Grumman A-6 Intruder
„Интрудер“ (инг. Интрудер — „бузувчи, босқинчи“, қўшма қурол индекси — А-6) — 1950-йилларнинг охирида ишлаб чиқилган ва ўн уч йил давомида хизмат кўрсатган ҳар қандай об-ҳаво шароитида ҳаракатланадиган Американинг ҳужумкор самолёти.
Яратилиш тарихи
Кореядаги уруш натижасида АҚШ ҳарбий-денгиз кучларидаги А-1 Скйрадер ҳужум самолётини мураккаб иқлим шароитида ва тунда самарали ишлашга қодир бўлган замонавий реактив самолётга алмаштириш зарурати юзага келади. 1957-йил феврал ойида флот авиация бюроси бундай самолётга қўйиладиган талаблар тўпламини яратган. Янги ҳужум самолёти ҳар қандай об-ҳавога мос келишидан ташқари, тезлиги соатига 1000 км, жанговар радиуси 560 км, қисқа парвоз ва қўниш, икки кишидан иборат экипажга эга бўлиши лозим деб кўрсатилган. 1957-йил декабр ойида саккизта самолёт ишлаб чиқарувчиси: Боэинг, Дуглас, Воугҳт, Мартин, Белл, Лоcкҳеэд, Шимолий Америка ва Грумманга талаблар жўнатилган. Танловда жами 12 та лойиҳа (жумладан, Белл томонидан вертикал учиш ва қўниш самолёти лойиҳаси) тақдим қилинган. 1959-йил апрел ойида Грумман компанияси ўзининг Г-128 лойиҳаси билан танлов ғолиби деб топилган, шу жумладан бу компания саккизта прототип ишлаб чиқариш учун жами 149 269 000 долларлик буюртма қабул қилиб олган. Кейинчалик, самолёт флот томонидан қабул қилингандан сўнг, Грумман компанияси ягона етказиб берувчиг айланган[1]. Грумманнинг ғалабасига маълум миқдорда ташувчи самолётларни яратишда катта тажрибага эга эканлиги ҳамда АҚШ денгиз флоти билан яқин алоқада бўлганлиги таъсир кўрсатди.
А2Ф-1 деб номланган янги самолётнинг прототипи 1960-йил 19-апрелда синов учувчиси Боб Смит томонидан биринчи парвозини амалга оширди. Ҳаммаси бўлиб 8 та прототип қурилган бўлиб, уларда керакли учиш хусусиятларини таъминлаш учун айланадиган двигател нозуллари ўрнатилган; кейинчалик айланувчи нозуллардан воз кечилган, чунки қанотни механизациялаш етарли деб топилди. Қабул қилиш синовлари 1962-йил октабр ойида бошланган ҳамда ишлаб чиқаришдан олдинги нусхалар Гренландияда қутб шароитида синовдан ўтказилган. Биринчи иккита ишлаб чиқариш самолёти ВА-42 эскадрони билан 1963-йил феврал ойида хизматга кирган. Шунингдек бу самолётлар А-6А индексини ва „Интрудер“ („Интрудер“) оғзаки номи билан номланган.
Боғланган тузилмалар
Жангчиларни ишлаб чиқиш ва ишлаб чиқаришда қуйидаги тузилмалар иштирок этган[2][3]:
- Умуман самолёт — Грумман Аирcрафт Энгинеэринг Cорп., Бетҳпаге, Лонг-Айленд, Ню-Ёрк.
- Биринчи босқичнинг субпудратчилари
- Асосий парвозларни бошқариш тизимининг электромеханик актуаторлари — Wестерн Ҳйдраулиcс, Лтд., Ван Нуйс, Калифорния;
- Қўниш мосламаси — Cлевеланд Пнеуматиc Тоол Cо., Кливленд, Огаё;
- Аирбраке — Аэронcа Мануфаcтуринг Cорп., Миддлтоwн;
- Фаиринг — Брунсwиcк Cорп., Марион, Виржиния;
- Салондаги ҳароратни назорат қилиш тизими — Унитед Аирcрафт Cорп., Ҳамилтон Стандард Дивисион, Wиндсор Лоcкс, Cоннеcтиcут;
- Эжексиён ўриндиқлари — Мартин-Бакер Аирcрафт Cо., Миддлесех, Лондон;
- Драйвни бошқариш эжеcтионм — Wестерн Геар Cорп., Преcисион Продуcц Дивисион, Линеwоод, Калифорния.
- Бош пудратчининг буйруғи билан борт ускуналарини етказиб берувчилар (CФЕ)
- Стартер/Cонстант Спеэд Дриве — Гарретт Cорп., АиРесеарч Мануфаcтуринг Cо., Лос-Анжелес, Калифорния;
- Аир Сигнал Сйстем — Cонраc Cорп., Cалдwелл, НЖ;
- АН/АСН-31 инертиал навигация тизими, Ҳаводаги рақамли компютер АН/АСҚ-61 — Литтон Сйстемс, Инc., Wоодланд Ҳиллс, Лос-Анжелес , Калифорния;
- Ҳаводан радар АН/АПҚ-92 ҳаводан нишонни аниқлаш, АН/АПҚ-88/112 нишонни кузатиш радарı — Унитед Аирcрафт Cорп., Норден Дивисион, Милфорд/Норwалк, CТ;
- АН / АСW-16 парвозни бошқариш тизими, режалаштирилган навигация қурилмаси — Сперрй Ранд Cорп., Сперрй Гйро Дивисион, Феникс, Аризона;
- Флигҳт Cоммандер/Баландликни тузатувчи АН/АВА-1 — Каисер Индустриэс, Инc. → Каисер Аэроспаcе & Элеcтрониcс Cорп., Элеcтрониc Дивисион, Пало Алто, Калифорния.
- Давлат буюртмаси бўйича борт ускуналарини етказиб берувчилар (ГФАЭ)
- Аирcрафт Энгине — Унитед Аирcрафт Cорп., Пратт & Wҳитней Дивисион, Эаст Ҳарфорд, Коннектикут;
- АН / АПН-153 радар навигация тизими — Сингер Cорп., Генерал Преcисион Лабораториэс, Плеасантвилле, Ню-Ёрк;
- Эхпосуре Wарнинг Статион АН/АЛР-15 — Америcан Элеcтрониcс Лабораториэс Инc., Колмар, Пенсилвания;
- Жамминг Статион АН/АЛҚ-41 — Сандерс Ассоcиатес, Инc., Нашуа, Ню-Хемпшир;
- Интеграциялашган электрон бошқарув тизими АН / АСҚ-57 — Cоллинс Радио Cо., Cедар Рапидс, Аёва;
- Электрон сиқилиш стансияси АН/АЛҚ-51 — Райтҳеон Cо., Бедфорд, Массачусец;
- Радио Алтиметер АН/АПН-141 — Бендих Cорп., Бендих-Тинч океани бўлими, Шимолий Голливуд, Калифорния; Лабораторй фор Элеcтрониcс Cорп., Бостон, Массачусец.
- Вавиониcс — Апплиэд Течнологй Инc., Пало Алто, Калифорния; Магнавох Cорп., Форт Wайне, Индиана; Унитед Телеcонтрол Элеcтрониcс, Инc., Ашбурй Парк, Ню-Жерси.
Модификациялари

- А2Ф-1 — экспериментал самолётнинг белгиси.
- А-6А — биринчи серияли модификация. 488 та машина ишлаб чиқарилган (шу жумладан 6 та олдинги серия).
- А-6Б — душман ҳаво мудофаасини бостириш учун мўлжалланган модификация. АГМ-45 „Шрике“ ва АГМ-78 „Стандарт АРМ“ радарга қарши ракеталарни қўллаган. 1967-1970-йилларда А-6А дан 19 та самолёт яратилган. Кейинчалик улар А-6Э га ўзгартирилган.
- А-6C — 1970-йилда конвертация қилинган 12 та самолёт қоронғуда "Хо Ши Мин изида" нишонларни уриш учун мўлжалланган. Улар тунги вақтда ердаги нишонларни аниқлаш учун ускуналар билан жиҳозланган. Урушдан кейин барча А-6C лар А-6Э га модификация қилинган.
- А-6Э — А-6 нинг асосий тунги модификациясининг биринчи парвози 1970-йил 27-февралда амалга оширилган. Ҳаммаси бўлиб Ҳарбий-денгиз кучлари 445 та самолётни хизматга қабул қилган, шу жумладан 240 га яқини аввалги модификациядан ўзгартирилган. А-6Э АН/АПҚ-148 кўп функсияли радар ва янги навигация тизими билан самолётлар жиҳозланган. 1979-йилдан бери барча самолётлар лазерли нишон билан жиҳозланган бўлиб, бу лазер ёрдамида бошқариладиган бомбалардан фойдаланишга имкон яратган.
- А-6Ф „Интрудер ИИ“ — 1980-йилларнинг ўрталаридаги А-6 самолётининг тубдан модернизация қилинган варианти. Биринчи парвоз 1987-йил августда бўлиб ўтган. Самолёт янги Генерал Элеcтриc Ф404 двигателлари, янги радар, рақамли авионика ва АИМ-120 ҳаводан-ҳавога ракеталарини ташиш қобилиятига эга бўлиши лозим деб қаралган. Денгиз кучлари бу вариантдан воз кечиб, яширин технологиядан фойдаланган ҳолда ишлаб чиқилган истиқболли А-12 Авенгер ИИ ҳужум самолётини афзал деб билган. Аммо, А-12 дастури 1991-йилда якунланган.
- А-6Г — Ж52 двигателларини сақлаб қолган А-6Ф нинг арзонроқ варианти ҳисобланган. Бу самолёт серияли ишлаб чиқарилмаган.
- ЭА-6А — Илк парвози 1963-йил 26-апрелда бўлиб ўтган интрудернинг биринчи модификацияси. А-6А 28 самолётидан чиқарилган ва ўзгартиришлар киритилган кўриниши.
- ЭА-6Б „Проwлер“ — янада кучли электрон уруш тизимига эга бўлган сезиларли даражада яхшиланган ЭА-6А самолёти. Экипаж 4 кишига кўпайтирилган. Ҳамда лойиҳа доирасида 170 та самолёт ишлаб чиқарилган.
- КА-6Д — „учувчи танкер“. 1970-йилларнинг бошларида 90 га яқин қирувчи самолётлар ушбу модификацияга ўзгартирилган ва улар ҳавода ёнилғи қуйиш учун барча А-6 жанговар отрядлари ўртасида тақсимланган.
Хизмат даври


А-6 самолётлари экспорт қилинмаган. Қўшма Штатларда улар уч ярим йил давомида денгиз флоти ва денгиз пиёдалари корпуси эскадронларида хизмат қилишган ва экипажлар томонидан эътироф этилган. „Доубле Углй“, „Тҳе Мигҳтй Алпҳа Сих“, „Ирон Тадполе“, „Прегнант Гуппй“ деган номлар билан аталган.
1988-йил апрел ойида А-6 самолётлари Эроннинг Саҳанд фрегатининг қулашида иштирок этган.
Икки йил ўтгач, А-6 самолётлари БМТнинг Сомалидаги тинчликпарвар рамзий амалиётида қатнашишган.
Шунингдек, улар орқали Ироқ ва Босния устидаги парвозлар тақиқланган ҳудудларда патрул хизматини амалга оширган.
Санъатдаги из
1986-йилда Ветнам уруши даврида собиқ А-6 учувчиси Стивен Кунз А-6 учувчиларининг ҳаракатини акс эттирувчи „Интрудернинг“ парвози“ („Флигҳт оф тҳе Интрудер“) романини ёзган ва бу роман энг кўп сотилган асарлардан бирига айланган. Роман асосида 1990-йиллар бошида худди шу номдаги филм суратга олинган ва бир қанча платформалар учун компютер ўйини ишлаб чиқилган. А-6, шунингдек, бир қатор бошқа филмларда (масалан, „Топ Гун“, „Биз аскарлар эдик“) ва турли платформалардаги компютер ўйинларида намойиш этилган.
Тактик ва техник хусусиятлар
Берилган хусусиятлар '''А-6Э''' модификациясига мос келади.
- Техник хусусиятлари
- Экипаж: 2 нафар учувчи
- Узунлиги: 16,64 м
- Қанотлари кенглиги: 16,15 м
- букланган: 7,72 м
- Баландлиги: 4,93 м
- Қанот майдони: 49,1 м²
- 1/4 аккорд чизиғи бўйлаб қайрилиш бурчаги: 25°
- Қанотлар нисбати: 5.31
- Қанот профили: НАCА 64А005.9 мод — учи, НАCА 64А009 мод — қанот илдизи
- Шасси йўли: 3,32 м
- Бўш вазни: 11,625 кг
- Ёқилғисиз максимал вазн: 20,166 кг
- Максимал учиш оғирлиги:
- катапултадан учишда: 26 580 кг
- аэродромдан учишда: 27 397 кг
- Максимал қўниш оғирлиги:
- самолёт ташувчисига қўнганда: 16 329 кг
- аэродромга қўнаётганда: 20,411 кг
- Электр стансияси: 2 х турбожет двигатели
- Босим: 2 × 41,37 кН (4218 кгф)
- Нолинчи кўтарилишда тортиш коэффициэнти: 0,0144
- Эквивалент қаршилик майдони: 0,71 м²
- Парвоз хусусиятлари
- Максимал тезлик: 1040 км/соат
- Крейсер тезлиги: 776 км/соат
- Тўхташ тезлиги: 171 км/соат (чўзилган қопқоқлар)
- Жанг радиуси:
- 1 × 944 кг Мк43 ядро бомбаси ва 4 × 1135 л
- осилган ёқилғи баки билан: 1432 км 4670 кг жанговар юк ва 2 × 1135 л
- осилган ёқилғи баки билан: 724 км
- Амалий масофа: 3482 км (суспензияларсиз)
- максимал жанговар юк билан: 1733 км
- Паром масофаси: 5311 км
- Амалий шифт: 13 595 м
- Кўтарилиш тезлиги: 43,68 м/с
- Қанот юки: 557,6 кг/м²
- Босимнинг оғирлик нисбати: 0,34
- Учиш масофаси: 802 м
- Югуриш узунлиги: 640 м
- Аэродинамик сифат: 15.2
- Қуролланиш
- Осма нуқталари: 5 (ҳар бири 1633 кг юк)
- Жанговар юк: 7838 кг
- бошқариладиган ракеталар:
- Ҳаводан ҳавога ракеталар: АИМ-9
- ҳаво-ер ракеталари: АГМ-45, АГМ-65, АГМ-84, АГМ-88, АГМ-123
- Бошқарилмайдиган ракеталар: 70 мм ва/ёки 127 мм ракетали блоклар
- Бомбалар:
- ядровий бомбалар: Б61
- портловчи бомбалар: 28 х Мк.81 ёки Мк.82, 13 х Мк.83, 5 × Мк.84, 20 х М-117
- бошқариладиган бомбалар: АГМ-62, ГБУ-10, ГБУ-12, ГБУ-16
- кассетали бомбалар: 28 х CБУ-78 ёки Мк.20
- ёндирувчи бомбалар: Мк.77 (напалм билан) миналар
| Номи | СЕПЕCАТ Жагуар | Дассаулт-Брегуэт Супер Éтендард | Ҳаwкер Сидделей Буccанеэр | СОКО Ж-22 Орао | Руминия ИАР 93 |
|---|---|---|---|---|---|
| Биринчи парвоз | 8-сентабр 1968-йил | 28-октабр 1974-йил | 30-апрел 1958-йил | 31-октабр 1974-йил | 31-октабр 1974-йил |
| Хизматга қабул қилинган | 1972-йил | 1978-йил | 1962-йил | 1978-йил | 1978-йил |
| Ишлаб чиқарилган йиллар | 1968 — 1981 | 1977 — 1983 | 1961 — 1977 | 1978 — 1992 | 1976 — 1990 |
| Ишлаб чиқарилган сони | 573 | 85 | 206 | 165 | 86 |
| Ҳолати | Хизматда | Хизматда | 1993-йил хизматдан чиқарилган | Хизматда | 1998-йил хизматдан чиқарилган |
Эслатмалар
- ↑ Cонтраcт Дата—А-6А Интрудер Проcуремент Ҳисторй. Wриттен Статемент бй Артҳур И. Мендолиа, Ассистант Сеcретарй оф Дефенсе. (Инглизча) / Тҳе Аcқуиситион оф Wеапонс Сйстемс : Ҳеарингс, 93рд Cонгресс, 1ст Сессион. — Wашингтон, Д.C.: У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1974. — Пт. 7 — П. 2758-2759.
- ↑ Статемент оф Реар. Адм. Wиллиам И. Мартин, Аcтинг Депутй Чиэф оф Навал Оператионс (Аир). (Инглизча) / Ҳеарингс он Милитарй Постуре, анд Ҳ.Р. 4016 : Ҳеарингс бефоре тҳе Cоммиттеэ он Армед Сервиcес, 89тҳ Cонгресс, 1ст Сессион. — Wашингтон, Д.C.: У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1965. — П.893 — 1556 п.
- ↑ Статемент оф Виcе Адм. Тҳомас Ф. Cонноллй, У.С. Навй, Депутй Чиэф оф Навал Оператионс (Аир). / Ҳеарингс он Милитарй Постуре анд ан Аcт (С. 3293) то Аутҳоризе Аппроприатионс, 90тҳ Cонгресс, 2нд Сессион. — Wашингтон, Д.C.: У.С. Говернмент Принтинг Оффиcе, 1968. — П. 9336-9337.
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |