иоанн де Грокеё (қуитарра сарраcениcа), ХИВ асрда Ф.Виллани томонидан „Флоренсиянинг келиб чиқиши ва унинг машҳур фуқаролари китобида“ (1396; қуинтариа), ниҳоят, у ХВ асрнинг мусиқий-назарий рисолаларида аноним муаллифлар, Павел Пражский (қуинтерна)[4] ва айниқса Иоанн Тинкторис (гҳитерра, гҳитерре, гҳитерна)[5] томонидан кенг ифодаланган.
Қадимги манбаларда унинг органологик тавсифлари йўқлиги сабабли гитерннинг тузилиши ҳақидаги ғоялар, биринчи навбатда, мусиқий иконографияга асосланган. Асбобнинг биринчи тасвирлари Биби Марямнинг кантигалари билан ёритилган испан қўлёзмасида (тахминан 1280-йил)[6], сезиларли миқдорда — расмларда, китоб миниатюраларида ва ҳайкалтарошлик релефларида (келиб чиқиши турлича бўлган) ХИВ-ХВ асрларда топилган.
Уд сингари, гитерн нок шаклидаги корпусга эга, аммо корпуси, бўйни ва қозиқ қутиси ўртасида аниқ чегара йўқ — одатда, асбоб битта ёғочдан кесилган. Уддан фарқли ўлароқ, гитерннинг резонатори ва бўйни кичикроқ. Торлар сони ҳар хил бўлган (кўплаб бошқа қадимги торли чолғу асбоблар каби), лекин одатда тўрт ёки бешта бўлиб (шунинг учун лотинча: қуинтерна ва олмонча: Қуинтерн , лотинча: қуинқуэ — беш), қўш хорларга ташкил этилган. Гитерни созлаш номаълум.
Гитерннинг ХВ асрга оид асл нусхалари сақланиб қолган: биринчиси Метрополитан санъат музейида (Милан, тахминан 1420-йил), иккинчиси (5-торли) Вартбург қалъаси музейида (Германия, тахминан 1450), учинчиси (4-торли) 2004-йилда Пруссия Элбингида[7] (Полша, Элблонгдаги археологик музей) топилган.
Гитерннинг идентификацияси — илмий мунозаралар мавзуси[8], асосан, қадимги ҳужжатларда гитерн ва ситоли учун жуда ўхшаш атамалар ишлатилганлиги сабабли — иккаласи ҳам шубҳасиз бир хил лексик прототипга қайтади, лотинча: cитҳара. Баъзи тадқиқотчилар гитернни испан виуэласи[9] ва италян мандолинасининг (ХВИ асрда машҳур бўлган асбоб — мандора орқали) аждоди деб ҳисоблашади.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 БРЭ 2020.
- ↑ Оргуэс, виэллес, миcанонс, / рубебес эт псалтерионс, // леüс, морачес эт гуитернес // донт он жоуэ пар сес тавернес.
- ↑ Эт аинси пуэт эстре энтенду дес аутрес инструменс дес воих cомме ребебес, гуитернес, виэллес эт псалтерионс, пар ла диверситé дес таиллес, ла натуре дес cордес эт ле тоучемент дес доиз, эт дес флеутес эт ҳаулх инструменс семблаблес, авеcқуэс ле вент де ла боуче қуи баиллиé леур эст.
- ↑ См.: Лехиcон мусиcум Латинум. 15. Фасзикел. Мüнчен, 2015, Сп. 1030.
- ↑ См.: Лехиcон мусиcум Латинум. 9. Фасзикел. Мüнчен, 2007, Сп. 159.
- ↑ См. иллюстрацию здес.
- ↑ См. сообщэниэ в стате М. Кирнбауэра.
- ↑ Например, см. статю Л.Райта (1977) в библиографии к этой стате, в онлайне — разъяснениэ на странице ансамбля Диаболус ин мусиcа
- ↑ Раулт Ч. Тҳе эмергенcе оф неw аппроачес то плуcкед инструменц.
Адабиётлар
- „Гитерн“, Большая российская энциклопедия (электронная версия), М., 2020.
- Баинес А. Фифтеэнтҳ-cентурй инструменц ин Тинcторис’с Де инвентионе эт усу мусиcаэ // Тҳе Галпин Соcиэтй Жоурнал 3 (1950).
- Wригҳт Л. Тҳе медиэвал гиттерн анд cитоле: а cасе оф мистакен идентитй // Тҳе Галпин Соcиэтй Жоурнал 30 (1977).
- Ремнант М., Маркс Р. А медиэвал гиттерн, тҳе эарлй ҳисторй оф тҳе гуитар // Мусиc анд cивилизатион. Бритиш Мусеум Еарбоок 4. Лондон, 1980, пп.83-132.
Ҳаволалар
- Раулт Ч. Тҳе эмергенcе оф неw аппроачес то плуcкед инструменц. Мичаэлстеин, 2001 (онлайновая публикация)