Habanero sahifasining manbasini koʻrish

'''Habanero''' ({{IPAc-en|ˌ|(|h|)|ɑː|b|ə|ˈ|n|ɛər|oʊ}}) [[Chili qalampiri|chillining]] o‘ta achchiq navi. Pishmagan habanerolar yashil rangga ega boʻladi. Toʻq sariq va qizil ranglari keng tarqalgan, ammo ba'zan oq, jigarrang, sariq, yashil yoki binafsha rangli qalampirlar ham boʻlishi mumkin<ref>{{Veb manbasi|url=http://evergreenorganicsbelize.com/gallery/chili/|sarlavha=Chili – Evergreen Organics|nashriyot=EvergreenOrganicsBelize.com|kirish sanasi=2016-12-01|arxivsana=2 December 2016|arxivurl=https://web.archive.org/web/20161202040054/http://evergreenorganicsbelize.com/gallery/chili/}}</ref>. Odatda, pishgan habaneroning uzunligi 2 — 6 sm ga yetadi. Habaneroning achchiqligi Scoville shkalasi boʻyicha 100 000 — 350 000 ballga baholangan<ref>{{Veb manbasi|url=http://homecooking.about.com/library/weekly/blhotchiles.htm|sarlavha=Chile Pepper Heat Scoville Scale|nashriyot=Homecooking.about.com|kirish sanasi=2013-04-14|qaralgan sana=2022-10-19|arxivsana=2012-02-26|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120226211137/http://homecooking.about.com/library/weekly/blhotchiles.htm}}</ref>. Habaneroning achchiqligi, taʼmi va gul ifori uni ovqatlarning mashhur tarkibiy qismiga aylantirgan.

== Nomlanishi ==
Habanero Kubaning ''La Habana'' shahri sharafiga nomlangan. Shunga qaramay, habanero kabi achchiq qo‘shimchalar anʼanaviy Kuba oshxonasida kamdan-kam qoʻllanadi<ref>{{Veb manbasi|url=https://cubanews.de/en/cuba-and-food-an-intense-history/|sarlavha=Cuba and Food – An Intense History|sana=July 2020|kirish sanasi=March 7, 2021}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://medium.com/panel-frame/cuban-food-isnt-spicy-bf7a671b4f11|sarlavha=Cuban Food Isn't Spicy|sana=17 June 2016|kirish sanasi=March 7, 2021}}</ref>. Ingliz tilida baʼzan ''habañero'' soʻzi notoʻgʻri yoziladi va {{IPAc-en|ˌ|(|h|)|ɑː|b|ə|ˈ|n|j|ɛər|oʊ}} deb talaffuz qilinadi<ref name="dictionary">{{Veb manbasi|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/habanero|sarlavha=Habanero|nashriyot=Merriam-Webster|kirish sanasi=2013-10-26}}</ref>.

== Kelib chiqishi va qoʻllanishi ==
[[Fayl:ExpoIndigenous2015_065.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/ExpoIndigenous2015_065.JPG/220px-ExpoIndigenous2015_065.JPG|thumb| Habanero issiq sousi ''Flor de Lirio'', Yukatan, Peto munitsipalitetidagi mahalliy kooperativ]]
Habaneroning asl vatani Amazonka, keyinchalik turli hududlarga tarqalib, [[Meksika|Meksikaga]] yetib borgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.conacyt.mx/comunicacion/revista/195/Articulos/Chilehabanero/Habanero01.html#a|sarlavha=El chile habanero de Yucatán. Origen y dispersión prehispánica del chile habanero|ish=Ciencia y Desarrollo|sana=May 2006|kirish sanasi=2015-01-07|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120212225214/http://www.conacyt.mx/comunicacion/revista/195/Articulos/Chilehabanero/Habanero01.html#a|arxivsana=February 12, 2012}}</ref>. Bugungi kunda habanero qalampirining eng yirik ishlab chiqaruvchisi Meksikadagi [[Yukatan|Yukatan yarim oroli]] hisoblanadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.melindas.com/press/press1.html|sarlavha=Profile of the Habanero Pepper|ish=Whole Chile Pepper Magazine|sana=July 1989|kirish sanasi=2013-04-14|arxivurl=https://web.archive.org/20120906065521/http://www.melindas.com/press/press1.html|arxivsana=2012-09-06}}</ref>. Habanero yukatan taomlarining ajralmas qismi boʻlib, tabiiy shaklda yoki pyure koʻrinishida koʻplab taomlar bilan birga isteʼmol qilinadi<ref name="WorldCrops" />. Boshqa zamonaviy ishlab chiqaruvchilar qatoriga [[Beliz]], [[Panama]], [[Kosta-Rika]], [[Kolumbiya]], [[Ekvador]] hamda AQShning ayrim qismlari, jumladan, [[Texas]], [[Aydaho]] va [[Kaliforniya]] shtatlari kiradi. 

Habanero chilli ispan mustamlakachilari tomonidan dunyoning boshqa hududlariga ham tarqatilgan. Shu sababli XVIII asr [[Taksonomiya|taksonomlari]]  uning kelib chiqishi joyini adashib [[Xitoy]] deb hisoblab, uni ''Capsicum chinense'' („Xitoy qalampiri“) nomlashgan<ref>{{Cite journal|url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1996/V3-479.html|last=Bosland|first1=P.W.|year=1996|title=Capsicums: Innovative Uses of an Ancient Crop|pages=479–487|editor=J. Janick|journal=Progress in New Crops|publisher=ASHS Press|place=Arlington, Virginia|access-date=2013-04-14}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://scovillescaleforpeppers.com/history-chile-pepper/|muallif=Bosland, P.W.|sarlavha=The History of the Chile Pepper|nashriyot=Brooklyn Botanic Garden|kirish sanasi=2014-12-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20140524022915/http://scovillescaleforpeppers.com/history-chile-pepper/|arxivsana=May 24, 2014}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Eshbaugh|first=W. Hardy|year=1993|chapter=Peppers: History and Exploitation of a Serendipitous New Crop Discovery|page=132–139|editor=Janick|title=New Crops|location=New York|publisher=Wiley|isbn=9780471593744|chapterurl=https://hort.purdue.edu/newcrop/proceedings1993/v2-132.html}}</ref>.

[[Shotland kapoti]] koʻpincha habanero bilan taqqoslanadi, sababi ular bir xil turdagi ikkita nav hisoblanadi<ref name="WorldCrops">{{Veb manbasi|sarlavha=Habanero|url=https://worldcrops.org/crops/habanero|nashriyot=WorldCrops.org|kirish sanasi=24 March 2017}}</ref>. Shotland kapoti ham, habanero ham yupqa, yumshoq etga ega. Ular bir xil achchiqlik darajasi va taʼmiga ega. Ikkala nav ham oʻrtacha bir xil oʻtkirlik darajasiga ega, ammo genetika, oʻsish usullari, iqlimiga qarab bir meva ikkinchisidan  farq qilishi mumkin. 

1999-yilda habanero ''[[Guinness rekordlar kitobi|Ginnesning rekordlar kitobiga]]'' dunyodagi eng achchiq ta'mli chilli sifatida kiritilgan. Habaneroning achchiqligi darhol sezilmaydi, biroq bir necha daqiqadan keyin oʻz ta'sirini koʻrsata boshlaydi, taʼmi ogʻizda bir soatgacha qoladi. Baʼzida achchiqlik qalampir isteʼmol qilinganidan keyin bir necha soat oʻtgach, qiziloʻngachda sezilishi mumkin. Trinidad moruga chayoni yaratilganidan so‘ng ''Capsicum chinense''ning kenja turi sifatida habanerodan ham achchiqroq ekanligi aniqlandi. Seleksionerlar Scoville shkalasi boʻyicha rekordni yangilaydigan [[Nav|navlarni]] yaratish bo‘yicha doimo kichik turlarni chatishtirib borishadi.

== Parvarishlanishi ==
Habanero issiq iqlimga moslashgan. Barcha qalampirlar singari, habanero ham quyoshli joyda va [[Vodorod koʻrsatgichi (pH)|pH]] darajasi 5 dan 6 gacha (bir oz kislotali) boʻlgan tuproqda yaxshi oʻsadi. Har kuni sugʻoriladigan habanero koʻproq vegetativ oʻsadi, lekin faqat quruq (har yetti kunda) sugʻoriladigan oʻsimliklar bilan solishtirganda kamroq meva beradi<ref name="Ruiz">{{Cite journal|last=Ruiz-Lau|first1=Nancy|last2=Medina-Lara|first2=Fátima|last3=Minero-García|first3=Yereni|last4=Zamudio-Moreno|first4=Enid|last5=Guzmán-Antonio|first5=Adolfo|last6=Echevarría-Machado|first6=Ileana|last7=Martínez-Estévez|first7=Manuel|title=Water Deficit Affects the Accumulation of Capsaicinoids in Fruits of ''Capsicum chinense'' Jacq.|url=https://journals.ashs.org/hortsci/view/journals/hortsci/46/3/article-p487.xml|journal=HortScience|access-date=17 August 2017|pages=487–492|language=en|date=1 March 2011|volume=46|issue=3|doi=10.21273/HORTSCI.46.3.487}}</ref>. Gullash hamda mevaning oʻsishi davrida har kuni sugʻorish gul va pishmagan mevalarning to‘kilishini oldini olishga yordam beradi. Ammo, ideal sharoitlarda ham gul to‘kilishi koʻpincha 90 % ga yetadi<ref name="Ruiz" />.

Habanero koʻp yillik [[Gulli oʻsimliklar|oʻsimlikdir]]. Toʻgʻri parvarish va oʻsish sharoitlari bilan u bir necha yil davomida gullab, meva berishi mumkin. Habanero butalari [[Tuvak bogʻdorchiligi|tuvakli bogʻ]] uchun yaxshi nomzod hisoblanadi. Moʻtadil iqlim sharoitida u bir [[Bir yillik oʻsimliklar|yillik]] hisoblanadi, har qishda quriydi va keyingi bahorda oʻrniga boshqasi ekiladi. Tropik va subtropik mintaqalarda o‘simlik yil davomida hosil beradi. Agar sharoitlar qulay boʻlsa, uzluksiz hosil olish mumkin. 

Habanero oilasiga mansub [[Caribbean Red]] navi sitrusli taʼmga ega boʻlib, Scoville reytingi 300 000 dan 445 000 Scoville birliklarigacha oʻzgarib turadi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Caribbean Red Habanero: Tropical Thunder|url=https://www.pepperscale.com/caribbean-red-habanero/|ish=PepperScale|kirish sanasi=2 July 2017|sana=6 May 2016}}</ref>.

== Galereya ==
<gallery mode="packed">
Fayl:Image-bee71dcf576c102431b196f41ffb6b0827489cea82e9636921ee268f47925e22-V.jpg|Qizil rangli habanero chilli
Fayl:HabaneroSeedling.JPG|Habanero koʻchati
Fayl:Habanero plant.jpg|Meva tukkan habanero oʻsimligi
Fayl:Habanero orange.JPG|To‘q sariq rangli habanero
Fayl:Habenero roast.jpg|Olovrang habanerolar
Fayl:Habanero pepers.jpg|Qizil habanerolar
Fayl:Habanero chilies from Stockmann.jpg|Oziq-ovqat doʻkonidan sotib olingan qizil habanerolar
Fayl:Habaneros drying for further preservation.jpg|Habaneroni quyoshda quritish
Fayl:Chocolate habanero peppers.jpg|alt=A photo of four brown habanero peppers on a white surface|Habanero qalampirining jigarrang (shokolad rang) navi
</gallery>

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Chili qalampiri]]
[[Turkum:Meksika oshxonasi]]
[[Turkum:Qalampir navlari]]