Ziyosfera

Gruziya va NATO

НАТО ва Грузия ўртасидаги муносабатлар 1992-йилда, мустақилликка эришган Грузия Шимолий Атлантика шартномаси ташкилоти Кенгашига (1997-йилда Евро-Атлантика Ҳамкорлик Кенгаши деб ўзгартирилган) қўшилгандан сўнг бошланган. Грузиянинг „Тинчлик йўлида ҳамкорлик“ дастурига (1994) ва „Режалаштириш ва кўриб чиқиш жараёни“ дастурига (1999) қўшилиши билан бу ҳамкорлик чуқурлашди ва кенгайди.

Грузия–НАТО муносабатлари

Георгиа
НАТО

2003-йилги инқилобдан сўнг Грузия НАТО билан алоқаларни мустаҳкамлашга интила бошлади ва бу ташкилотга аъзо бўлиш истиқболига эга. Бу амбиция 2008-йил апрел ойида Бухарестда бўлиб ўтган НАТО саммитида қоллаб-қувватланди. 2008-йил сентябр ойида НАТО-Грузия комиссияси (НГC) Бухарестда бошланган жараёнга раҳбарлик қилиш учун ўз ишини бошлади. НАТО ва Грузия ўртасидаги муносабатлардаги муаммо Абхазия ва Жанубий Осетия ҳудудида рус қўшинларининг мавжудлиги бўлиб, Россия мустақиллигини Грузиядаги урушдан кейин 2008-йил августида тан олган.

Ўзаро муносабатларнинг фони

Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин Грузия мустақилликка эришди, бу миллатлараро низолар ва рақиб сиёсий кучлар ўртасидаги ҳокимият ва таъсир учун қуролли кураш билан кечди. 1991-йилнинг кузидаёқ мустақиллигини эълон қилган Жанубий Осетияда кенг кўламли қонли тўқнашувлар бошланди. 1992-йилнинг ёзида Абхазияда қуролли тўқнашувлар бошланди. Тўқнашув катта ҳудудларнинг деярли бутунлай вайрон бўлишига ва аҳолининг оммавий кўчирилишига олиб келди. Жанглар натижасида юз минглаб тинч аҳоли, асосан, грузинлар уйларини ташлаб кетишга мажбур бўлди. 1994-йил 14-майда Москвада ўт очишни тўхтатиш ва кучларни ажратиш тўғрисидаги битим имзоланди. Томонлар МДҲ тинчликпарвар кучларини (аслида Россия бўлинмаларини) Абхазия ҳудудига жойлаштиришга келишиб олдилар. Жанубий Осетияда хавфсизлик Россия ва Грузия ўртасидаги 1992-йилдаги Дагомис келишувларига мувофиқ тузилган Бирлашган тинчликпарвар кучлар томонидан қўллаб-қувватланди.

1992-йилда Грузияга раҳбарлик қилган Президент Шеварднадзе даврида Грузия НАТО ва алоҳида ҳамкор давлатлар ўртасида хавфсизлик ва мудофаа соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган „Тинчлик йўлида ҳамкорлик“ дастурига қўшилди. 1997-йилда Грузия Кучлар мақоми тўғрисидаги битимни ратификация қилди ва 1999-йилдан бери Косово кучларига (КФОР) тинчликпарвар қўшинларни киритди. 2001-йилдан бери Грузия ҳудудида „Тинчлик йўида ҳамкорлик“ дастури доирасида кўп миллатли ҳарбий машғулотлар ўтказиб келинмоқда. 2002-йилда Грузия НАТОга аъзо бўлишга интилиши ва НАТО билан индивидуал ҳамкорлик бўйича ҳаракат режасини (ИПАП) ишлаб чиқиш ниятини эълон қилди. 2003-йилда Истанбулда бўлиб ўтган саммитда НАТО етакчилари Кавказ ва Марказий Осиёнинг стратегик муҳим минтақаларига алоҳида эътибор қаратиб, НАТО Бош котибининг Кавказ ва Марказий Осиё бўйича махсус вакили лавозимини таъсис этиш тўғрисида қарор қабул қилдилар.

Оғир иқтисодий вазият, паст турмуш даражаси, инсон ҳуқуқларининг оммавий ва мунтазам равишда бузилиши, кенг тарқалган коррупция ва бунинг натижасида 2003-йил 2-ноябрда бўлиб ўтган парламент сайловлари натижаларини сохталаштириш „Атиргуллар инқилоби“ деб аталмиш, ҳокимиятнинг истеъфога чиқишига олиб келди. Эдуард Шеварднадзе ва Михаил Саакашвилининг 2004-йилги президентлик сайловларида ғалаба қозониши Ғарб билан яқинроқ алоқаларни ўрнатиш.

2004-йилда Грузия НАТОнинг Индивидуал Ҳамкорлик Ҳаракат режасига (ИПАП) рози бўлган биринчи давлат бўлди. 2004-йилдан Грузия қуролли кучлари Афғонистондаги халқаро хавфсизлик кучлари (ИСАФ) доирасида НАТО билан ҳамкорликни бошлади. 2005-йилда НАТО ва Грузия транзит шартномасини имзолади, унга кўра НАТО давлатлари ва бошқа ИСАФ аъзолари Афғонистондаги ўз қўшинларига юкларни этказиб бериш учун Грузия ҳудудидан фойдаланишлари мумкин.

Грузиянинг НАТОга аъзолиги масаласи

Тбилиси марказидаги плакат (2007-йил-октябр)

Грузия раҳбарияти НАТО аъзолигини минтақада барқарорлик ва хавфсизлик кафолати деб билади. 2006-йилда Грузия парламенти бир овоздан Грузиянинг НАТОга интеграциялашувини ёқлаб овоз берди. 2008-йил 5-январда Грузияда президентлик сайловлари билан бир вақтда референдум бўлиб ўтди, натижада грузиялик сайловчиларнинг 77 фоизи НАТОга қўшилиш тарафдори эди. Феврал ойида Грузия президенти Михаил Саакашвили НАТО Бош котиби Яап де Хооп Схефферга мактуб йўллади, унда грузия томони НАТОга аъзолик бўйича ҳаракатлар режасига (МАП) қўшилишга тайёрлигини билдирди[1]. Айнан МАП 1999-йил апрел-ойида НАТО саммитида НАТО ва алянсга аъзо бўлишга интилаётган давлат ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик формати сифатида тасдиқланган. МАП-бу кейинчалик алянснинг тўлиқ аъзоси бўлиш учун бажарилиши керак бўлган талаблар рўйхати. Бироқ, ушбу талабларнинг бажарилиши мамлакатнинг НАТОга автоматик равишда киришини кафолатламайди, бу уни алянсга аъзоликка яқинлаштирадиган навбатдаги қадамдир[2].

АҚШ 2008-йил апрел ойида Бухарест иттифоқ саммитида НАТО иттифоқчиларини Грузия ва Украинанинг ПДПCҲГА қўшилиши зарурлигига ишонтириш учун катта куч сарфлади. АҚШнинг позицияси Болтиқбўйи давлатлари, Болгария, Руминия, Полша, Чехия, Словакия, Словения ва Канада томонидан қўллаб-қувватланди. Шу билан бирга, Италия, Нидерландия, Люксембург, Испания, Белгия, Португалия томонидан қўллаб-қувватланган Германия ва Франсия Украина ва Грузиянинг МПCГА уланишига кескин қаршилик кў рсатди.

Грузия ва Украина МАП иштирокчиси бўлиш учун расмий таклиф олмаганига қарамай, уларга НАТОга йўл очиқ эканлигини ва улар бироз кутиш кераклигини тушунишди. НАТОга аъзо давлатларнинг давлат ва ҳукумат раҳбарлари Бухарестда Грузия ва Украина ушбу ташкилотга аъзолик талабларини бажарса НАТОга аъзо бўлишларини эълон қилди[3][4]. Бу қарор кейинги саммитларда-2009-йилда Страсбург ва Кеҳлда ва 2010-йилда Лиссабонда ўтказилган саммитларда тасдиқланган. НАТО ва Грузия Грузиянинг Евро-Атлантика интилишларига эришишда ёрдам бериш учун фаол сиёсий мулоқот ва амалий ҳамкорликни давом эттирмоқда.

Бироқ Россия НАТОнинг шарққа томон кенгайишини Европадаги стратегик манфаатларига таҳдид деб билади. НАТОнинг апрел саммити (2008-йил) якунлари бўйича Россия Бош штаби раҳбари генерал Юрий Балуэвский агар Грузия НАТОга қўшилса, Россия давлат чегаралари яқинида ўз манфаатларини таъминлаш учун „ҳарбий ва бошқа чоралар“ кўришга мажбур бўлишини айтди[5].

Россия ҳукумати раҳбари Владимир Путин, ўз навбатида, Абхазия ва Жанубий Осетияни „жиддий қўллаб-қувватлаш“ ниятини эълон қилди, унинг раҳбарлари унга НАТО саммитида қабул қилинган қарордан хавотир билдирган хабарлар билан мурожаат қилишди. Россия ТИВ баёнотида таъкидланганидек, „Россия Грузия раҳбариятининг тезлаштирилган Атлантика интеграциясига бўлган муносабатига ҳам Грузия томони, ҳам иттифоқ аъзолари эътиборини қаратди. Абхазия ва Жанубий Осетияга сиёсий, иқтисодий ва ундан ҳам кўпроқ ҳарбий босим ўтказишга бўлган ҳар қандай уринишлар бефойда ва самарасиздир“[6].

Грузиядаги уруш (2008)

Грузия Ироқдан қўшинларини қайтаради

АҚШ НАТО иттифоқчиларини Грузия ва Украинанинг 2008-йил апрел-ойида Бухарест иттифоқ саммитида АҲРга қўшилиши зарурлигига ишонтириш учун катта куч сарфлади. АҚШнинг позицияси Болтиқбўйи давлатлари, Болгария, Руминия, Полша, Чехия, Словакия, Словения ва Канада томонидан қўллаб-қувватланди. Шу билан бирга, Италия, Нидерландия, Люксембург, Испания, Белгия, Португалия томонидан қўллаб-қувватланган Германия ва Франсия Украина ва Грузиянинг МПCГА уланишига кескин қаршилик кўрсатди.

Уруш муҳим халқаро, иқтисодий ва бошқа оқибатларга олиб келди. Россия Жанубий Осетия ва Абхазияни мустақил давлатлар сифатида расман тан олди, шундан сўнг Грузия Россия билан дипломатик муносабатларни узди ва Мустақил давлатлар ҳамдўстлигини тарк этди.

Можаро бошланганидан сўнг дарҳол НАТО Бош котиби Яап де Хооп Схеффер Грузия-Осетия можароси ҳудудида урушаётган томонларни зудлик билан ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиб, тинчлик музокараларига қайтишга чақирди[7]. Шу билан бирга, у алянснинг „Кавказда бевосита рол ўйнаш“ мандати йўқлигини тан олди[8].

Кейинроқ Яап де Хуп Схеффер Россияни Жанубий Осетиядаги можаро чоғида "Грузия ҳудудий яхлитлигини бузган ва „ортиқча ҳарбий куч“ қўллаганликда" айблади. У, кўпроқ, Россия ва Грузияни зудлик билан ўт очишни тўхтатиш бўйича музокаралар олиб боришга ва „ажратилган республикалар“ устидан Грузия назоратини тиклашга чақирди.

Кейинги воқеалар

2008-йил 19-августда Шимолий Атлантика Кенгашининг фавқулодда йиғилишида НАТО ташқи ишлар вазирлари Грузия мустақиллиги, суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиш асосида можарони тинч ва барқарор ҳал қилишга чақирдилар. Улар Грузия ва Россиянинг „Тинчлик йўлида аъзолар“ дастури ва бошқа халқаро шартномалар доирасидаги можароларни тинч йўл билан ҳал қилиш бўйича ўз зиммаларига олган мажбуриятларига зид бўлган можарода куч қўлланганидан афсусда эканликларини билдирдилар. Улар Россиянинг тинчликпарварлик ролига мос келмайдиган номутаносиб ҳарбий ҳаракатларидан алоҳида хавотир билдирдилар. НАТО аъзолари, шунингдек, Россияни Европа Иттифоқи воситачилигида тузилган олти бандлик келишув шартларига кўра, ўз қўшинларини олиб чиқиши керак бўлган ҳудудлардан олиб чиқиш учун зудлик билан чоралар кўришга чақирди. Грузия сўровига жавобан НАТО аъзолари қатор соҳаларда ёрдам беришга рози бўлди. Ички, гап фуқаролик инфратузилмасига етказилган зарар даражасини аниқлаш ва Мудофаа вазирлиги ва қуролли кучлар ҳолатини баҳолашда ёрдам бериш, ҳаво ҳаракати тизимини тиклашда ёрдам бериш ва киберхавфсизлик масалалари бўйича тавсиялар ишлаб чиқиш ҳақида бормоқда[9].

27-август куни НАТО элчилари кенгаши Россиянинг Жанубий Осетия ва Абхазия мустақиллигини тан олиши муносабати билан НАТОнинг Россия ва Грузия билан муносабатларини муҳокама қилиб, бу қарорни қоралади ва Грузиянинг ҳудудий яхлитлиги тамойилини тўлиқ қўллаб-қувватлашини билдириб, уни бекор қилишга чақирди. НАТО Кенгаши Россиянинг қарори Кавказда тинчлик ва хавфсизликка бўлган садоқатини шубҳа остига қўйганини айтиб, Россияни Грузия хавфсизлиги ва барқарорлигини таъминлаш учун „Грузиянинг ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилишга ва шартнома бўйича ўз мажбуриятларини бажаришга“ чақирди. Президентлар Саакашвили ва Медведев томонидан имзоланган олти бандлик келишув[10].

Сентябр-ойи бошида НАТО экспертлари гуруҳи можаролар давомида Грузия ҳарбий инфратузилмасига етказилган зарарни баҳолаш учун Тбилисига етиб келди. 15-16-сентабр кунлари Тбилисида НАТО Кенгашининг элчилар даражасидаги ташриф буюрувчи йиғилиши бўлиб ўтди. Учрашув иштирокчилари Грузия ва НАТО ўртасидаги Интенсив ҳамкорлик дастури[11] доирасидаги ҳамкорликни давом эттиришни муҳокама қилдилар.

2008-йил 15-сентабрда Грузияга ҳарбий инфратузилмани тиклашда ёрдам бериш, шунингдек, НАТОнинг Бухарестдаги саммитида бошланган НАТОга аъзоликка ўтишда ёрдам бериш учун НАТО-Грузия комиссияси (КНГ)ташкил этилди[12]. 2010-йил октабр-ойида Грузияда НАТО билан алоқалар бўлими очилди.

Ҳамкорликнинг муҳим йўналиши Грузиянинг НАТО бошчилигидаги операцияларда иштирок этишидир-хусусан, Грузия Афғонистондаги Халқаро хавфсизлик кучларига (ИСАФ) ўз ҳиссасини қўшган ва 2010 йилда НАТОнинг Ўрта эр денгизидаги „Аcтиве Эндеавоур“ аксилтеррор операциясини қўллаб-қувватлаган денгиз ҳудуди[9].

2009-йилдан бери Йиллик Миллий Дастурлар (АНП) амалга оширилмоқда, улар доирасида Грузияни иттифоқ стандартларига имкон қадар яқинлаштириш учун ислоҳотлар амалга оширилмоқда[13].

2011-йилдан бери Грузия ва НАТО мамлакатлари қуролли кучларининг ҳар йили Грузия ҳудудида „Агиле Спирит“ машқлари ўтказиб келинмоқда[14][15].

2014-йилда Грузия Тбилисининг чеккасида жойлашган Крцаниси шаҳрида „НАТО-Грузия қўшма ўқув ва баҳолаш марказни“ (ЖТЕC) ўтказишга рози бўлди[16]. 2015-йилда очилган ушбу марказ негизида ҳар йили Грузия ва НАТОнинг „Олижаноб ҳамкор“ қўмондонлик-штаб машғулотлари ўтказилади.

2014-йилда, Грузия НАТОнинг Тезкор ҳаракат кучларига қўшилганидан сўнг, Афғонистондаги НАТО тинчликпарвар операцияларида иштирок этиш учун Грузия тез ҳаракат қилувчи кучлар компанияси тузилди[17][18].

2014-йил сентябр ойида Уэлсда бўлиб ўтган НАТО саммитида „Муҳим НАТО-Грузия пакети“ (СНГП) тасдиқланди-Грузияга иттифоққа аъзо бўлишга интилишида ёрдам берадиган чора-тадбирлар тўплами[13]. Саммит қарорлари асосида НАТО-Грузия кўп миллатли қўшма бригадаси тузилди[19].

2014-йил 24-ноябрда НАТО Бош котиби Женс Столтенберг НАТО Грузиянинг халқаро тан олинган чегаралари доирасидаги суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини тўлиқ қўллаб-қувватлашини таъкидлади: „Шунинг учун биз Грузия минтақаси ўртасида имзоланган иттифоқчилик ва стратегик шериклик тўғрисидаги шартномани тан олмаймиз. Абхазия ва Россия“[20].

2015-йил 18-март куни НАТО Бош котиби Столтенберг НАТО Жанубий Осетия ва Россия ўртасида имзоланган иттифоқ ва интеграция шартномасини тан олмаслигини айтди: „Ушбу шартнома Россия Федерациясининг яна бир қадами бўлиб, халқаро ҳамжамиятнинг саъй-ҳаракатларини мураккаблаштиради минтақада хавфсизлик ва барқарорликни мустаҳкамлаш. Бу Грузия суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини бузади ва халқаро ҳуқуқ тамойилларига, ЕХҲТ тамойилларига ва Россиянинг халқаро мажбуриятларига очиқдан-очиқ зид келади. Бу Грузиядаги вазиятни тинч ва узоқ муддатли ҳал қилишга ёрдам бермайди. Жанубий Осетия ва Абхазия Грузиянинг ажралмас қисмлари ҳисобланади. НАТО Грузиянинг халқаро тан олинган чегаралари доирасидаги суверенитети ва ҳудудий яхлитлигини тўлиқ қўллаб-қувватлайди. Биз Россияни Грузия минтақалари-Жанубий Осетия ва Абхазияни мустақил давлат сифатида тан олишни бекор қилишга ва Грузиядан ўз қўшинларини олиб чиқишга чақиришда давом этамиз“[21].

2016-йил бошидан буён НАТО Россиянинг Қримга қўшимча қўшин ва қурол-яроғларни жойлаштиргани сабаб, Қора денгиз минтақасида ҳарбий иштирокини кучайтириш чораларини кўрмоқда.

2018-йилнинг 12-июл куни Брюсселда НАТО саммити доирасида Украина-Грузия-НАТО форматида (НАТО Энгагес) учрашув бўлиб ўтди, унда президентлар Петро Порошенко ва Георги Маргвелашвили иштирок этди. Уларнинг қўшма нутқидан маълум бўлишича, Россиянинг ҳаракатлари Украина ва Грузияни НАТОга аъзо бўлишга мажбур қилмоқда. Саммит декларациясида Грузия „келажакдаги аъзоликка тайёргарлик кўриш учун барча амалий воситаларга эга“ эканлиги таъкидланган ва Енс Столтенберг „Грузия НАТОга аъзо бўлади“, деб ишонтирди. Мутахассисларнинг таъкидлашича, Грузия НАТО томонидан „аспирантура“ (НАТОга аъзо бўлишдан манфаатдор эканлигини эълон қилган давлат) сифатида қаралади-бу НАТО интеграцияси жараёнининг сўнгги босқичидир. Кейинги босқич-НАТОга аъзолик бўйича ҳаракатлар режаси (МАП)[13].

2018-йилнинг ноябрида Грузия ва Қўшма Штатлар томонидан Вазиани аэродроми негизида НАТОнинг йирик ҳарбий логистика марказини қуриш бўйича келишувга эришилган эди. Модернизациядан сўнг учиш-қўниш йўлаги Американинг энг йирик самолётларини сиғдира олади. Вазианидаги марказ НАТОнинг Грузиядаги учинчи иншоотига айланади. Биринчиси, Сачхередаги тоғли милтиқчиларни тайёрлаш маркази, иккинчиси Крцанисидаги ўқув маркази эди[22].

Алянс бош котиби Енс Столтенбергнинг 2019-йил 4-апрел куни маълум қилишича, НАТО давлатлари вазирлар йиғилишида Украина ва Грузияни қўллаб-қувватлаш бўйича чора-тадбирлар пакетини қабул қилишга келишиб олдилар. Гап қўшма машғулотлар, маълумот алмашиш ва НАТО кемаларининг Украина ва Грузия портларига ташриф буюриши ҳақида бормоқда. Россия Федерацияси ташқи ишлар вазирининг ўринбосари Александр Грушко шу муносабат билан шундай деди: „НАТОнинг Қора денгиз минтақасида ҳар қандай қўшимча кучлари ҳарбий нуқтаи назардан маъносиздир. Улар на минтақа, на НАТО хавфсизлигини мустаҳкамламайди, фақат қўшимча ҳарбий хавфлар билан боғлиқ бўлади… Агар биз томондан қўшимча ҳарбий-техник чоралар талаб этилса, биз уларни қабул қиламиз“.

2020-йил декабр-ойида Қора денгиз минтақасида хавфсизликни мустаҳкамлаш НАТО ташқи ишлар вазирлари учрашувининг асосий мавзуларидан бирига айланди, унга Украина ва Грузия ташқи ишлар вазирлари Дмитрий Кулеба ва Давид Залкалиани видеоконференсия орқали таклиф қилинди. НАТО бош котиби Енс Столтенберг минтақада НАТО қўшинларининг мавжудлиги ортишига аниқлик киритди. Алянс Киев ва Тбилиси билан ҳамкорликни янада мустаҳкамлаши зарурлиги НАТО-2030 алянсини ислоҳ қилиш бўйича экспертлар ҳисоботида ҳам айтилган. Ҳужжатда қайд этилишича, „НАТО тузилмаларига қўшилишга интилаётган барча Европа демократик давлатлари учун иттифоқ эшиги очиқ бўлиши керак“ ва „НАТО Украина ва Грузия, аъзо бўлишга интилаётган заиф демократик давлатлар билан ҳамкорликни кенгайтириш ва мустаҳкамлашга интилиши керак“. Россиянинг доимий ташқи ва ички босими остида[23][24].

Учрашувдан сўнг Енс Столтенберг алянснинг Грузияга „аниқ хабари“ борлигини, яъни НАТО Тбилисини „кучли сиёсий қўллаб-қувватлаш“ини кўрсатишини айтди. 2020-йил 29-сентабр куни Брюсселда Грузия Бош вазири Гиоргий Гахария билан бўлиб ўтган учрашувда Енс Столтенберг ўз нутқида қуйидагиларни айтди: "Йил бошида иттифоқчилар шериклигимизни янада мустаҳкамлашга, жумладан, кўпроқ радар маълумотларини ўзаро таъминлашга келишиб олдилар. гибрид таҳдидларга қарши ҳамкорлик қилиш ва Қора денгизда қўшма машғулотлар ўтказиш. НАТО веб-сайтида Грузия билан муносабатларни тавсифловчи бўлимда 2020-йил октябр ойида мамлакат „йиллик миллий дастурларни ишлаб чиқиш ва муваффақиятли амалга ошириш орқали“ аъзоликка тайёрланаётгани ҳақида қўшимча эслатма пайдо бўлди[23].

Грузия аҳолисининг мамлакатнинг НАТОга киришига муносабати

2008-йилда Грузияда референдум бўлиб ўтди, унда „Сиз Грузиянинг Шимолий Атлантика Шартномаси Ташкилотига (НАТО) қўшилишини қўллаб-қувватлайсизми?“. Ушбу референдумда 1 982 318 киши қатнашди, шундан 77 фоизга яқин фуқаролар НАТОга аъзо бўлишни ёқлаб овоз берди.

Шунингдек қаранг

Маббалар

  1. ↑ „Саакашвили вслед за Ющенко попросился в НАТО // ЛЕНТА.РУ, 15.02.2008“. 2016-йил 29-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  2. ↑ „Ю. А. Ляшук, Бухарестский саммит НАТО и трансформация альянса // Журнал международного права и международных отношений, № 2/2008“. 2016-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  3. ↑ „Украина и Грузия в конечном счёте присоединятся к союзу“. 2017-йил 14-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 29-май.
  4. ↑ „Заявление по итогам встречи в верхах в Бухаресте, 3 апреля 2008 г.“. 2021-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 19-май.
  5. ↑ „Российская армия угрожает военным вмешательством, если Грузия и Украина присоединяются к НАТО“. 2021-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 29-май.
  6. ↑ „Путин обещает предметно поддержать Абхазию и Южную Осетию // Известия, 03.04.2008“. 2016-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-май.
  7. ↑ „Генсек НАТО призвал прекратить войну в Южной Осетии“. Лента.ру (2008-йил 8-август). 2012-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 14-август.
  8. ↑ „НАТО не может играть «прямую роль» на Кавказе — генсек альянса“. РИА «Новости» (2008-йил 9-август). 2012-йил 16-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 14-август.
  9. ↑ 9,0 9,1 „Отношения между НАТО и Грузией“. 2015-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-май.
  10. ↑ „Совет НАТО призвал Россию пересмотреть решение о признании независимости Абхазии и Южной Осетии“. Коммерсант (2008-йил 27-август). 2011-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 4-сентябр.
  11. ↑ „НАТО поставило Грузию на учет“. Коммерсант (2008-йил 10-сентябр). 2015-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 11-сентябр.
  12. ↑ „Документ об учреждении Комиссии НАТО-Грузия“. 2016-йил 17-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 2-июн.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 „В гостях у сказки. Украину и Грузию приняли в штаб-квартиру НАТО // Газета «Коммерсантъ» № 122 от 13.07.2018“. 2019-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 3-март.
  14. ↑ „Американские войска промаршировали мимо российских пограничников. В Грузии начались военные учения с участием стран НАТО // «Коммерсантъ» от 01.08.2018“. 2019-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  15. ↑ В Грузии стартуют крупнейшиэ за последнеэ время учения НАТО. На них прибудут представители 14 стран алянса // „Коммерсантъ“ от 26.07.2019
  16. ↑ „НАТО Сеcретарй Генерал ҳаилс Партнершип wитҳ Георгиа“. 2015-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-май.
  17. ↑ „В Грузии стало больше НАТО. В пригороде Тбилиси открылся военный учебный центр Грузия—НАТО // «Коммерсантъ» от 27.08.2015“. 2019-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  18. ↑ „Грузия вступает в НАТО в учебном режиме. Генсек альянса открывает тренировочный центр в пригороде Тбилиси // Газета «Коммерсантъ» № 155 от 27.08.2015“. 2019-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  19. ↑ „НАТО и Грузия сообразили без третьего. Генштаб ВС Грузии покомандует силами Североатлантического альянса // «Коммерсантъ» от 18.03.2019“. 2019-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  20. ↑ „Заявление Генерального секретаря НАТО по так называемому договору между грузинским регионом Абхазия и Россией // НАТО Пресс Релеасе (2014) 175“. 2015-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-май.
  21. ↑ „Заявление Генерального секретаря НАТО о так называемом договоре между Российской Федерацией и грузинским регионом Южная Осетия // Пресс Релеасе (2015) 051“. 2015-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 18-май.
  22. ↑ „США построят в Грузии аэродром подскока. Бывшая военная база России превратится в логистический центр НАТО // «Коммерсантъ» от 13.11.2018“. 2019-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 27-июл.
  23. ↑ 23,0 23,1 „Протопи ты мне НАТО по Чёрному. Альянс намерен усиливать присутствие в Черноморском регионе // Газета «Коммерсантъ» № 222 от 03.12.2020“. 2021-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-июл.
  24. ↑ „НАТО 2030: Унитед фор а Неw Эра“. 2021-йил 7-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 4-июл.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gruziya_va_NATO" dan olindi