Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Green funksiyasi

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Греэн функсияси – бир жинсли бўлмаган дифференсиал тенгламалар, шунингдек чегаравий масалаларни ечиш учун ишлатиладиган функсия. Инглиз математиги Жорж Грин шарафига шундай номланган (инглизча Георге Греэн).

Греэн функсияси электростатикада – Поиссон тенгламасини ечишда; конденсирланган ҳолатлар физикасида – диффузия тенгламасини (ва мос ҳолда иссиқлик ўтказувчанлик тенгламасини) ечишда жуда қўл келади. Бу соҳаларда Греэн функсиясининг аҳамияти, худди квант механикасидаги Счредингер тенгламаси кабидир. Греэн функсияси турли чегаравий шартларда стационар (вақтга боғлиқ бўлмаган) ва ностационар (вақтга боғлиқ бўлган) ечимларни топишга ёрдам беради.

Греэн функсиясининг таърифи ва қўлланиши

Рн{\дисплайстйле Р^{н}} Евклид фазосида олинган ихтиёрий с{\дисплайстйле с} нуқтадаги умумлашган функсияларга таъсир қилувчи Л=Л(х){\дисплайстйле Л = Л(х)} чизиқли операторнинг Греэн функсияси Г(х,с){\дисплайстйле Г(х,с)} – бу

ЛГ(х,с)=δ(х−с){\дисплайстйле Л~Г(х,с)=\делта(х-с)}

тенгламанинг ихтиёрий ечимидир. Бу ерда δ{\дисплайстйле \делта} – делта-функсия. Греэн функсиясининг ушбу хоссасидан қуйидаги кўринишдаги дифференсиал тенгламаларни ечишда фойдаланиш мумкин:

Лу(х)=ф(х){\дисплайстйле Л~у(х)=ф(х)}

Греэн функсияси – Л{\дисплайстйле Л} га тескари оператор. Шу сабабли, баъзида уни Л−1{\дисплайстйле Л^{-1}} кўринишида ҳам тасвирланади.

Агар Л{\дисплайстйле Л} операторнинг ядроси нотривиал бўлса, демак, Греэн функсияси ягона эмас. Бироқ амалиётда симметрия қонунларидан фойдаланиш ҳамда чегаравий шартларни ҳисобга олиш орқали Греэн функсиясининг тайин бир кўринишини олиш мумкин. Умуман олганда, Греэн функияси оддий функсия эмас, балки умумлашган функсия. Яъни у оддий функсияларда бўлмайдиган хоссалар, масалан, делта-функсия ёки унинг ҳосилалари каби хусусиятларга эга бўлиши мумкин.

Греэн функсияси – тўлқин тенгламаси, диффузия тенгламаси ва квантомеханик тенгламаларни ечишда ҳам жуда фойдали. Чунки у ҳолатлар зичлиги билан боғлиқ. Физикада Греэн функсияси, одатда, қарама-қарши ишора билан берилади:

ЛГ(х,с)=−δ(х−с){\дисплайстйле Л~Г(х,с)=-\делта(х-с)}

Бундай кўриниш, унинг хоссаларига ва қийматига ҳеч қандай таъсир қилмайди.

Агар Л{\дисплайстйле Л} оператор трансляцион инвариант бўлса, яъни Л{\дисплайстйле Л} оператор х{\дисплайстйле х} га нисбатан доимий коэффициэнтларга эга бўлса, Греэн функсиясини конволюцион оператор кўринишида танлаш мумкин:

Г(х,с)=Г(х−с){\дисплайстйле Г(х,с)=Г(х-с)}

Бу ҳолатда у чизиқли стационар системалар назариясидаги импулсли ўтиш функсиясига тўғри келади.

Эслатма

Баъзида бир жинсли бўлмаган тенгламанинг ўнг томонида бирон доимий коэффициэнт қатнашиб қолиши мумкин. Яъни Лф=κҳ{\дисплайстйле Лф=\каппа ҳ}

Бундай ҳолатда Греэн функсияси г(х,с){\дисплайстйле г(х,с)}ҳам, ушбу коэффициэнтни ҳисобга олган ҳолда аниқланади, яъни қуйидаги тенгламанинг ечими бўлади:

Лф1(х)=κδ(х−с){\дисплайстйле Л ф_1 (х) = \каппа\, \делта(х - с)}

У ҳолда дифференсиал тенгламанинг ечими :

ф(х)=∫κҳ(с)г(х,с)дс{\дисплайстйле ф(х)=\инт{\каппа\, ҳ(с)\, г(х,с)\,дс}}

кўринишида бўлади.

Штурм-Лиоувилле операторининг Греэн функсияси (бир ўлчамли ҳол)

Масаланинг қўйилиши

Айтайлик, Л{\дисплайстйле Л} – чизиқли дифференсиал кўринишдаги Штурм-Лиоувилле оператори бўлсин:

Л=ддх[п(х)ддх]−қ(х){\дисплайстйле Л = {д\овер дх}\лефт[п(х){д\овер дх}\ригҳт]-қ(х)}

ҳамда Д{\дисплайстйле Д} – чегаравий ҳолатлар оператори бўлсин:

Ду=(α1у′(0)+β1у(0)α2у′(л)+β2у(л).){\дисплайстйле Ду=\бегин{пматрих} \алпҳа_1 у^\приме(0)+\бета_1 у(0) \\ \алпҳа_2 у^\приме(л)+\бета_2 у(л).\энд{пматрих}}

Греэн теоремаси

ф(х){\дисплайстйле ф(х)} функсия – [0,л]{\дисплайстйле [0, л]} оралиқда узлуксиз ҳамда, чегаравий шартлар қуйидагича берилган бўлсин:

Лу=ф,Ду=0{\дисплайстйле \бегин{матрих}Лу=ф, \\ Ду=0\энд{матрих}}

Масала мунтазам, яъни фақатгина бир жинсли масаланинг тривиал ечимлари мавжуд бўлсин. У ҳолда

Лу=ф,Ду=0,{\дисплайстйле \бегин{матрих}Лу=ф,\\ Ду=0,\энд{матрих}}

шартларни қаноатлантирадиган ягона у(х){\дисплайстйле у(х)} ечим мавжуд ва бу ечимни

у(х)=∫0лф(с)г(х,с)дс{\дисплайстйле у(х)=\инт\лимиц_0^л ф(с)г(х,\;с)\,дс}

ифода орқали топиш мумкин. Бу ерда г(х){\дисплайстйле г(х)} – Греэн функсияси. Ушбу Греэн функсияси қуйидаги хоссаларга эга:

  1. г(х){\дисплайстйле г(х)} функсия х{\дисплайстйле х} ва с{\дисплайстйле с} бо`йича узлуксиз
  2. х≠с{\дисплайстйле х\не с} бо`лганда, Лг(х,с)=0{\дисплайстйле Лг(х,\;с)=0}
  3. с≠0{\дисплайстйле с\не 0} бо`лганда, Дг(х,с)=0{\дисплайстйле Дг(х,\;с)=0}
  4. Ҳосиласи г′(с+0,с)−г′(с−0,с)=1/п(с){\дисплайстйле г^\приме(с_{+0},\;с)-г^\приме(с_{-0},\; с)=1/п(с)}
  5. Симметрик г(х,с)=г(с,х){\дисплайстйле г(х,\;с)=г(с,\;х)}


Яна қаранг