Ziyosfera

Gvineya tarixi

Гвинеянинг қадимги тарихи ҳалигача ўрганилмаган ҳисобланади. Ўрта асрларда ҳозирги Гвинеянинг айрим қисмлари Гана (ВИИИ — ИХ асрлар) ва Мали (ХИИИ — ХВ асрлар) империялари таркибида бўлган. ХИИИ — ХВ асрларда Гвинея ҳудудида турли қабилалар яшаган, энг қадимийлари Мандинка, Диалонке, Сусу ҳисобланади ва ушбу қабилалар Гвинея ҳудудида энг кўп яшаган қабилалар ҳисобланади.

ХВИ асрда Фулбе кўчманчи чорвадорлари Фута Джаллон плато ҳудудида жойлашдилар. 1720-йилларда Фулбенинг исломийлашган раҳбари Дялонкега, шунингдек, бутпараст Фулбега қарши уруш бошлади. Бу уруш асосан 1770-йилларнинг охирида тугади.

Мустамлака даври

ХИХ асрда франсузларнинг Гвинеяга кириб бориши бошланди. Улар маҳаллий аҳоли билан савдо алоқаларини ўрнатишга ҳаракат қилишди, лекин кўпинча бу европалик савдогарларнинг йўқ қилиниши билан якунланди. 1865-йилдан бошлаб Франсия савдогарларни ҳимоя қилиш учун Пеппер соҳилида (Жанубий Гвинеяда) қал’алар ва мустаҳкам постлар қура бошлади.Франсузлар маҳллаий аҳолининг бошчилари билан уриш қилмаслик ҳақида шартномалар тузишга ҳаракат қилишди.

1897-йилда Франсия Пхута Жаллон ҳукмдори билан протекторат тўғрисида шартнома тузди. 1898—1894-йилларда. тахминан ҳозирги Гвинеяда, Ривиèре ду Суднинг франсуз мустамлакаси мавжуд эди.

ХИХ аср охирида Франсия Гвинеяси мустамлака қилинди ва 1904-йилдан Франсия Ғарбий Африка федерациясининг бир қисми бўлди.

Франсиянинг Гвинея мустамлакаси аста-секин давом этди. Биринчи жаҳон уруши тугаганидан кейингина банан, ананас, қаҳва плантациялари яратила бошланди. Гвинеяда саноат ҳам секин ривожланди — фақат Иккинчи жаҳон уруши арафасида у ерда биринчи тоғ-кон корхоналари ва ишлаб чиқариш саноатининг кичик устахоналари пайдо бўла бошлади.

Мустақиллик

1958-йилда референдумда Гвинея халқи 2-октабрда эълон қилинган мустақиллик учун овоз берди. Гвинея, мустақилликка эришган бошқа франсуз мустамлакалари сингари, Республика деб эълон қилинди.

Ахмед Секу Туре Республика Президенти этиб сайланди, у мамлакатда кучли репрессив аппарат томонидан қўллаб-қувватланган бир партиявий тизимни ўрнатди. 1977-йилдаги "Бозор савдогарлари қўзғолони " деб номланувчи норозилик намойишлари иқтисодиётни тўлиқ давлат назорати сиёсатини аста-секин, жимгина ўзгартиришга олиб келди, аммо қаттиқ сиёсий назорат давом этди. 1978—1984-йилларда Демократик партиянинг ХИ Конгресси қарори билан Гвинея Халқ Инқилобий Республикаси деб номланди.

1980-йилларнинг бошларига келиб, мамлакатнинг бир миллионга яқин аҳолиси хорижий мамлакатларга кўчиб кетди.

1984-йилда Аҳмад Секу Туре вафотидан кейин ҳарбий гуруҳ ҳокимиятни қўлга киритиб, полковник Лансана Конте бошчилигидаги Миллий тикланиш Ҳарбий қўмитасини тузди. Президент остида Л. Контенинг ташқи сиёсати Франсия, АҚСҲ, Буюк Британия билан ҳамкорликни кенгайтиришга йўналтирилган бўлиб, мамлакат халқаро молия ташкилотлари томонидан қўллаб-қувватлана бошлади. Сиёсий назоратнинг заифлашувининг ён таъсири коррупсиянинг катта ўсишига олиб келди, Президент Конте даврида Гвинея Коррупсия кўрсаткичи бўйича жаҳон етакчи давлатларидан бирига айланди.

1985-йил 4-июлда давлат тўнтарилишига уриниш бўлди. Деярли 2 йиллик терговдан сўнг, 58 иштирокчи ўлимга ҳукм қилинди (шу жумладан Секу Туре давридаги 8 та собиқ вазир), 140 нафари турли хил қамоқ жазоларига (шу жумладан Секу Туренинг беваси ва ўғли) ҳукм қилинди ва жазоланди.

1980-йилларнинг охирида сиёсий ҳаётни демократлаштириш жараёни бошланди ва кейинги ўн йилликнинг бошидан сайловлар мунтазам равишда ўтказиб келинди. Лансана Конте президентлик сайловларида уч марта (1993, 1998, 2003) ғалаба қозонди ва унинг „Бирлик ва Тараққиёт“ партияси парламент сайловларида ғалаба қозонди.

Мамлакатдаги иқтисодий вазиятнинг давом этаётган ёмонлашуви 2007-йилда ҳукумат истеъфосини талаб қилиб, мамлакатни инқироздан олиб чиқиш учун шошилинч чоралар кўришни талаб қилган оммавий намойишларга олиб келди.

2009-йил 28-сентабрда мухолифат мамлакат пойтахтида Мусса Камаранинг 2010-йилги президентлик сайловларида иштирок этишига қарши норозилик митинги уюштирди. Ҳукмрон хунта намойишни кўздан ёш оқизувчи газ билан тарқатди. Ушбу намойишларда 157 кишини ўлган ва 1200 дан ортиқ одамни яралаган эди.

2010-йил 27-июнда бўлиб ўтган президентлик сайловларининг биринчи босқичида мухолифатдаги сиёсатчи Алфа Конде 553 021 (20,67 %) овоз олиб, Селу Далеин Диаллодан кейин 2-ўринни эгаллади ва иккинчи турга чиқди. Дастлабки маълумотларга кўра, иккинчи турда Конде Диаллонинг 47,48 %га қарши 52,52 % овоз олди, шундан сўнг у сайловдаги ғалабасини эълон қилди[1].

2015-йил 17-октабрда бўлиб ўтган президентлик сайловларида Конде 57,85 % овоз олиб, овоз беришнинг биринчи босқичида мутлақ кўпчиликни қўлга киритиб, иккинчи муддатга қайта сайланди.

2019-йил кузида Гвинеяда навбатдаги парламент сайловлари бир неча бор қолдирилгани сабабли оммавий норозилик намойишлари бошланди. Вазият 2019-йил 20-декабрдан кейин кескинлашди. Конде Кондега учинчи муддатга Гвинеяда президент этиб сайланишига имкон берувчи янги конституция лойиҳасини тақдим этди.

Конституцияга киритилган ўзгартиришлар 2020-йил 22-мартдаги референдумда маъқулланди. Референдум натижалари эълон қилингандан сўнг дарҳол янги куч билан норозилик намойишлари бошланди. Конакри ва бошқа шаҳарларда мухолифат тарафдорлари кўчаларга чиқиб, машиналарга ўт қўйдилар. Полиция намойишчиларни тарқатиш учун кўздан ёш оқизувчи газ ва баъзи жойларда ўқотар қуроллардан фойдаландилар[2] ва намойишларни бостиришга ҳаракат қилдилар. Америка Қўшма Штатлар, Франсия, Африка Иттифоқи ва Ғарбий Африка мамлакатлари иқтисодий ҳамжамияти конституцияга киритилган тузатишларга қарши чиқди. Шу билан бирга, амалдаги Конституциядаги ўзгаришларни ёқлаб Россия Конденинг ташаббусини қўллаб-қувватлади ва гўёки Гвинеяда иқтисодий манфаатларга эга бўлган Русал компанияси билан алоқадор бўлган россиялик Виктор Бояркин Конденинг сиёсий маслаҳатчиси бўлди[3][4].

2020-йил 18-октабрда Президент сайлови бўлиб ўтди. Сайлов комиссияси раиси Конде сайловларда етакчилик қилаётганини эълон қилганидан сўнг, мамлакат пойтахтида тартибсизликлар бошланди, натижада камида 10 киши ҳалок бўлди[5]. 2020-йил 7-ноябрда Гвинея Конституциявий суди президентлик сайловларининг якуний натижаларини тасдиқлади ва уларни расмий маълумотларга кўра 59,5 % овоз олган Алфа Конде ғолиби деб эълон қилди[6].

2021-йил 5-сентабрда Алфа Конде ҳарбий тўнтариш натижасида ағдарилди. Келишув ва тараққиёт миллий қўмитаси раиси, подполковник Мамади Думбуа янги давлат раҳбари этиб сайланди.

Манбалар

  1. ↑ „Cонде деcларед Гуинеа полл виcтор“. Ал Жазеэра (2010-йил 15-ноябр). 2011-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  2. ↑ „Гвинея: парламентские выборы и референдум по внесению поправок в конституцию, 22 марта 2020 г.“. 2020-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  3. ↑ „Как «Русал» помог президенту Гвинеи продлить свою власть“. 2021-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  4. ↑ „Блоомберг узнал о российском советнике в администрации президента Гвинеи“. 2020-йил 21-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  5. ↑ „Альфа Конде побеждает на президентских выборах в Гвинее“. 2020-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.
  6. ↑ „Конституционный суд Гвинеи признал Альфу Конде победителем на президентских выборах“. 2020-йил 17-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 14-ноябр.

Адабиётлар

  • Гвинея // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Gvineya_tarixi" dan olindi