Global Shimol va Global Janub
Шимол ва жанубнинг қарама-қаршилиги дунёнинг бой шимолий ва камбағал жанубий мамлакатларга эмпиризм нуқтаи назаридан бўлиниши, ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасидаги глобал зиддиятлардан[1][2] бири ҳисобланади
Дунёнинг энг бой 20 та давлатида аҳоли жон бошига тўғри келадиган даромадлар 20 та энг камбағал давлатникидан 37 баравар юқори бўлиб, сўнгги статистик маълумотларга кўра 40 йил ичида бу тафовут икки баравар ошган. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Тараққиёт Дастури таҳлилчиларининг фикрича, ХИХ аср бошларида сайёрамизнинг 225 та энг бадавлат кишиларининг умумий бойлиги 1 триллион АҚШ доллардан ошиб кетган, бу 2,5 миллиард камбағалнинг йиллик даромадига тенг дегани. Форбес журнали рўйхатидан дунёдаги энг бой 500 кишининг даромади дунёдаги энг камбағал 416 миллион кишининг умумий даромадидан ошганли ҳақида маълумот бериб ўтган.
Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Тараққиёт Дастури маълумотларига кўра, жаҳон ялпи ички маҳсулотидаги (ЯиМ) энг бой давлатларнинг улуши 86 % ни, ўрта давлатларнинг улуши 13 % ни, энг камбағалларнинг улуши эса атиги 1 % ни ташкил этади. Иқтисодий ўсиш сур’атларининг турли қийматлари бой ва камбағал давлатлар ўртасидаги тафовутнинг ошишига олиб келади. Масалан, ХХ асрнинг 60 йилларда ўртача Лотин Америкаси давлатида аҳоли жон бошига ўртача даромад ўртача ривожланган мамлакатларнинг тахминан учдан бир қисмини ташкил этган бўлса, бугунги кунда бу кўрсаткич 20 % дан кам кўрсатгични ташкил қилмоқда. 1960-йилларда энди ривожланаётган давлатнинг даромади типик ривожланган давлат даромадининг 12 % ни ташкил этган бўлса, ҳозир бу кўрсаткич 5 % га яқинлашмоқда[3].
Глобал тенгсизликнинг оқибатлари
„Глобал шимол“ ва „Глобал жануб“ ривожланиш даражасидаги тенгсизлик дунёда меҳнат миграциясининг асосий йўналиши жанубдан шимолга миграцияга олиб келмоқда.
„Глобал шимол“ ва „Глобал жануб“нинг ривожланиш даражасидаги тенгсизликни кўплаб тадқиқотчилар антиамериканизм ва умуман Ғарб сивилизациясига нафратнинг кучайишига, ислом фундаментализмининг машҳурлиги ва исломий терроризмнинг тарқалиши[4] сабаблар сифатида кўрсатишади.
Сиёсацҳунос Ф. Гобозова бой ва камбағал давлатлар ўртасидаги қутбланишнинг кучайиши миллатчиликнинг кучайишига олиб келади, Гобозов камбағал халқлар ўзларининг давлат тузилмаларини шакллантиришга ҳаракат қилмоқдалар ва шу орқали миллий иқтисодиётни ривожлантириш ва ҳақиқий мустақилликка эришишга ҳаракат қилишмоқда.
Баъзи мамлакатларда шимол ва жануб ўртасидаги фарқ
Саноат шимоли ва аграр жануб ўртасидаги фарқ кўпинча алоҳида мамлакатларда кузатилади. Масалан оддий мисоллар билан келтирадиган бўлсак.
Қирғизистоннинг жанубий (Ўш, Боткен) ва шимолий (Чуй) вилоятлари.
Жанубий Италия ва Падания ҳудудларида ҳам ривожланиш нуқтаи назаридан турли фарқлар мавжуд.
Каталония, Басклар мамлакати ва Испаниянинг қолган қисмида ҳам ривожланиш марказлари ҳар хилликни ташкил этади.
Янги Англия ва Америка Қўшма Штатларининг жануби-шарқий қисмида саноатлашув ва аҳоли манзилгоҳларида фарқлар мавжуд.
Шимолий ва жанубий ҳудудлар ўртасидаги фарқ Мексика, Франсия, Ироқ ва бошқаларда ҳам сезиларли. Жанубий яримшарда, "аксинча, " бу фарқлар Жанубий Африка, Аргентина, Австралия ва бошқаларда сезиларли ҳолатда акс этади.
Ғарб — Шарқ
Шимол ва жануб ўртасидаги қарама-қаршиликларга қўшимча равишда, баъзи иқтисодчилар ғарбий — шарқий чизиқ бўйлаб баъзи давлатларда сезиларли фарқларини ҳам келтириб ўтадилар: Ғарбий ва Шарқий Германия, Ғарбий ва Шарқий Венгрия, Ғарбий Беларусия, Россиянинг Европа қисми, СССР ва МДҲ, бу ҳолатларда таққослашда шарқий ҳудудлар бир мунча паст даражада ривожланган. Бироқ, об’эктив кузатилган Шимолий-Жануб эмпирик нақшидан фарқли ўлароқ, уни бутун дунёга татбиқ этиб бўлмайди, чунки Шарқ-Ғарбий қарама-қарши мисоллар бир хил даражада кўп — Хитой, Парагвай, Бразилия, Австралия, Украина ва Канада, бу мамлакатларнинг ҳар бирида шарқий мамлакатлар. қисми кўпроқ аҳоли истеъқомат қилади ва иқтисодий жиҳатдан кучли ривожланган.
Манбалар
- ↑ Гобозов И. А. Философия политики М., 1998. — 154 с.
- ↑ Хипплер Й. Наркоторговля в системе взаимоотношений Севера и Юга (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)
- ↑ Н. В. Бекетов. Глобализация как процесс формирования информационно-экономического пространства: социалниэ аспекти развития мировой и националной экономических систем
- ↑ М. Лебедева. Политическая система мира: проявления „внесистемности“, или новиэ актори — стариэ правила