Gulistoni Eram
Гулистони Эрам (озарбайжонча: Гüлüстани-İрəм) — Аббосқули оға Боқихоновнинг Ширвон ва Доғистонда яшовчи қабила ва халқлар тарихига бағишланган асари. "Гулистони Эрам"га қадар Озарбайжон тарихига оид ёзилган умумий тарихий асар учрамайди. А. Боқихонов бу соҳада биринчи бўлиб Озарбайжон тарихига оид материалларни тўплаган, уларни муайян тизимга солган ва тасвирий усулда "Гулистони Эрам" асарини ёзган.
| Гулистони Эрам | |
|---|---|
озарбайжонча: Гüлüстани-İрəм | |
 Аббосқули оға Боқихоновнинг Озарбайжон ва Доғистон тарихига оид асари. | |
| Асосий маълумотлар | |
| Жанр | Тарихий асар, Илмий-тадқиқот |
| Муаллиф | Аббосқули оға Боқихонов |
| Оргинал тили | Форс тили |
| Ёзилган сана | 1841 |
| Нашриёт | "Кавказ" газетаси |
Аббосқули оға Боқихонов форс тилида ёзган "Гулистони Эрам" асарини рус тилига ҳам таржима қилган. Ушбу таржиманинг баъзи қисмлари биринчи марта 1846 ва 1848-йилларда Тифлисда "Кавказ" газетасида чоп этилган.
Манбалари
А. Боқихонов "Гулистони Эрам" асарини ёзишда юздан ортиқ манбадан фойдаланган. Бу манбалар орасида Ҳеродот, Страбон, Тацит Корнеллий, Плутарх, Мовсес Хоренаци, Табарий, Масъудий, Ибн Ҳавқал, Ибн ал-Асир, Ёқут Ҳамавий, Абулфидо, Ҳамдуллоҳ Қазвиний, Мирхонд, Хондамир, Шарафуддин Яздий, Муҳаммад Рафи Ширвоний, Котиб Чалабий, Голиков, Карамзин, Устрялов ва бошқа машҳур юнон, рим, рус, арман, озарбайжон, араб ва форс муаллифларининг асарлари бор.[1]
А. Боқихонов нафақат ушбу манбалар билан чекланиб қолмай, даврининг талабига кўра археология, эпиграфика, нумизматика, моддий маданият обидалари, халқ орасида тарқалган ривоят ва афсоналардан ҳам фойдаланган. У қўллаган ушбу усул Озарбайжон халқининг бой тарихини кўрсатишда қўйилган биринчи қадам бўлди.[2][3]
"Гулистони Эрам" матнидан англашиладики, А. Боқихонов юқорида номи тилга олинган манбалардан ташқари қадимги, ўрта ва янги даврларга оид яна кўплаб манбалардан кенг фойдаланган. Бироқ, бу манбаларнинг баъзилари бизга маълум эмас. Шу сабабли, "Гулистони Эрам"нинг бизгача етиб келмаган ушбу манбаларга таяниб ёзилган қисмлари ҳозирда асосий манба мақомини олган.[1]
Мазмуни
"Гулистони Эрам" асарида А. Боқихонов Озарбайжон халқининг, айниқса Ширвон ва Доғистонда яшовчи қабила ва халқларнинг тарихини қадимги даврлардан бошлаб 1813-йилги "Гулистон шартномаси"гача тасвирлайди. Бу асар, асосан, муқаддима, беш фасл ва хотимадан иборат.[4]
Аббосқули оға Боқихонов 1841-йилда форс тилида ёзган ушбу асари билан Озарбайжон тарихшунослигига асос солган.[5]
Ушбу асарни ҳам Аббосқули оға Боқихонов муқаддима билан бошлайди. Муаллиф ихчам, лекин мазмунга бой ушбу муқаддимада тарих фанига қисқача таъриф беради, уни жамият ва халқ учун энг фойдали фанлардан бири деб ҳисоблайди. Тарихга замонавий илм-фан талаблари нуқтаи назаридан ёндашган муаллиф башариятнинг ўтмишдаги ҳаётини тажриба деб атайди. Ҳозирги ва келажакдаги ҳаётни яхши қуриш учун ушбу тажрибадан фойдаланиш лозимлигини таъкидлайди.
"Гулистони Эрам"нинг муқаддимасида Озарбайжон ва Доғистоннинг қисқача географик тавсифи, қадимги юнон, арман, араб ва рус манбаларига таяниб, ушбу ўлка халқларининг келиб чиқиши, тили ва динлари ҳақида қизиқарли маълумотлар берилган. Озарбайжон ва Доғистон халқлари тарихини Аббосқули оға Боқихонов ушбу халқларнинг ички ҳаёти ва тарихий ривожланишига кўра эмас, балки муҳим тарихий воқеаларга кўра 5 даврга ажратган ва шунга асосланиб асарини 5 фаслга бўлган:[1]
- Ислом давлати зуҳуридан араб қўшинлари келгунига қадар Ширвон ва Доғистон ўлкаларида юз берган қадимги воқеалар.
- Араб қўшинларининг Озарбайжонга келишидан бошлаб мўғуллар истилосигача бўлган давр.
- Мўғуллар истилосидан Сафавийлар зуҳуригача. Ширвоншоҳлар сулоласи ва уларнинг салтанатига оид воқеалар.
- Сафавийлар давлати зуҳуридан Нодиршоҳ вафотигача бўлган давр.
- Нодиршоҳ вафотидан "Гулистон" номли жойда Россия ва Эрон давлатлари ўртасида тузилган тинчлик шартномасигача бўлган давр.
Асарнинг тузилиши
Асарнинг биринчи фаслида "Тарихи Табарий", "Тарихи гузийда", "Низомут-таворих", "Китоби масоликул-мамолик", "Харитатул-ажойиб" каби қадимги Шарқ манбаларига таянган ҳолда Нуҳ тўфони, унинг фарзандлари, Ёфас, Ҳом ва Сом насллари, Яъжуж ва Маъжуж, скифлар, массагетлар, хазарлар, Сосоний ҳукмдорларининг Озарбайжондаги ҳукмронлиги ва бошқалар ҳақида ярим илмий, ярим афсонавий маълумотлар берилган. Бу фасл муқаддима ва асарнинг кейинги фаслларига нисбатан кучсизроқ ишланган.[6]
Асарнинг иккинчи фасли Озарбайжон ва Доғистон ўлкаларининг араб босқинчилари томонидан истило қилиниши, умуман, арабларнинг ушбу ўлкалардаги ҳукмронлиги даври тарихига бағишланган. Мазкур фаслда араб халифалари томонидан юборилган ҳокимлар, арабларнинг хазарлар билан урушлари, хорижий босқинчиларга қарши Бобек қўзғолони, унинг Бағдодда қийнаб ўлдирилиши ва бошқалар ҳақида маълумотлар бор. Бироқ, машҳур Бобек қўзғолони ҳақидаги маълумотлар ҳам қисқа, ҳам руҳсиз баён этилган. Бу маълумотлар кўп йиллар давомида араб босқинчиларига қарши аёвсиз курашган ва халифа буйруғи билан зулм билан ўлдирилган ушбу жасур халқ қаҳрамонининг фаолиятини етарли даражада ёритиб бера олмайди. Бунинг сабаби муаллифнинг тарихий воқеаларга халқ озодлик ҳаракати нуқтаи назаридан ёндаша олмаганлигидир.[7]
Аббосқули оға Боқихонов "Гулистони Эрам" асарида машҳур озарбайжон географи Ҳожи Зайнулобидин Ширвонийнинг "Риёзус-саёхат" асарига таяниб, Озарбайжон сўзини Бобекнинг исми билан боғлайди.[7]
Учинчи фасл Ҳулокийлар ва Темурийлар ҳукмронлиги даврини ёритади ва Ширвоншоҳларнинг салтанати ва насабига доир тарихий маълумотлар беради. Бу фаслда Оққўюнлилар ва Қорақўюнлиларнинг келиб чиқиши ҳамда машҳур олим Хожа Насируддин Тусий ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган.[8]
Асарнинг энг катта қисмини ташкил этувчи тўртинчи фасл Сафавий подшоҳлари ва уларнинг инқирозидан сўнг Эрон тахтига ўтирган Нодиршоҳ Афшорнинг ҳукмронлиги тарихига бағишланган.
"Футуҳоти Аминий", "Тарихи олам-оройи Аббосий", Голиковнинг "Буюк Пётр фаолияти", Устряловнинг "И Пётр салтанати тарихи" ва бошқа рус, форс ҳамда усмонли манбаларидан фойдаланилган ҳолда, фаслда Шоҳ Исмоил И, Шоҳ Аббос И ва Нодиршоҳнинг ҳарбий юришлари, Россия ва Туркия қўшинларининг Доғистон ва Озарбайжон ҳудудларига ҳужумлари, Султон Салим Явуз ва Шоҳ Исмоил И қўшинлари ўртасида Табриз яқинида бўлиб ўтган машҳур "Чолдирон" жанги ҳамда маҳаллий амир ва ҳокимларнинг фаолияти ҳақида бой маълумотлар тўпланган.[8]
"Гулистони Эрам"нинг бешинчи ва охирги фасли Нодиршоҳнинг ўлимидан (1747) то 1813-йилда Россия ва Эрон ўртасида имзоланган "Гулистон" тинчлик шартномасигача бўлган 60 йилдан ортиқ даврни қамраб олади. Бешинчи фасл "Гулистони Эрам"нинг энг оригинал қисмидир. Хонликлар даврини ёритиш нуқтаи назаридан ушбу фасл катта илмий аҳамиятга эга. "Гулистони Эрам" "Хотима" (Натижа) бўлими билан тугайди. Бироқ, бу хотима асардаги маълумотларнинг хулосаси эмас, балки илова ҳисобланади. Иловада Озарбайжоннинг машҳур олим, ёзувчи ва шоирлари ҳақида қисқача маълумотлар берилган.[9]
Озарбайжон ва рус тилларида нашр этилган ушбу асар кейинги давр тарихчиларининг столусти китобларидан бирига айланди. У Ислом дини пайдо бўлганидан то 1813-йилгача бўлган даврдаги халқ тарихини тадқиқ қилишда муҳим манбалардан бири бўлиб хизмат қилади.[8]
Нусхалари
А. Боқихонов ушбу тадқиқотининг форс тилидаги вариантини 1841-йилда якунлаган, 1844-йилда эса унинг русча вариантини тайёрлаган. Шу йили асарни нашр этишга рухсат олиш учун русча қўлёзма Петербургга юборилган. Чор Николай И муаллифни 800 манат кумуш пул қийматидаги бриллиант узук билан мукофотлаш ва асарни Россия Фанлар академиясига тақриз учун юбориш ҳақида буйруқ беради. Академиклар М. Броссе ва Б. Дорннинг ижобий тақризларига қарамай, асарни давлат ҳисобидан эмас, балки муаллифнинг шахсий маблағи ҳисобидан чоп этишга рухсат берилади. Умуман олганда, тўлиқлигича фақат 80 йилдан сўнг дунё юзини кўрган "Гулистони Эрам" асарининг баъзи қисмлари муаллиф ҳаётлигида фақат даврий матбуотда — "Русский инвалид", "Кавказ" газеталарида ва "Сборник газети Кавказ" тўпламида нашр этилади.[10]
Қўлёзмалар институтида асарнинг 8 та қўлёзма ва бир неча босма нусхалари мавжуд. "Гулистони Эрам" асари 1902-йилда Сайид Азим Ширвонийнинг ўғли Мир Жафар томонидан озарбайжон тилига таржима қилиниб, чоп этишга тайёрланган. 138 варақдан иборат ушбу қўлёзма Қўлёзмалар институтида М-193 шифри остида сақланади. Охирида мундарижа бор. Қўлёзма Бакир Чўпонзода кутубхонасида бўлган.[11]
Юқори илмий қиймати инобатга олинган ҳолда, "Гулистони Эрам"нинг илмий-танқидий матни тузилиб, 1970-йилда "Элм" нашриётида чоп этилган. Академик А.А. Ализода, Ф. Бобоев, А. Аласгарзода, М. Султонов ва М. Озарли ушбу матнни Озарбайжон Миллий фанлар академияси Қўлёзмалар институтида сақланаётган 5 та қўлёзма асосида тайёрлаганлар.[11]
Манбалар
- Андоза:Китаб3
- Азəрбайcан тарихи ВИИ cилддə – ИВ cилд. (аз). Боку: Боку, 2007. 504-бет., 2007. ИСБН 978-9952-448-3.
- Вəлиханлı, Наилə. Аббасқулу аğа Бакıханов: бöйüк алим, маарифçи, мüтəфəккир. Халқ қəзети (21-июн 2014), с. 7.
- Бакıханов, Аббасқулу аğа. Гüлüстани-İрəм (аз). Боку: Хатун Плюс, 2010. ИСБН 995221045-.
- Бакıханов, Аббасқулу аğа. Сеçилмиş əсəрлəри (аз). Боку: Язıçı, 1984.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Бакıханов 2010, с. 6.
- ↑ Қасıмзадə 1956, с. 87.
- ↑ Бакıханов 2010, с. 5.
- ↑ ИВ cилд 2007, с. 115.
- ↑ Бакıханов 1984, с. 6.
- ↑ Қасıмзадə 1956, с. 58.
- ↑ 7,0 7,1 Қасıмзадə 1956, с. 90.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Қасıмзадə 1956, с. 91.
- ↑ Қасıмзадə 1956, с. 92.
- ↑ Вəлиханлı 2014, с. 7.
- ↑ 11,0 11,1 „Архивланган нусха“. www.анл.аз. 2020-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-сентябр.