Ziyosfera

Hadicha Sulton (Mehmed IV ning qizi)

Hadicha Sulton (usmonli turkcha: خدیجه سلطان‎‎; tax. 1660 – 1743-yil 5-iyul) – Usmoniy malika, sulton Mehmed IV va Gülnûş Sultonning qizi, sulton Mustafo II va Ahmad III ning singlisi.

Hadicha Sulton
Tugʻilishi tax. 1660
Edirne saroyi, Edirne, Usmoniylar imperiyasi
Vafoti 1743-yil 5-iyul
Edirne, Usmoniylar imperiyasi
Dafn etilgan joy
Turhon Sulton maqbarasi, Yangi masjid, Eminönü, Istanbul
Turmush oʻrtogʻi
Kuloğlu Musohib Mustafo posho
(turm. 1675; vaf. 1686)

Damat Hasan posho
(turm. 1691; vaf. 1713)
Farzandlari Birinchi nikoh
Sultonzoda Mehmedbey
Sultonzoda Hasanbey
Sultonzoda Vosifbey
Sultonzoda Alibey
Sultonzoda Abdullohbey
Ikkinchi nikoh
Rukiye Oysha Xonimsulton
Sulola Usmoniylar
Otasi Mehmed IV
Onasi Gülnûş Sulton
Dini Islom, sunniylik

Yoshligi

Hadicha Sulton 1660-yilda tugʻilgan. Otasi sulton Mehmed IV, onasi Haseki Gülnûş Sulton boʻlgan. Ota-onasining toʻngʻich farzandi va birinchi qizi edi[1][2]. Hadicha Sulton Mustafo II, Ahmad III hamda Oysha Sulton, Fotma Emetulloh Sulton va Ummugulsum Sultonning opasi boʻlgan[3].

Nikohlari

Hadicha Sulton 1675-yilda 15 yoshida flot admiralı Kuloğlu Musohib Mustafo poshoga turmushga chiqqan[3][4]. Yillar avval Musohibga Ibrohim I ning qizlaridan biri Bican Sulton bilan turmush qurish taklif qilingan, biroq Musohib buni rad etgan edi. Keyinchalik Musohibning Hadicha Sulton bilan toʻyi boʻlgan. Unashtirish 1675-yil 21-iyunda boʻlib oʻtgan[3]. 1675-yil 30-iyunda ularning nikoh boʻlib oʻtgan va oʻsha kuni Hadichaning ukalari Mustafo va Ahmad sunnat qilingan[5][6]. Uning toʻyi munosabati bilan Edirneda toʻliq 20 kunlik toʻy tantanalari oʻtkazilgan[6][2]. Mehmedning qizining toʻyiga bergan sepi oʻsha paytda Edirneda boʻlgan sayyohlarni hayratga solgan. Hadicha Sultonning sepi sakson olti xachirda olib yurilgan, xachirlar usti matolar bilan yopilgan edi[7]. Shuningdek, koʻplab gilamlar, toʻshaklar va dasturxonlar bor edi. Bezakli chinni va oltin shamdonlardan tashqari marvaridli etiklar, poyabzallar, shippaklar va taqalar, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan bilaguzuklar, marjonlar, sirgʻalar, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan kichik oʻlchamli durbinlar, marvarid va zargarlik buyumlari bilan qoplangan kursichalar eng koʻzga tashlanadigan seplar boʻlgan[7]. Toʻy Edirneda oʻtkazilib, teatrga oʻxshash tomoshalar uyushtirilgan va ziyofatlar berilgan[8][9]. Malika 1675-yil 4-iyulda oʻz saroyiga koʻchirilgan[3]. Er-xotin besh oʻgʻli koʻrgan[10].

Musohib Mustafo posho 1686-yil oktyabrda vafot etgan. Erining vafotidan soʻng uning oʻgʻillari bobosi Mehmed tomonidan Enderun maktabiga berilgan, biroq ular yoshligida vafot etgan[10]. Soʻngra Mehmed qizi Hadichani Yeğen Usmon poshoga turmushga berishga qaror qilgan. Usmon posho Onadoʻlidagi bosqinchilarni yoʻq qilsagina ularning nikohi oʻtkazilishi mumkin edi. Afsuski, keyingi yili Mehmed taxtdan agʻdarilgan va nikoh boʻlmagan[6][3].

1691-yilda uning amakisi Sulaymon II Hadichani yaqin doʻsti Hasan poshoga uzatishni niyat qilgan. Posho Usmoniylar imperiyasi Bosh vaziri boʻlib xizmat qilgan va ikki marta Misr hokimi boʻlgan. Toʻy 1691-yil 13-martda boʻlib oʻtgan. Ularga yashashi uchun Sinan posho saroyi berilgan[6][10]. Hadicha Sulton va Hasan poshoning bir qizi bor edi. Ukasi Mustafo sulton boʻlgach, Bosh vazir Surmali Ali poshoni qatl qildirgan, soʻngra Elmas Mehmed poshoni Bosh vazir etib tayinlagan. Hadicha Sulton yangi Bosh vazirga suvsar moʻynali poʻstin sovgʻa qilgan[10].

Hasan posho 1704-yilda Izmitga surgun qilingan. Hadicha Sulton Hasan posho bilan Izmitga birga borishga qaror qilgan. U eri bilan borish uchun ukasi, yangi sulton Ahmad III dan ruxsat soʻragan. Sulton uning ketishiga rozilik bergan. Hadicha u yerda 3 yil yashagan. 1707-yilda Hasan posho afv etilib, Misrga yuborilgan, Hadicha esa Istanbulga qaytgan. Soʻngra posho Misr, Tripoli va Kütahyaga hokim qilib tayinlangan[6][10]. Hasan posho 1713-yil dekabrda Şanlıurfada vafot etgach, Hadicha boshqa turmushga chiqmagan va ukasi Ahmad III huzurida maʼlum darajada taʼsirini saqlab qolgan[11][10].

Farzandlari

Birinchi nikohidan Hadichaning besh oʻgʻli boʻlib, ularning barchasi yoshligida vafot etgan:[12].

  • Sultonzoda Mehmedbey (1676 – 1686-yildan keyin)
  • Sultonzoda Hasanbey (1677–1684)
  • Sultonzoda Çamur Vosifbey (? – 1686-yildan keyin)
  • Sultonzoda Abbos Alibey (? – 1686-yildan keyin)
  • Sultonzoda Abdullohbey (? – 1686-yildan keyin)

Ikkinchi nikohidan Hadichaning bir qizi boʻlgan:

  • Rukiye Oysha Xonimsulton (1691-yildan keyin – 1717)

Xayriya ishlari

Hadicha Sulton Istanbul va Edirneda ibtidoiy maktab, favvoralar va masjidlar bunyod ettirdi. 1711-yilda u Istanbulda favvora qurdirdi, uning Bekir ogʻa tomonidan yaratilishi belgilangan edi[13][14]. Hadicha, shuningdek, Eyüpda dengiz boʻyidagi saroyga tutash boʻlgan Yavedud masjidini taʼmirlattirdi, masjidga qoʻshimcha yer qoʻshdi va uni qayta qurdirdi[14]. Uning ozod qilingan qullaridan ikki nafari oʻsha masjidda dafn etilgan[14].

Vafoti

Hadicha Sulton 1743-yil 5-iyulda Edirneda 83 yoshida vafot etgan[3]. Uning jasadi Istanbulga olib kelinib, Istanbulning Eminönü hududidagi buvisi Turhon Sultonning Yangi masjididagi Turhon Sulton maqbarasiga dafn etilgan[6][14][11]. Hadicha 6 sulton davrida yashagan. Ular: otasi Mehmed IV, amakilari Sulaymon II va Ahmad II, ukalari Mustafo II va Ahmad III hamda jiyani Mahmud I[14]. U eng uzoq umr koʻrgan Usmoniylar sulton xonimlaridan biri edi.

Nasabi

Manbalar

  1. ↑ Uluçay 2011, s. 108.
  2. ↑ 2,0 2,1 Sakaoğlu 2008, s. 380.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Sakaoğlu 2008, s. 381.
  4. ↑ Silahdar Findiklili Mehmed Agha. Zeyl-İ Fezleke (1065-22 Ca.1106 / 1654-7 Şubat 1695), 2012 — 530-bet. 
  5. ↑ Sakaoğlu 2015, s. 286.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Uluçay 2011, s. 109.
  7. ↑ 7,0 7,1 İslam Ansiklopedisi, Cilt: 08 p. 298
  8. ↑ Baron Joseph Von Hammer Purgstall, Ottoman State History, C. XI, Istanbul, 1986, p. 286; Speech, the same work, p. 130-140
  9. ↑ Silahdar Findiklili Mehmed Agha. Zeyl-İ Fezleke (1065-22 Ca.1106 / 1654-7 Şubat 1695), 2012 — 752-bet. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Sakaoğlu 2008, s. 382.
  11. ↑ 11,0 11,1 Uluçay 1992, s. 109.
  12. ↑ Sakaoğlu 2008, p. 382
  13. ↑ Uluçay 2011, s. 110.
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 Sakaoğlu 2008, s. 383.

Adabiyotlar

  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahlarning ayollari va qizlari. Ankara, Ötüken, 2011. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu mulkning ayol sultonlari: Vâlide sultonlar, hâtunlar, hasekilar, kadınefendilar, sultonefendilar. Oğlak Yayıncılık, 2008. ISBN 978-9-753-29623-6. 
  • Uluçay, Mustafa Çağatay. Padişahlarning ayollari va qizlari. Ankara, Ötüken, 1992. 
  • Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Sultonlari. Alfa Yayıncılık, 2015. ISBN 978-6-051-71080-8. 
  • Artan, Tülay. Eighteenth century Ottoman princesses as collectors: Chinese and European porcelains in the Topkapı Palace Museum, 2011. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hadicha_Sulton_(Mehmed_IV_ning_qizi)" dan olindi