Gondor

Гондор — Ж. Р. Р. Толкиэн асарларидаги хаёлий қироллик бўлиб, Учинчи асрнинг охирида Ўрта ернинг ғарбидаги Инсонларнинг энг буюк салтанати сифатида тасвирланган. „Узуклар ҳукмдори“ асарининг учинчи жилди — „Қиролнинг қайтиши“ асосан Узук жанги пайтидаги Гондор воқеалари ва ундан кейин салтанатнинг қайта тикланиши ҳақида ҳикоя қилади. Қироллик тарихи китобнинг иловаларида келтирилган.

Гондорга — қулаган орол-қироллик Нúменор қочқинлари бўлмиш ака-ука Исилдур ва Анáрион томонидан асос солинган эди. Шимолдаги Арнор билан бир қаторда, Жанубий қироллик бўлган Гондор Ғарб Инсонларининг сўнгги қалъаси бўлиб хизмат қилди. Элендил хонадони остидаги илк юксалиш давридан кейин, Учинчи аср давомида Гондор ички низолар ва Қора Лорд Сауроннинг иттифоқчилари билан бўлган тўқнашувлар туфайли тобора заифлашиб, таназзулга юз тутди. Узук жанги арафасида Гондор тахти бўш эди, унинг князликлари ва мулклари эса қирол ўрнига Гондор ноибларига бўйсунарди. Қиролликнинг қудрати фақат Сауроннинг якуний мағлубияти ва Арагорннинг қирол сифатида тахтга ўтириши билангина қайта тикланди.

Илк тасаввурларга асосланиб, Толкиэн „Узуклар ҳукмдори“ асарини ёзиш давомида ўз легендариумини кенгайтириши билан Гондор тарихи ва географияси босқичма-босқич ривожлантирилди. Танқидчилар маданиятли, аммо ҳаёциз Гондор ноиблари ва Толкиэн ёқтирган англосаксонлар қиёфасида тасвирланган, содда, аммо жўшқин Рохан қироллиги етакчилари ўртасидаги қарама-қаршиликка эътибор қаратишган. Олимлар Гондор ва норманлар, Қадимги Рим, викинглар, готлар, лангобардлар ҳамда Византия империяси ўртасидаги ўхшашликларни қайд этишган.

Адабиёт

Бадиий асар ичидаги этимология

Толкиэн Гондор номини синдарин тилида „Тошли ўлка“ деган маънони англатишини ният қилган эди. Бу ҳолат „Узуклар ҳукмдори“ матнида роҳирримлар орасида Гондорнинг „Стонингланд“ (Тошли ўлка) деб аталишида ҳам ўз аксини топган. Толкиннинг илк ёзишмалари шуни кўрсатадики, бу гондорликларнинг ўзларининг содда қўшниларига қараганда анча ривожланган тош йўниш санъатига ишора бўлган. Ушбу фикрни дрúэдаинлар тилидаги гондорликлар ва Минас Тиритҳ учун ишлатилган атамалар — Тош-уй халқи ва Тош-шаҳар ҳам тасдиқлайди. Толкин Гондор номи қадимги Эфиопия қалъаси Гондар номидан илҳомланиб яратилганини рад этиб, „Онд“ ўзаги болалигида ўқиган бир ҳикояга бориб тақалишини, унда „онд“ („тош“) сўзи Британиянинг келтларгача бўлган тилларидан маълум бўлган атиги икки сўздан бири сифатида тилга олинганини таъкидлаган. Гондор, шунингдек, Жанубий Қироллик ёки Жанубий Ўлка деб ҳам аталади ва Арнор билан биргаликда сургундаги нуменорликлар қиролликлари ҳисобланади. Тадқиқотчилар Wайне Г. Ҳаммонд ва Чристина Сcулл Гондорнинг квеня тилидаги таржимасини таклиф қилишган: Ондонóрë. Гондор одамлари Мордор орклари томонидан „Тарклар“ (квеня тилидаги „таркил“ яъни— „Олий инсон“, „нуменорлик“ сўзидан олинган) лақаби билан аталади.

Хаёлий география

Мамлакат

Гондор географияси Чристопҳер Толкиэн томонидан отасининг хомаки чизмалари асосида чизилган „Узуклар ҳукмдори“ хариталарида, шунингдек, „Тҳе Риверс анд Беаcон-Ҳиллс оф Гондор“, „Cирион анд Эорл“ ва „Узуклар ҳукмдори“ асарларидаги географик тавсифларда тасвирланган. Гондор Ўрта ернинг ғарбий қисмида, Анфалас ва Белфалас қўлтиғининг шимолий қирғоқларида жойлашган бўлиб, унинг Лебенниннинг серҳосил ва аҳоли гавжум ҳудудидаги Андуин дарёси делтаси яқинида жойлашган йирик Пеларгир порти бор ҳамда Оқ тоғларгача (синдаринча: Эред Нимраис, „Оқ шохлар тоғлари“) чўзилиб кетган. Андуин қуйилиш жойи яқинида Толфалас ороли жойлашган эди.

Гондорнинг шимоли-ғарбида Арнор жойлашган; шимолдан Гондор Ёввойи ўлкалар (Wилдерланд) ва Роҳан билан; шимоли-шарқдан Рҳûн билан; шарқдан — улкан Андуин дарёси ва Итҳилиэн провинсияси ортида — Мордор билан; жанубдан эса шимолий Ҳарад саҳролари билан чегарадош. Ғарбда эса Буюк Денгиз ястаниб ётади.