Ziyosfera

Glif

Глиф (/ɡлɪф/) атамаси типография, архитектура ва археологияда қўлланади. Умуман олганда, бу атама ҳар қандай мақсадли белгини англатади, масалан, бинога ўйилган оддий вертикал чизиқ, ёзувдаги битта ҳарф ёки ўйилган белги.

Этимологияси

Бу атама инглиз тилида 1727-йилдан бери глйпҳедан (1701-йилдан бери франсуз антикварлари томонидан қўлланилмоқда), юнонча глйпҳ, глйпҳē, „ўймакорлик“ ва глōпҳēн, глйпҳеин, „ўйиб чиқариш, ўйиб олиш“ феълидан олинган (лотинча глубере „арчмоқ“ ва инглизча cлеаве билан бирлашади)[1].

Иэроглиф (юнонча муқаддас ёзув) сўзи инглиз тилида узоқроқ тарихга эга бўлиб, у 1598-йилда Жон Флорио томонидан нашр этилган инглизчадан италянчага луғатда Миср алифбосининг мураккаб ва сирли белгиларига ишора қилувчи дастлабки алифбо сифатида қўлланган[2]. Глйпҳ сўзи биринчи марта 1840-йилларнинг бошларида Фредерик Кетервуднинг Майя сивилизациясининг очилмаган глифлари чизган гравюралари ва тошбосмалари билан Европанинг кенг эътиборини тортди[3].

Архитектура

Марcеллус театридан олинган Роман Дориc буйруғи: охирги устун устида жойлашган триглифлар

Архитектурада глиф атамаси бинонинг жабҳасидаги вертикал белгини тасвирлаш учун ишлатилади. Бунинг энг машҳур шаклларидан бири триглиф (учта глиф), классик архитектурада Дорикc фризининг вертикал чизиқларидир[4].

Археология

Тзолкин тақвимининг 10-куни учун Майя глифи

Археологияда глиф ўйилган ёки ёзилган белгидир[5]. Бу пиктограмма ёки идеограмма ёки ҳеcе ёки логограмма каби ёзув тизимининг бир қисми бўлиши мумкин.

Типография

Кичик „а“ ҳарфини ифодаловчи турли глифлар; улар (а) графемасининг аллографлари

Типографияда глиф келишилган белгилар тўпламидаги элементар белги бўлиб, ёзишда ўқилиши мумкин бўлган белгини ифодалаш учун мўлжалланган. Глифлар сўзнинг имлосини умумий тарзда қўшадиган ёки ёзилган нарсанинг ўзига хос маъносига ҳисса қўшадиган ноёб белгилар деб ҳисобланади, бу маъно маданий ва ижтимоий фойдаланишга боғлиқ.

Глиф — бу „белгининг ўзига хос шакли, дизайни ёки тасвири“[6]. Бу графема ёки графеманинг бир қисми ёки баъзан бир нечта графемаларнинг комбинацияси (яхшиланган глиф) бўлиши мумкин бўлган ёзма тил элементининг маълум бир шрифтдаги ўзига хос график тасвири. Агар ёзув бирлигининг бир нечта аллографлари бўлса ва улар орасидаги танлов контекстга ёки муаллифнинг хоҳишига боғлиқ бўлса, энди улар алоҳида глифлар сифатида кўриб чиқилиши керак, чунки уларни фарқлаш ва улардан қайси бири талаб қилинса шунисини чоп этишни механик тартибга солиш ҳам керак бўлади. Ҳисоблашда ҳам худди шундай. Ҳисоблашда ва типографияда „белги“ атамаси табиий тил ёзиш тизимларида (скриптлар) топилган графема ёки графемага ўхшаш матн бирлигига ишора қилади. Типография ва ҳисоблашда графемаларнинг диапазони ёзма тилга қараганда бошқа йўллар билан ҳам кенгроқдир: шрифт кўпинча ҳар бири ўз графемаларига ҳисса қўшадиган турли хил тиллар диапазони билан курашишига тўғри келади ва шунингдек, лингвистик белгилар, масалан дингбатлар бўлмаган матнларни чоп этиш талаб қилиниши мумкин. Керакли глифлар диапазони мос равишда ортади. Хулоса қилиб айтганда, типография ва ҳисоблашда глиф график бирликдир[7].

Фарқлари

Қўшни белгилар, ſ (узун с) ва и (улар иккита алоҳида графика билан ифодаланади〈ſ〉ва〈и〉), битта глиф ſи

Лотин алифбосининг исталган турида ёзилган аксарият тилларда〈и〉кичик ҳарфдаги нуқтали глиф эмас, чунки у ҳеч қандай фарқни билдирмайди ва нуқта тасодифан тушиб қолган〈ı〉бўлиши мумкин. Бироқ, турк тилида бу нуқта глифдир, чунки бу тилда и ҳарфининг нуқтали ва нуқтасиз икки хил варианти мавжуд. Бундан ташқари, япон тилидаги бўғинларда баъзи белгилар бир нечта алоҳида белгилардан иборат, аммо умуман олганда, бу алоҳида белгилар глиф эмас, чунки улар ўз-ўзидан ҳеч қандай маънога эга эмас. Бироқ, баъзи ҳолларда, қўшимча белгилар алоҳида белгиларни фарқлаш учун диакритика ролини бажаради. Бундай қўшимча белгилар глифларни ташкил қилади. Умуман олганда, диакритиклар, гарчи у франсуз, каталан ёки португал тилларида седилла, бир неча тилларда огонек ёки полякча „Ł“ нинг зарбаси каби белгиларнинг қолган қисми билан туташган бўлса ҳам глифдир.

Исландиядаги „æ“ ва немис тилидаги „ß“ каби баъзи белгилар глиф сифатида кўриб чиқилиши мумкин. Улар дастлаб типографик лигатуралар эди, лекин вақт ўтиши билан ўзига хос белгиларга айланди; бу тиллар уларга ноёб ҳарфлар сифатида қарайди. Бироқ, баъзи шрифтларда битта бирлик сифатида кўриб чиқиладиган „фи“ каби лигатура, шубҳасиз, глиф эмас, чунки бу шунчаки шрифтнинг дизайн танлови, асосан аллографик хусусият ва бир нечта графемани ўз ичига олади. Оддий қўл ёзувида ҳатто узун сўзлар ҳам кўпинча қалам қоғоздан чиқмасдан „бирлаштирилиб“ ёзилади ва ҳар бир ёзма ҳарфнинг шакли кўпинча қайси ҳарфлар олдидан ва кейин келишига қараб ўзгаради, лекин бу бутун сўзни яратмайди.

Манбалар

  1. ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй. "Ундер ҳеадwорд „cлеаве“ фор тҳе cитед Греэк этймологй".
  2. ↑ „Ҳоме : Охфорд Энглиш Диcтионарй“ (эн). оэд.cом. Қаралди: 2017-йил 21-феврал.
  3. ↑ „Мая“. Анcиэнцcрипц.cом. 2010-йил 12-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 6-феврал.
  4. ↑ "Триглйпҳ: арчитеcтуре: усе ин Дориc ордер". Британниcа. ҳттпс://www.британниcа.cом/течнологй/триглйпҳ. Қаралди: 26 Септембер 2021. 
  5. ↑ "Глйпҳ". воcабуларй.cом. ҳттпс://www.воcабуларй.cом/диcтионарй/глйпҳ. Қаралди: 26 Септембер 2021. 
  6. ↑ Илене Стризвер. „Cонфусинг (анд Фреқуэнтлй Мисусед) Тйпе Терминологй, Парт 1“. фонц.cом. Монотйпе Имагинг. 2011-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган.
  7. ↑ Кен Wҳистлер. „Чараcтерс Вс Глйпҳс“. Униcоде Cонсортиум (2008-йил 11-ноябр). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Glif" dan olindi