Ziyosfera

Gloriosa superba

Глориоса суперба – колчикалар оиласига мансуб гулли ўсимлик. Кенг тарқалган номлари орасида оловли нилуфар, тоғ нилуфари , судралувчи нилуфар, шон-шуҳрат нилуфари, глориоса нилуфар, йўлбарс панжаси,[1] агнишикҳа[2] ва оловли нилуфар киради.[3]

Тавсиф

„Қизил“ пишмаган гул

Бу кўп йиллик ўсимлик этли илдизпоядан ўсади.[4] У шакл ўзгарган барг учлари ёрдамида баландга тирмашиб чиқади, поясининг узунлиги 4 футгача етади.[5] Барглар асосан навбатма-навбат жойлашган, лекин улар қарама-қарши бўлиши ҳам мумкин. Барглари бир оз найза шаклида ва учларида тукчалари билан бўлади.13 то 20 cм (5.1 то 7.9 ин).[4][6] Кўзга кўринган гулнинг ҳар бири 5 то 7.6 cм (2.0 то 3.0 ин) гача бўлган олтита тепага эга узоқ.[4][7] Одатда улар этукликда ёрқин қизил[4] дан тўқ сариқгача[6] га, баъзан эса сарғиш асосларга эга. Чегаралар жуда тўлқинли бўлиши мумкин. Олтита стаменс ҳам узун, 4 cм (1.6 ин) тагача ва ҳар бирининг учида катта миқдорда сариқ гулчангни туширадиган катта антер бор.

Полен доналари

Услуб 6 cм (2.4 ин) дан ортиқ бўлиши мумкин узоқ. Битта гулнинг вазни 2.5 г (0.09 оз) дан ошиши мумкин.[8] Мева 6 то 12 cм (2.4 то 4.7 ин) гача бўлган гўштли капсуладир узун[5][9] қизил уруғларни ўз ичига олади.[4][6] Ушбу машҳур бог 'ўсимликининг навлари бу ёввойи турдаги хусусиятлардан фарқ қилиши мумкин; „Лутеа“ нави тўлиқ сариқ тепаларга эга, „Cитрина“ – қизил белгилар билан сариқ, „Нана“ – митти.[1] Оқ рангли шакллар ҳам маълум.[9]

Экология

Ўсимлик, эҳтимол, капалаклар ва қуёш қушлари томонидан чангланади.[5] У кўплаб яшаш жойларида, жумладан тропик ўрмонларда,[1] ўрмонларда, чакалакзорларда,[4] ўрмонзорларда, ўтлоқлар ва қумтепаларда ўсади.[5] У озуқа моддалари кам бўлган тупроқларда ўсиши мумкин.[10] Уни 2,500 м (8,200 фт) жойда топиш мумкин баландликда.[5]

Токсиклик

Бу ўсимлик заҳарли, одам ва ҳайвонларнинг ўлимига олиб келадиган даражада заҳарли. У қотиллик қилиш, ўз жонига қасд қилиш[9] ва ҳайвонларни ўлдириш учун ишлатилган.[5] Ўсимликнинг ҳар бир қисми заҳарли, айниқса тубероус илдизпоялари. Cолчиcаcеаэ-нинг бошқа аъзоларида бўлгани каби, бу ўсимликда ҳам кўп миқдорда колхисин, токсик алкалоид мавжуд. Шунингдек, таркибида глориосин алкалоиди мавжуд. Заҳарли ўсимлик моддасини истеъмол қилгандан кейин бир неча соат ичида жабрланувчида кўнгил айниши, қусиш, оғиз атрофида тинглаш ва карıнcаланма, томоқдаги ёниш, қорин оғриғи ва қонли диарея пайдо бўлиши мумкин, бу эса сувсизланишга олиб келади.[10] Токсик синдромнинг ривожланиши билан рабдомиёлиз, илеус,[9] нафас олиш депрессияси, гипотензия, коагулопатия, гематурия, руҳий ҳолатнинг ўзгариши, тутилишлар, кома ва кўтарилган полиневопатия пайдо бўлиши мумкин.[10] Узоқ муддатли таъсирларга терининг пўстлоғи ва аёлларда узоқ муддатли вагинал қон кетиши киради.[9] Колхисиннинг алопесияга олиб келиши маълум. Бир ҳодиса ҳисоботида тасодифан илдиз меваларни экмоқчи бўлган бемор тасвирланган, кейин бутун танасида соч тўкилиши, шу жумладан тўлиқ каллик.[11] Заҳарланиш илдиз меваларни ширин картошка[9] ёки ямс билан адаштириб, истеъмол қилганда пайдо бўлиши мумкин.[11] Ўсимлик мушуклар, итлар, отлар,[12] ва чорва моллари учун ҳам хавфли бўлиши мумкин.

Табоатда фойдаланиш

Алкалоидларга бой ўсимлик узоқ вақтдан бери кўплаб мамлакатларда анъанавий тиббиётда дори сифатида ишлатилади. У подагра, бепуштлик, очиқ яралар, илон чақиши, ошқозон яраси, артрит, вабо, колик, буйрак муаммолари, тиф,[5] қичишиш, мохов,[7] кўкаришлар, бурилишлар, геморрой, иктидарсизлик, саратон касаллигини даволашда ишлатилган. тунги эмиссия,[10] чечак, жинсий йўл билан юқадиган касалликлар ва ички паразитларнинг кўп турлари. Бу антҳелминтиc ҳисобланади. У лаксатиф ва алекситер сифатида ишлатилган.[7] Дастани акне ва бош битларини даволаш учун ишлатилади.[10] Ҳомиладор аёлда бу абортга олиб келиши мумкин.[7][13][5] Ҳиндистоннинг баъзи қисмларида, туғруқ пайтида оғриқни камайтириш учун илдизпоянинг экстрактлари маҳаллий равишда қўлланади.[10]

Бу ўсимликнинг бошқа қўлланилишига Нигерияда ўқ заҳари ва Ҳиндистонда илон ковуcу киради.[9] Баъзи маданиятлар буни сеҳрли деб ҳисоблашади.[10] Гуллар диний маросимларнинг бир қисмидир.[9]

Бу тур Зимбабвенинг миллий гулидир.[5][14][15][16][17] 1947-йилда қиролича Елизавета ИИ ўзининг йигирма биринчи туғилган куни учун ҳозирги Зимбабве деб аталадиган Родезияга саёҳат қилганида ушбу гул шаклидаги олмосли брош олди.[18] Бу, шунингдек, Тамил Ээламнинг миллий гулидир ва Маавеэрар куни ва Ҳиндистоннинг Тамил Наду штатининг давлат гули сифатида намойиш этилган.[19] Бу сен деб аталади, Канвали Кисфҳангуанг ( лаафатика) Тилилда.[20]

Броконерлик

Умуман олганда, бу ўсимлик ёввойи табиатда кенг тарқалган. У доривор мақсадларда фойдаланиш учун катта талабга эга, шунинг учун у Ҳиндистондаги фермер хўжаликларида этиштирилади, аммо фармацевтика савдосига сотиладиган ўсимлик материалларининг аксарияти ёввойи популяциялардан келади.[5] Бу унинг ўз ҳудудининг айрим қисмларида камайишининг сабабларидан биридир. Шри-Ланкада у камдан-кам учрайди, Ориссада эса йўқ бўлиб кетиш арафасида.[5] Бошқа томондан, у ўз ҳудудидан ташқарида киритилган ва инвазив бўлиши мумкин бўлган бегона ўтга айланди. Масалан, Австралияда уни Квинсленд ва Янги Жанубий Уэлснинг қирғоқ ҳудудларида ўстириш мумкин.[6] Шунингдек, у Кук ороллари, Франсия Полинезияси, Кирибати ва Сингапурда инвазив тур сифатида келтирилган.[3]

Экишда

Ўсимлик уруғлар билан жинсий йўл билан ёки илдизпояни бўлиш орқали вегетатив равишда кўпайтирилиши мумкин. Экиш пайтидаги муаммолар орасида чанглатиш учун навларнинг етишмаслиги, баргларнинг куйиши ва илдиз чириши каби қўзиқорин касалликлари Полйтела глориоса ва Чрйсодеихис чалcитес куялари каби экин зараркунандалари киради. Шунингдек, у секин кўпаядиган экиндир ҳар бир бўлинган илдиз бир йил ичида фақат битта қўшимча ўсимлик ҳосил қилади. Ўсимлик тўқималари маданияти билан ин витро тажрибалар ўтказилди[21] ва баъзилари ҳосилдорликни оширди.[22]

Меваси ҳам, илдизпояси ҳам йиғиб олинади. Мевалар қуритилади ва бўлинади, уруғлар олиб ташланади ва яна қуритилади. Уруғлар ва илдизпоялари бутунлай, кукун ёки мойли экстракт сифатида сотилади.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Счепер, Ж. Глориоса суперба.
  2. ↑ Глориоса суперба Флоwерс оф индиа.нет
  3. ↑ 3,0 3,1 „Глориоса суперба.“. 2017-йил 11-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-июн.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Глориоса суперба.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 „Глориоса суперба.“. 2013-йил 6-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-июн.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Тҳорп, Ж. Р. анд М. Wилсон. (1998 онwардс).
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Оудҳиа, П. (2002).
  8. ↑ Селварасу, А. анд Р. Кандҳасамй. (2012).
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 9,7 Фернандо, Р. анд Д. Wидяратна. (1989).
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Лал, Ҳ. С. анд П. К. Мишра. (2011).
  11. ↑ 11,0 11,1 Гоонератне, Б. W. М. (1966).
  12. ↑ Глориоса Лилй.
  13. ↑ Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; но техт wас провидед фор рефс намед прота
  14. ↑ Мпофу, Т. Зимбабwеъс натионал флоwер фаcес эхтинcтион.
  15. ↑ Глориоса суперба.
  16. ↑ Wинтер, Н. Глорй лилй винес аре эхотиc анд wондерфул.[сайт ишламайди]
  17. ↑ Аде, Р. анд М. К. Раи. (2009).
  18. ↑ Фламе Лилй Брооч, 1947.
  19. ↑ „усурпед титле“. 27-октабр 2010-йилда асл нусхадан архивланган.
  20. ↑ „Глориоса суперба - செங்காந்தள்(கண்வலிக்கிழங்கு) - сенгантҳал (Канвали килангу)“.
  21. ↑ Сингҳ, Д., эт ал. (2012).
  22. ↑ Ядав, К., эт ал. (2012). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gloriosa_superba" dan olindi