Guliston (Naxichevan)
Гулистон (озарбайжонча: Гüлüстан, арманча: Ջուղա) Озарбайжоннинг Нахичеван Автоном Республикаси Жулфа туманидаги қишлоқ ва муниципалитет. У туман марказидан 5 км шимоли-ғарбда, Араз дарёсининг ўнг соҳилида жойлашган.
Гулистон Гüлüстан Ջուղա Жугҳа | |
|---|---|
| Қишлоқ | |
| 38°59′00″Н 45°35′22″Э / 38.98333°Н 45.58944°Э | |
| Мамлакат | Озарбайжон |
| {{{минтақа_тури}}} | Нахичеван |
| туман | Жулфа |
| Ҳукумат | |
| Маркази баландлиги | 741 м |
| Расмий тил(лар)и | озарбайжон тили |
| Аҳолиси (2005) |
482 |
| Вақт минтақаси | УТC+4:00 |
Замонавий Гулистоннинг дастлабки ўрни Жулфа шаҳрининг бир туманида эди. Қишлоқ 1999-йилгача шаҳарнинг арманча номидан келиб чиққан ҳолда Cуğа деб аталган[1]. Биринчи Тоғли Қорабоғ уруши даврида қишлоқнинг арман аҳолиси этник жиҳатдан тозаланган.
Унинг ҳозирги аҳолиси деҳқончилик ва чорвачилик билан банд. Қишлоқда умумтаълим мактаби, маданият уйи, иккита кутубхона, алоқа узели, тиббиёт пункти бор. 482 нафар аҳоли истиқомат қилади[2].
Арман аҳолиси
Бирламчи манбалар 1604—1605-йиллар оралиғида 250-300 мингга яқин арманлар бу ҳудуддан ғайриихтиёр кўчирилгани ва уларнинг катта қисми Араз дарёсидан ўтишга уринаётганда ҳалок бўлганини кўрсатади[3]. Бу арманларнинг аксарияти охир-оқибат Эрон Озарбайжонига, у ерга қўним топган арманлар билан бирга кўчирилган[3]. Айримлари ҳам Мозандарон устонига, шунингдек, Султония, Қазвин, Машҳад, Ҳамадон, Арок ва Шероз шаҳарларига кўчирилган. Жулфалик бой арманлар Сафавийлар пойтахти Исфаҳонга махсус олиб кетилган, у ерда арманларга алоҳида муомала қилинган ва кўчиш чоғида камроқ қийинчиликларга дуч келган[3]. Жулфа жамоаси Зояндаруд соҳилига жойлаштирилган ва 1605-йилда улар учун Янги Жулфа (Нор Жугҳа) деб номланган янги шаҳар қурилган[4]. Шаҳар қал’а, улкан кўприк ва ўрта асрлардаги энг йирик арман қабристонига эга бўлган арман маданиятининг маркази эди. Аҳоли кўчирилгандан сўнг, бу жой бир неча юз кишилик, асосан арманлар истиқомат қиладиган кичик қишлоқ мақомига эга бўлди[манба керак]. Катта Жулфа шаҳридан қишлоқда қолган ягона муҳим ёдгорлик — арман қабристони 1998—2006-йиллар орасида вайрон қилинган ва бу Бомиён Будда ҳайкалларининг йўқ қилинишига ўхшаш маданий геноцид акти сифатида тавсифланган[5][6][7].
Маданияти ва диққатга сазовор жойлари
Гулистон мақбараси
Жулфа тумани Гулистон қишлоғи яқинидаги ўрта аср меъморий ёдгорлиги. 13-аср бошларида Мўмина хотун мақбараси таъсирида қурилган Гулистон мақбараси Озарбайжондаги минора шаклидаги қабрлар гуруҳига киради. Қабрнинг ўн икки юзли танаси қизил қумтошдан қурилган, лекин асл тузилишга эга бўлган пойдевор (бурчаклари проексияланган куб шаклида) ёйилган тошдан қурилган. Озарбайжоннинг бошқа қабрларига қарамай, Гулистон қабрининг қабри қуруқликда (педесталда) жойлашган. Пойдевор ташқи томондан педестал пирамидага ўхшайди, лекин ичи силиндрсимон. Тархи бўйича квадрат (6,6 х 6,6 см) бўлган проексияланган пирамида ўнгга ўн икки юзли ташқи устки қисмида бурилади ва унинг устида ўн икки юзли юқори камера жойлашган. Қабрнинг юқори чодир қопқоғи бутунлай вайрон бўлган. Шунга кўра, қопқоқнинг пирамида ёки конус шаклига ўхшашлигини аниқлаш жуда қийин. Қабр юзалари ўймакорлик геометрик нақшлар билан безатилган ва безак камарлари билан ҳошияланган. Миноранинг ҳар бир юзи кўзга ташланадиган вилкалар ёрдамида камар билан якунланади.
Ажамий ибн Абубакр томонидан лойиҳалаштирилган мақбараларда бўлгани каби чуқурчаларнинг ичи ҳам чиройли нақшлар билан қопланган. Барча ўн икки юздаги нақшларга назар ташласак, бу ерда мавжуд бўлган кетма-кетлик уч хил геометрик нақшлар ёрдамида такроран якунланганлиги аён бўлади. Тананинг стенд билан бирлаштирилган қисми, шунингдек, гумбазга ўтадиган жой, сталактит шаклидаги ўйилган қўшимчалар билан ўралган. Орнаментларнинг бошқа безак элементлари билан бирикиши ва уларнинг бирикиши ёдгорликка анча жонли ва эластик тасвир беради. Гулистон мақбарасининг фазовий тузилиши айланадан, куб сиғимдан конусгача бўлган квадрат асосидаги беқиёс намунадир ва шу тариқа симметрик тизимларнинг бадиий-техник ечими бир-бирига ўтади. Бу турдаги қабрларнинг кенг тарқалган ҳудуди Онадўли бўлгани сабабли, Гулистон қабрини марказий Озарбайжон ва Онадўли салжуқий қабрлари фон бирлигининг асосий кўрсаткичи деб ҳисоблаш мумкин. Меъморий шакллар ўртасидаги симметрия, нақшларнинг кесилганлиги ва озодалигига кўра Гулистон қабри бу тош қабрлардан ўзининг афзаллиги билан ажралиб туради[8].
Жуға
Жуға — Гулистон қишлоғидан шимоли-ғарбда ўрта асрларга оид аҳоли пункти. Шимолда баланд тоғ тизмаси, жанубда Араз дарёси, ғарбда қадимий қабристон билан чегараланган. Араз дарёсининг чап қирғоғидаги тор йўлак кўринишидаги аҳоли пункти ғарбдан шарққа қараб жойлашган. Ҳудудда турар-жой бинолари бутунлай вайрон бўлган, атрофга бино қолдиқлари (айниқса, куйган ғиштлар) сочилиб кетган. Бу ердан турли композициядаги безаклар билан безатилган пушти рангдаги сирланган ва сирланмаган кулолчилик буюмлари, мис тангалар ва моддий маданиятнинг бошқа намуналари топилган. Яшаш жойининг ғарбий қисмида ўрта асрларга оид археологик ёдгорлик мавжуд. Унинг майдони 10 гектарга яқин. Қабр ёдгорликлари турли даврларга оид бўлиб, тўртбурчак призма шаклида ясалган қўчқор тошлар, тош қабрлар, кўкрак ва бош тошлардан иборат. Қабр тошларида турли мавзудаги тасвирлар (айниқса, қанотли аждаҳо тасвири) учрайди. Топилмалар ва қабр ёдгорликларига кўра, Жуғанинг асосий фаолият даври 11—17-асрларга тегишли деб тахмин қилинади. Ҳудудда охирги даврга оид қабр ёдгорликлари ҳам бор[2].
Минерал сувлар
Гулистон минерал суви Алинжачой (Алинжа дарёси) тубида, Жулфа тумани ҳудудидаги Гулистон қишлоғидан 2,5 км узоқликда жойлашган. Минерал сув чуқурлиги 135 м бўлган 1962-йилда бурғуланган қудуқдан олинади. Сув карбонатли, камроқ минераллашган, натрий-калций-магнезиум билан гидрокарбонатланган. „Кисловодск“ (Россия) ва „Сираб“ (Бобак) сувларининг бир тури. У ошқозон-ичак касалликларини даволашда қўлланади[9].
Манбалар
- ↑ Cултурал Сустаинабле Тоурисм: А Селеcтион оф Ресеарч Паперс фром ИЭРЕК Cонференcе он Cултурал Сустаинабле Тоурисм (CСТ), Греэcе 2017. Чам, Сwитзерланд: Спрингер Публишинг, 23 Април 2019 — 122-бет. ИСБН 9783030108045. Қаралди: 2021-йил 29-март.
- ↑ 2,0 2,1 АНАС, Азербаижан Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. Накҳчиван Энcйcлопедиа. Баку: АНАС, 2005 — 214-бет. ИСБН 5-8066-1468-9.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 А. Боурноутиан, Георге. Арменианс ин Иран (cа. 1500-1994). ҳттпс://www.иранчамбер.cом/пеопле/артиcлес/арменианс_ин_иран1.пҳп. Қаралди: 13 Марч 2023.Гулистон (Нахичеван)]]
- ↑ Ҳерзиг, Э.. Тҳе Депортатион оф тҳе Арменианс ин 1604-1605, 1990 — 59-71-бет.
- ↑ „Азербаижан: Фамоус Медиэвал Cеметерй Ванишес“.
- ↑ „РАА: Публиcатионс“. РАА Армениа. 2021-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 29-март.
- ↑ Тҳе Роутледге Ҳисторй оф Геноcиде. Роутледге, 2015 — 250-бет. ИСБН 9781317514848.
- ↑ „ГÜЛÜСТАН ТÜРБƏСИ – Cулфа раёнун“. 2013-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-май.
- ↑ „НАХÇИВАН МУХТАР РЕСПУБЛİКАСИ | рəсми портал“. 2013-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 24-май.