(Тибет гожи)си.
(Хитой бўри меваси)

Гожи, гожи беррй ёки бўри меваси (хитойча: 枸杞) – Лйcиум барбарум ёки Лйcиум чиненсе меваси бўлиб, иузумдошлар оиласига мансуб бир-бирига яқин бўлган икки тури[1]. Л.барбарум ва Л.чинни мевалари ўхшаш, аммо таъми ва шакар таркибидаги фарқлар билан ажралиб туриши мумкин[2].

Бу иккала турнинг ватани Осиёдир[1] ва анъанавий Осиё ошхонасида узоқ вақтдан бери қўлланган.

Мева, шунингдек, камида мил. ав. 3-асрдан бери анъанавий хитой, корейс ва япон тиббиётининг таркибий қисми бўлиб келган Фармакопеяларда ўсимликнинг меваси лотинча лйcии фруcтус номи билан, барглари эса ҳерба лйcии деб аталади[3][4].

Тахминан 2000-йилдан бери гожи беррй ва ундан олинган маҳсулотлар ривожланган мамлакатларда соғлиқ учун озиқ-овқат ёки муқобил тиббиёт воситалари сифатида кенг тарқалган.

Этимология ва номлаш

Лйcиум жинси номи 1753-йилда Линней томонидан берилган[5]. Лотинча лйcиум номи юнонча „Лйкион“ (лйкион) сўзидан олинган бўлиб, Плиний Элдер (23-79) ва Педаниус Диосcоридес (тахминан 40-90) томонидан бўёқ тикан деб номланувчи ўсимлик учун ишлатилган, эҳтимол бу Рҳамнус тури бўлган.

Умумий инглиз номи, wолфберрй[5][6], номаълум келиб чиқиши бор. Лотинча Лйcиум номи юнонча лōкос (лйcос) дан олинган, яъни „бўри“ деган нотўғри тахминдан келиб чиққан бўлиши мумкин[7][8].

Инглиз тилида сўзлашадиган дунёда гожи беррй номи тахминан 2000-йилдан бери қўлланила бошланди[9][10][11].

Техник ботаника номенклатурасида Л.барбарум никоҳ ток деб аталади, Л.чиненсе хитой чўл тиканидир[5][12].

Фойдаланади

Анъанавий Осиё ошхонаси

Ёш бўри меваси куртаклари ва барглари баргли сабзавот сифатида тижорат мақсадларида йиғилади[13][14]. Резаворлар идишларда гарнитур ёки ширинлик манбаи сифатида ишлатилади[15].

Овқат

Янги гожи резаворлари (бужмайиш ҳосилдан кейин сувсизланиш туфайли юзага келади)
Қуритилган гожи мевалари
Лйcиум барбарум уруғидан олинган мой

21-асрнинг бошидан бери қуритилган мевалар, вақти-вақти билан майиз билан солиштирганда, соғлиқ учун озиқ-овқат сифатида сотилмоқда, унинг фойдалари ҳақида ҳеч қандай маълумот берилмаган[9][8][10]. Ушбу даъволардан сўнг, қуритилган ва янги гожи резаворлари гранула барлари каби кўплаб атистирмаликлар ва озиқ-овқат қўшимчаларига киритилган[16]. Бутун ва майдаланган бўри уруғи ва уруғ мойи маҳсулотлари мавжуд. 

Маркетинг бўйича қарама-қаршиликлар

Кўпинча " супермева " деб аталадиган маҳсулотни сотишда қўлланиладиган экстремал даъволар орасида ҳар куни бўри меваларини истеъмол қилган Ли Қинг Юэн исмли хитойлик эркак 256 ёшгача (1677) яшаганлиги ҳақидаги тасдиқланмаган ҳикоядир. — 1933). Бу даъво 2003-йилда Эарл Минделлнинг рисоласидан келиб чиққан бўлиб, у гожи саратонга қарши хусусиятларга эга эканлигини таъкидлаган[17]. рисолада ёлғон ва тасдиқланмаган даъволар мавжуд эди[18][8].

Гожи беррй ва ундан олинган маҳсулотларнинг соғлиқ учун фойдалари ҳақидаги бундай бўрттирилган даъволар, жумладан, давлат назорат органлари томонидан кучли реаксияларни келтириб чиқарди. 2006-йилда АҚШ озиқ-овқат ва фармацевтика идораси (ФДА) иккита гожи шарбати тарқатувчисига тасдиқланмаган терапевтик фойдалари ҳақида огоҳлантирувчи хатлар юборган[19][20]. Бу баёнотлар Америка Қўшма Штатларининг Озиқ-овқат, дори-дармон ва косметика тўғрисидаги қонунини бузди, чунки улар „маҳсулотни даволаш, таъсирни юмшатиш учун мўлжалланган дори сифатида белгилайдилар“., даволаш ёки касалликнинг олдини олиш" бўри мевалари ёки шарбатлари бундай илмий баҳога эга бўлмаганда. ФДА томонидан қўшимча равишда айтилишича, гожи шарбати "кўрсатилган шартлар учун умуман хавфсиз ва самарали деб тан олинмаган " ва шунинг учун Қонуннинг 21 § бўлимига мувофиқ „янги дори“ сифатида кўриб чиқилиши керак.   Янги дори-дармонларни Қўшма Штатларда ФДАнинг олдиндан розилигисиз қонуний равишда сотиш мумкин эмас. 

2007-йил январ ойида гожи шарбати маҳсулоти бўйича маркетинг баёнотлари Канада телевизион тармоғи CБC томонидан ишлаб чиқарилган Маркетплаcе истеъмолчиларни ҳимоя қилиш дастурининг тергов ҳисоботи мавзуси бўлди[18]. Интервюда Эрл Минделл (ўша пайтда ФреэЛифе Интернатионал, Инc. тўғридан-тўғри маркетинг компаниясида ишлаган) Ню-Ёркдаги Мемориал Слоан-Кеттеринг саратон марказида бўри шарбатидан фойдаланиш инсон кўкрак саратонининг 75 фоизини олдини олишини кўрсатадиган клиник тадқиқотларни якунлаганини ёлғон даъво қилди. ҳолатлар[18].

2009-йил 29-майда Америка Қўшма Штатларининг Аризона округ судида ФреэЛифе компаниясига қарши жамоавий даъво қўзғатилди. Ушбу даъво ФреэЛифеънинг Ҳимолая Гожи Жуиcе, ГоЧи ва ТаиСлим маҳсулотларига оид ёлғон даъволар, нотўғри маълумотлар, ёлғон ва ёлғон реклама ва бошқа масалаларда даъво қилинган. Ушбу даъво маҳсулотларни йиллар давомида сотиб олган истеъмолчилар учун чоралар кўрди[21][22]. 2010-йил 28-апрелда келишув битимига эришилди, унда ФреэЛифе ўзининг гожи маҳсулотлари „иситилмаган“ ёки „хом“ сифатида сотилмаслигини таъминлаш чораларини кўрди ва таълим ташкилотига ҳисса қўшди. 

Бошқа кўплаб янги озиқ-овқат маҳсулотлари ва қўшимчаларда бўлгани каби, истеъмолчи маҳсулотларини ишлаб чиқаришда клиник далилларнинг йўқлиги ва сифациз назорат гожи нинг клиник тавсия этилиши ёки қўлланилишига тўсқинлик қилади.

Илмий тадқиқот

Анъанавий тиббиёт томонидан даъво қилинган кўплаб таъсирлар туфайли, мевали фитокимёвий моддаларнинг биологик хусусиятларини ўрганиш учун катта асосий тадқиқотлар ўтказилди. Мевалар, уруғлар, илдизлар ва полисахаридлар каби бошқа таркибий қисмларнинг таркиби таҳлил қилинган ва экстрактлар ўрганилмоқда. Бироқ, меванинг ўзи, унинг шарбати ёки экстрактларини истеъмол қилишнинг биологик таъсири ёки клиник самарадорлиги тасдиқланмаган .

Хавфсизлик

Дори воситалари билан ўзаро таъсири

Ичимлик ичиш синовлари шуни кўрсатадики, гожи чойидаги номаълум бўри мевали фитокимёвий моддалар, масалан, П450 ситохроми жигар ферментлари томонидан қайта ишланган дориларнинг метаболизмида иштирок этиши мумкин. Бундай дорилар орасида варфарин ва диабет, тахикардия ёки гипертензия учун препаратлар мавжуд[9].

Пестицидлар ва фунгицидлар қолдиқлари

Хитой Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг Хитой яшил озиқ-овқатни ривожлантириш маркази томонидан бошқариладиган Хитойнинг яшил озиқ-овқат стандарти баъзи пестицидлар ва гербицидлардан фойдаланишга рухсат беради. Тибет платосидаги қишлоқ хўжалиги (кўп „Ҳимолой“ ёки „Тибет“ маркали резаворлар пайдо бўлади) анъанавий равишда ўғитлар ва пестицидлардан фойдаланади, бу эса у ердан келиб чиққан резаворлар учун органик даъволарни инкор қилади.

21-аср бошидан бери Америка Қўшма Штатлари Озиқ-овқат ва фармацевтика идораси томонидан импорт қилинган бўри мевалари ва бўри меваларида юқори даражадаги инсектицид қолдиқлари (жумладан, фенвалерат, сиперметрин ва ацетамиприд) ва фунгицид қолдиқлари (масалан, триадименол ва изопротиолан) аниқланган.

Ўстириш ва тижоратлаштириш

Франсиядаги бозорда сотиладиган қуритилган гожи мевалари
Музхонада сақланган гожи мевалари

Пишганида, чўзинчоқ, қизил резаворлар юмшоқ бўлиб, сифатини йўқотмаслиги учун узумзордан товоқлар ичига терилиши керак. Меваларни очиқ айвонларда тўлиқ қуёшда қуритиш ёки механик сувсизлантириш орқали 48 соат давомида иссиқлик таъсирининг босқичма-босқич ортиб бориши билан қуритилади. 

Хитой

Хитой дунёдаги бўри меваларининг асосий етказиб берувчиси бўлиб, умумий экспорти 2004 йилининг ўзида 120 миллион АҚШ долларини ташкил этганди. Бу маҳсулот бутун мамлакат бўйлаб 82000 гектардан 95 000 тонна бўри мевасини ҳосилини териб олинади.

Тижорат мақсадида ишлаб чиқарилган бўри мевасининг асосий қисми (2013-йилда 50 минг тонна, Хитойнинг умумий ҳосилининг 45 фоизини ташкил қилади) Шимолий-Ғарбий Хитойнинг Нингхиа ва Шинжондаги Л. барбарум плантацияларидан олинади. Экиш маркази Нингхиа штатининг Зҳонгнинг округида жойлашган бўлиб, у ерда бўри плантациялари одатда 40 дан 400 гектаргача (100-1000 акр ёки 500-6000 му) майдонни эгаллайди. 

Нингхиа гожи 700 йилдан кўпроқ вақт давомида Хуанхе дарёсининг унумдор ерларда етиштирилади. Улар баъзан тижоратда „қизил олмослар“ деб таърифланади[23].  Ҳудудда резавор меванинг тижорат ва экспорт салоҳиятини ошириш учун етиштирувчилар, қайта ишловчилар, маркетологлар ва бўри етиштириш бўйича олимлардан иборат саноат уюшмаси ишлаб чиқилган. Нингхиа гожи — анъанавий хитой тиббиёти амалиётчилари томонидан қўлланиладиган нав[24].

Бўри мевалари ҳар йили август ойида Нингхиа шаҳрида резавор мевалари йиғим-теримига тўғри келадиган йиллик фестивал билан нишонланади[25]. Дастлаб Нингхиа пойтахти Йинчуан шаҳрида ўтказилган фестивал 2000-йилдан бери Зҳонгнинг округида ташкил этилган[25].

Нингхиадан ташқари, Хитойнинг Ички Мўғулистон, Цинхай, Гансу, Шенси, Шанси ва Хебей минтақаларида бўри меваларининг тижорат ҳажми ўсади. 

Бирлашган Қироллик

Лйcиум барбарум Буюк Британияда 1730-йилларда Аргил герцоги томонидан киритилган, аммо ўсимлик асосан тўсиқлар ва декоратив боғдорчилик учун ишлатилган.

Буюк Британиянинг Озиқ-овқат стандартлари агентлиги (ФСА) дастлаб гожи беррйни Новел Фоодс рўйхатига киритган эди. Ушбу тасниф Европа Кенгаши ва Парламентдан маркетинг учун рухсат олишни талаб қилади.  Бироқ, 2007-йил 18-июнда ФСА 1997-йилгача мева истеъмол қилишнинг сезиларли тарихи бўлган деган хулосага келди, бу унинг хавфсизлигини кўрсатади ва шунинг учун уни рўйхатдан олиб ташлади.

Канада ва Америка Қўшма Штатлари

21-асрнинг биринчи ўн йиллигида Канада ва Қўшма Штатлардаги фермерлар янги резаворлар, шарбатлар ва қайта ишланган маҳсулотлар учун потенциал бозорларни қондириш учун тижорат миқёсида гожи етиштиришни бошладилар.

Австралия

Австралия гожи меваларининг кўп қисмини Хитойдан импорт қилади, чунки Австралия ишчи кучи ҳозирги бозорнинг энг катта улушига эга бўлган мамлакатларга нисбатан қиммат.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Флинт, Ҳаррисон Леигҳ „Лйcиум барбарум“, . Ландсcапе планц фор эастерн Нортҳ Америcа: эхcлусиве оф Флорида анд тҳе иммедиате Гулф Cоаст. Чичестер: Жоҳн Wилей & Сонс, 1997 — 326-бет. ИСБН 978-0-471-59919-7. 
  2. ↑ Леэ, ҲW; Ким, ЙҲ; Ким, ЙҲ; Леэ, ГҲ; Леэ, МЙ (2014). „Дисcриминатион оф Лйcиум чиненсе анд Лйcиум барбарум бй тасте паттерн анд бетаине аналйсис“. Интернатионал Жоурнал оф Cлиниcал анд Эхпериментал Медиcине. 7-жилд, № 8. 2053–9-бет. ИССН 1940-5901. ПМC 4161546. ПМИД 25232386.
  3. ↑ "Лйcии фруcтус (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-01-03 санасида архивланган)", Эуропеан Пҳармаcопоэа 9.3, паге 4812
  4. ↑ Рай Уптон эт ал., эдиторс (2010): „Лйcиум чиненсе Милл, Л. барбарум Л., Лйcиум фруит, Лйcии фруcтус“. Ин Америcан Ҳербал Пҳармаcопоэиа Ботаниcал Пҳармаcогносй: Миcросcопиc Чараcтеризатион Оф Ботаниcал Медиcинес, паге 468. Публишед бй CРC Пресс.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 „Лйcиум Л.“. Интерагенcй Тахономиc Информатион Сйстем (2011). Қаралди: 2020-йил 14-октябр.
  6. ↑ „Сcиэнтифиc cлассифиcатион фор Лйcиум барбарум Л.“. Натурал Ресоурcес Cонсерватион Сервиcе. УС Департмент оф Агриcултуре. 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  7. ↑ Смал, Эрнест. Топ 100 Эхотиc Фоод Планц. CРC Пресс, 2012 — 249-бет. ИСБН 9781439856888. Қаралди: 2015-йил 12-сентябр. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Гросс ПМ. „Гожи: wҳат ит ис... анд исн'т“. НеwҲопе Нетwорк, Пентон Медиа Инc. (2007). 2022-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 „Лйcиум“. МедлинеПлус. Натионал Либрарй оф Медиcине, УС Натионал Институтес оф Ҳеалтҳ (2021-йил 2-июл). Қаралди: 2022-йил 26-январ.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Гожи Берриэс“. УК Фоод Стандардс Агенcй, Новел Фоодс, Аддитивес анд Супплеменц Дивисион (2007-йил 1-июн). 2012-йил 20-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 13-апрел.
  11. ↑ „Респонсес он гожи берриэс ревиэwед, УК Фоод Стандардс Агенcй, Жуне 2007“. 2012-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 18-июн.
  12. ↑ „Cлассифиcатион фор Кингдом Плантаэ Доwн то Генус Лйcиум Л.“. УС Департмент оф Агриcултуре, Натурал Ресоурcес Cонсерватион Сервиcес (2017). Қаралди: 2017-йил 26-январ.
  13. ↑ Исабелле, М.; Леэ, Б.Л.; Лим, М.Т.; Коҳ, W.-П.; Ҳуанг, Д.; Онг, C.Н. (2010). „Антиохидант аcтивитй анд профилес оф cоммон вегетаблес ин Сингапоре“. Фоод Чемистрй. 120-жилд, № 4. 993–1003-бет. дои:10.1016/ж.фоодчем.2009.11.038.
  14. ↑ Донг, Ж.; Лу, Д.; Wанг, Й. (2009). „Аналйсис оф флавоноидс фром леавес оф cултиватед Лйcиум барбарум Л.“. Плант Фоодс фор Ҳуман Нутритион. 64-жилд, № 3. 199–204-бет. дои:10.1007/с11130-009-0128-х. ПМИД 19655256.
  15. ↑ Туррелл. „Тҳе беррй тҳат кеэпс Асиа лоокинг ёунг“ (эн). www.ббc.cом.
  16. ↑ Балтазар А. „Раисинг тҳе Бар (он Чоcолате)“. Нутраcеутиcалс Wорлд. Родман Медиа (2010-йил 1-январ). 2023-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-октябр.
  17. ↑ Эарл Минделл анд Риcк Ҳандел (2003), „Гожи: Тҳе Ҳималян Ҳеалтҳ Сеcрет“. Моментум Медиа, 58 пагес. ИСБН 978-0967285528
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 „Геттинг Жуиcед“. CБC Неwс (2007-йил 17-январ). 2007-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 6-феврал.
  19. ↑ УС ФДА Леттер то Дйнамиc Ҳеалтҳ Лабораториэс, Инc.
  20. ↑ УС ФДА, Леттер то Ҳеалтҳсуперсторе.cом
  21. ↑ Унитед Статес Дистриcт Cоурт фор тҳе Дистриcт оф Аризона. „Cласс аcтион лаwсуит агаинст ФреэЛифе Интернатионал, Инc.“ (2009-йил 29-май). 2010-йил 1-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 31-октябр.
  22. ↑ Cласс-Аcтион Суит Филед агаинст ФреэЛифе анд Эарл Минделл
  23. ↑ „Wолфберрй фестивал то бе ҳелд ин Нингхиа“. Чина Даилй (2004-йил 19-июл). Қаралди: 2015-йил 5-феврал.
  24. ↑ „Чина'с Фирст Провинcиал-левел Wолфберрй Ассоcиатион Эстаблишед“. Пеопле'с Даилй – Энглиш (2001-йил 19-август). Қаралди: 2015-йил 2-март.
  25. ↑ 25,0 25,1 [1] Хинҳуа Неwс Агенcй, Опенинг cеремониэс оф Нингхиа wолфберрй фестивал, 3 Аугуст 2005.