Ziyosfera

Hafsa Sulton

Айşэ Ҳафса Султон (1478/1479 – 1534-йил 19-март) – Султон Салим И нинг никоҳсиз хотини ва Султон Сулаймон И нинг онаси. Усмонийлар империясининг биринчи Волида Султони. Ўғли 1520-йилда тахтга ўтиргач, 1534-йилдан вафотигача бўлган даврда Усмонийлар империясидаги энг нуфузли аёллардан бири.

Ҳафса Султон

Ҳафса Султоннинг тасаввурий портрети
Усмонийлар империясининг Волида Султони
(Султоннинг онаси)
Салтанат 1520-йил 3-сентябр – 1534-йил 19-март
Ўтмишдоши Гулбаҳор хотун
Давомчиси Нурбану Султон
Туғилиши 1478/1479
Вафоти 1534-йил 19-март
Кўз ёшлари саройи, Константинопол, Усмонийлар империяси
Дафн этилган жой
Ёвуз Салим масжиди, Фотиҳ, Константинопол
Турмуш ўртоғи Салим И Ёвуз
Фарзандлари Ҳатиcе Султон
Бейҳан Султон
Сулаймон И
Уй Усмонийлар
Дини Ислом (бу динни қабул қилган)

Келиб-чиқиши

Ҳафса Султон Қрим татарлари хони Менгли Герай И нинг (1445–1515) қизи бўлганини таъкидловчи анъанавий ва умумий қарашлар мавжуд[1][2][3]. Ушбу фикр ХВИИ асрнинг кўплаб ғарб манбаларида ҳам қўллаб-қувватланади ва Ҳафса Султон сиёсий иттифоқни мустаҳкамлаш рамзи бўлган татар малика сифатида тасвирланади[4][5].

Турк ва ғарб тарихчилари, жумладан, Cемал Кафадар, Ҳалил İналcıк, Жоҳн Фреэлй, Андрé Cлот ҳамда Маттҳеw Реисзлар ҳам бу фикрни илгари сурадилар[6]. Ушбу қарашга кўра, Ҳафса Султоннинг Сулаймон И нинг онаси сифатидаги мавқеи сиёсий ва рамзий аҳамият касб этади ҳамда Усмонийлар сулоласини Чингизийлар наслига мансуб оилага бўлганлигини кўрсатади[7][8].

Усмонийларнинг ҳужжатли манбаларига асосланган яна бир фаразга кўра, у насроний қуллардан келиб чиққан бўлиши ҳам мумкин[9].

Реşат Касаба Салим И ва Ҳафса Султон ўртасидаги никоҳни „Усмоний султони билан қўшни мусулмон сулола аъзоси ўртасидаги сўнгги никоҳ“ сифатида тилга олади[10]. Эсин Атıлнинг маълумотларига кўра, баъзи тарихчилар уни Герай хонининг қизи деб қайд эца, бошқалар Айşэ исмли Қрим маликаси Султон Салим И нинг хотинларидан бири бўлгани, Ҳафса эса келиб-чиқиши қул бўлиши мумкинлигини таъкидлайди[11].

Иля Зайцевнинг таъкидлашича, Айşэ (Менгли Герай И нинг қизи) аввал Кефе ҳокими бўлган шаҳзода Меҳмедга, кейин эса унинг укаси Салим И га турмушга чиққан. Шу орқали у Гирайлар ва Усмонийлар ўртасидаги никоҳ муносабатлари орқали Усмонийлар сулоласи аъзосига айланган. Шунингдек, бу икки сулоласи ўртасида яна бир никоҳ ришталари қурилган бўлиб, Салим И нинг қизларидан бири, эҳтимол Гевҳерхон Султон Саадет Герей И билан турмуш қурган, бироқ бу никоҳ ҳам исботланмаган[12]. Усмонийшунос олимлар Алан Фишер, Леслиэ Пеирcе ва Феридун Эмеcен эса Ҳафсани қул наслидан чиққан ва Қрим хонининг қизи бўлмаган деб ҳисоблайдилар[13].

Ёшлик йиллари

Ҳафса тахминан 1478/1479-йилларда туғилган[14][15]. 1487-йилда бошлаб Трабзон вилоятининг ҳокими бўлган шаҳзода Салимнинг кўплаб канизларидан бирига айланган[15]. Салимдан камида уч қиз: Ҳатиcе Султон, Фатма Султон, Бейҳан Султон ва ягона ўғли Сулаймонни дунёга келтирган[16][15].

Турк анъанасига кўра, барча шаҳзодалар тарбия жараёнининг бир қисми сифатида вилоят ҳокими бўлиб хизмат қилиши керак эди. Ҳафса Сулаймоннинг ҳокимлик лавозимида ишлаб юрган илк кезларида, жумлада, 1509-йилда Кефеда[17], сўнгра 1513-йилда Манисада унга ҳамроҳлик қилган[15][18]. У Сулаймоннинг ички саройи ва шахсий ҳаётини назорат қилган[15]. Кефе саройида унга ойига 1 000 аспер маош тайинланган, Сулаймоннинг ўзи эса бу вақтда 600 аспер олган[15]. 1513-йилда тахт ворисининг онаси сифатида Ҳафса кунига 150 аспер олган[15]. Манисада эса уй хўжалигининг энг катта аъзоси сифатида бу миқдор яна оширилиб, кунига 200 аспер қилиб белгиланган[15]. Шу тариқа ойига 6 000 аспер маош билан у шаҳзоданинг ўзидан уч баравар кўп ҳақ олган ва саройдаги энг катта маошга эга бўлган шахсга айланган[18].

Вилоятларда Ҳафса Сулаймоннинг энг яқин ҳамроҳи бўлган ва доимий равишда унинг ёнида эди[15]. Гуиллауме Постелнинг ёзишича, у Сулаймонни отаси томонидан қатл қилиниш хавфидан асраб қолган бўлиши мумкин. Ҳафса ўглига меросхўр сифатида тахтга даъво қилмасликни маслаҳат берган. Султон Салим вафотидан бир неча йил олдин ўғилларининг садоқатини синаб кўриш мақсадида тахтдан воз кечишни исташини айтиб, ким салтанатни бошқаришни хоҳлашини сўраган ва дадиллик билан ҳа дея жавоб берганлар ўлим билан жазоланган. Онаси Султон Салимнинг феълини яхши билганлиги туфайли Сулаймон бу имкониятдан воз кечиб, ўзини отасининг ўғли эмас, балки қули эканини айтган. У ҳатто Султон Салимнинг вафотидан кейин ҳам бу мас’улиятни ўз зиммасига олиш унинг учун катта изтироб бўлишини билдирган[18].

Волида Султон

Манисадаги Ҳафса Султоннинг бюсти
Ҳафса Султоннинг буйруғи билан Манисада қурилган кüллие. Унинг ёнидаги Султон масжидининг бир қисми

1520-йилда Сулаймон тахтга чиққач, Ҳафса Истанбулдаги Эски саройда истиқомат қила бошлади[15]. Ўғли тахтга ўтиргач, эҳтимол, унинг розилиги билан Ҳафса мактубларига „султоннинг онаси“ (волида султон) деб имзо қўя бошлади. Бу расмий унвон бўлмаса-да, кенг тан олинган. Ҳафса эҳтимол бу атамани мунтазам қўллаган биринчи волида султон бўлган ва ўша йилларда, айниқса, сулола билан боғлиқ бўлган аёллар учун муҳим таянч вазифасини бажарган. Масалан, шаҳзода Аламшоҳнинг онаси вафотидан кейин унинг қизларига ёрдам берган, шунингдек Хайр Бег ҳарамидаги бир аёлга ҳам кўмак кўрсатган. Сулаймонга ёзган хатларида эса Ҳафса ишбилармонлик оҳанги билан бирга ўзининг меҳр-муҳаббатини ҳам намоён этиб, уни „кўзимнинг нури, юрагимнинг қувончи“ деб атаган[15].

Султон Сулаймон ҳукмронлигининг дастлабки йилларида Ҳафса Султон унинг ҳаётида ҳукмрон таъсир кўрсатган аёл сифатида намоён бўлди. Бунинг исботи сифатида ўғли унга „Волида Султон“ унвонини берди, шу тариқа у шоҳлар насабидан бўлмаса-да, Усмонийлар тарихида бу унвонга сазовор бўлган биринчи аёлга айланди. Унинг хатлари расмий девон услубида ёзилган бўлса-да, самимий оҳангни ҳам ўзида мужассам этган. У хатларида ўғлини кўришга бўлган соғинчи ва унинг юришларда хавфсизлигидан хавотирда эканлигини билдириб, она ва ўғил ўртасидаги чуқур боғлиқликни намоён этган. Ноёб қўлёзма мактубларидан бирида у сарой хизматчиси ҳақида кулгили воқеани сўзлаб берган ва Сулаймонни кўриш имкониятини бой берганидан афсусда эканлигини билдирган. Мактубни якунлар экан, у ўғлига меҳрини изҳор қилиб: „Хазина ҳам сенга совға бўлиш учун етарли эмас“ дея таъкидлаган[15]. Шунингдек, у қизи Бейҳаннинг эри Ферҳад пошшонинг қатл қилинишини ҳам олдини олишга уриниб кўрган[15][18].

Сулаймон онасига жуда чуқур меҳр қўйган. Бу ҳолат Брагадиннинг 1526-йилги ҳисоботида ҳам таъкидланади. Унда Ҳафса „48 ёшли ниҳоятда гўзал аёл бўлиб, (султон) унга катта ҳурмат ва муҳаббат кўрсатади“ дея таърифланган. 1526-йилда Моҳácс жангида Усмонийлар ғалаба қозонганидан сўнг, Сулаймон онасига шахсан мактуб юбориб, бу хушхабарни етказишга алоҳида эътибор қаратган. Бу эса уларнинг ўзаро яқин ришталари ва онасига бўлган чуқур ҳурматини янада яққол намоён этади[18].

Сулаймон тахтга чиққанидан кўп ўтмай, Ҳафса Манисада кенг қамровли масжид мажмуаси қурилишини бошлаб берди[18][18]. Бу мажмуа аввалги хонимлар томонидан қурилган иншоотлардан ҳам улуғворроқ эди[15]. Қурилиш эҳтимол Сулаймоннинг Манисадаги ҳокимлиги даврида бошланган ва 1522–1523-йилларда якунланган. Мажмуа таркибига масжид, мадраса, дарвишлар учун хона, бошланғич мактаб ва ошхона кирган бўлиб, у ерда 117 нафар ходим фаолият юритган. Кейинчалик Сулаймон уни кенгайтириб, онасининг номидан шифохона ва ҳаммом ҳам қурдирган. „Султония“ деб аталган бу салтанат масжиди икки минорага эга бўлиб, бундай шараф одатда фақат султонга берилган эди. Мажмуа Салим ҳамда кейинчалик Сулаймоннинг ёрдами билан олинган мулклар орқали молиялаштирилган бўлиб, уларнинг даромадлари масжид учун вақф қилинган[18].

Ҳафса 1518-йилда катта миқёсдаги савдо битимини амалга ошириб, лойиҳанинг молиявий пойдеворини яратди. У Урла бозорида (Измир яқинида) 56 та оддий дўкон, томи ёпиқ 11 та дўкон ва 111 та растани сотиб олди. Умумий қиймати 66 690 аспер бўлган ушбу 116 та битим масжид мажмуасининг молиявий таъминотини таъминлаш учун асос бўлди. Қурилишдан ташқари, Ҳафса Султон масжид атрофига аҳолининг жойлашувини ҳам фаол равишда қўллаб-қувватлади, ер участкаларини ижарага беришни ёки сотувга қўйишни таклиф этди. Бу ерларда уй қурганларга султон томонидан солиқ имтиёзлари берилиб рағбатлантирилди[18].

Унинг Стронгилаҳ исмли кираси (сарай аёллари билан ташқи дунё ўртасида воситачилик қилган яҳудий аёл) бўлиб, у ҳарам аёлларига ёрдам кўрсатган ва Ҳафса Султон билан мустаҳкам алоқалар ўрнатган[19].

Ўлими

Ҳафса Султоннинг тüрбесига кириш қисми

Ҳафса Султон 1534-йил 19-мартда вафот этган[15][18] ва Истанбулдаги Ёвуз Салим масжидида эри дафн этилган ҳудудга қўйилган[15][18]. Унинг учун алоҳида мақбара қурилиши буюрилган ва қабри тепасида Қур’онни узлуксиз тиловат қилиш учун қорилар ёлланган[15]. Дафн маросими халқнинг кенг кўламли мотам намойишлари билан ўтган[18]. Дафн маросими тасвирида давлат канслери ва тарихчи Cелâлзâде Мустафа Çэлеби унга бағишлаб кенг қамровли мадҳиялар битган, уни исломнинг ҳурматли аёлларига қиёслаган. У Ҳафса Султонни Муҳаммаднинг биринчи хотини Хадича, шунингдек, Фотима ва Ойшага ўхшатиб, унинг тақвоси, солиҳ фикрлари ҳамда хайрия ишлари ва эзгу амалларда фаол иштирокини алоҳида таъкидлаган[18].

Фарзандлари

Султон Салим ва Ҳафса Султоннинг ўгли Сулаймондан олдин яна камида икки қизи дунёга келган. Улар:

  • Ҳатиcе Султон (1494-йилгача туғилган – 1543-йилдан кейин) икки марта турмуш қурган.
  • Бейҳан Султон (1494-йилгача туғилган – 1559) акаси уни Ферҳад пошога турмушга берган, камида икки нафар фарзандни дунёга келтирган[20][21].
  • Сулаймон И (1494-йил 6-ноябр – 1566-йил 6-сентябр) – Усмонийлар империясининг 10-султони[22].

Манбалар

  1. ↑ Сакаоğлу, Неcдет. Бу мüлкüн кадıн султанларı: вâлиде султанлар, ҳâтунлар, ҳасекилер, кадıнефендилер, султанефендилер (тр). Оğлак Яйıнcıлıк, 2008. ИСБН 978-975-329-623-6. 
  2. ↑ Ҳалил İналcıк, Cемал Кафадар. Сüлеймâн Тҳе Сеcонд [и.э. тҳе Фирст] анд ҳис тиме. Исис Пресс, 1993. „ше wас а Татар, а даугҳтер оф тҳе Cримеан Кҳан Менгли Гирай“ 
  3. ↑ Андрé Cлот, Маттҳеw Реисз. Сулеиман тҳе Магнифиcент. Сақи, 2005 — 26-бет. „Ҳис мотҳер, Ҳафса Ҳатун, ис белиэвед то ҳаве беэн тҳе даугҳтер оф Менгли Гирай, тҳе кҳан оф тҳе Cримеан Тартарс.“ 
  4. ↑ Cонтемпорариэс оф Эрасмус : а биограпҳиcал регистер оф тҳе Ренаиссанcе анд Реформатион, волумес 1-3, А-З, Интернет Арчиве, Торонто : Университй оф Торонто Пресс, 2003 — 298-бет. ИСБН 978-0-8020-8577-1. „Сулеиман и (Солйманнус), кноwн ин тҳе Wест ас Сулеиман тҳе Магнифиcент, wас тҳе сон оф *Селим и анд Ҳафса Султан, тҳе даугҳтер оф Менгли Гирай“ 
  5. ↑ Гиллиан Лонг, Урадйн Эрден Булаг, Мичаэл Герверс. Ҳисторй анд соcиэтй ин cентрал анд иннер Асиа: паперс пресентед ат тҳе Cентрал анд Иннер Асиа Семинар, Университй оф Торонто, 16-17 Април 2004. Асиан Институте, Университй оф Торонто, 2005. 
  6. ↑ Жанусз Дузинкиэwиcз. Дерзҳави, Суспилʹства, Кулʹтурй: Скҳид и Закҳид : Збирник На Пошану И︠А︡рослава Пеленсʹкого. Росс Пуб., 2004. 
  7. ↑ Cаролус Бовиллус. Леттрес эт поèмес де Чарлес де Бовеллес: éдитион cритиқуэ, интродуcтион эт cомментаире ду мс. 1134'те ла Библиотҳèқуэ де л'Университé де Парис. Чампион, 2002. 
  8. ↑ Глйн Wиллиамс, Бриан (2001), Тҳе Cримеан Татарс: Тҳе Диаспора Эхпериэнcе анд тҳе Форгинг оф а Натион, БРИЛЛ, 56-бет, ИСБН 0295801492, „Оттоман принcес, суч ас тҳе футуре Оттоман Султанс Селим И (wҳо марриэд Менгли Гирай Кҳан'с даугҳтер, Ҳафса Ҳатун...“
  9. ↑ Алан Фишер „Тҳе Лифе анд Фамилй оф Сулейман И“, . Сüлеймâн Тҳе Сеcонд [и.э. тҳе Фирст] анд ҳис тиме İналcıк: . Исис Пресс, 1993. „Тҳат ше wас а Татар, а даугҳтер оф тҳе Cримеан Кҳан Менгли Гирай, wас а сторй аппарентлй бегун бй Жовиус, репеатед бй отҳер wестерн соурcес, анд такен уп бй Мерриман ин ҳис биограпҳй оф Сулейман“ 
  10. ↑ Касаба, Ресат (2011), А Мовеабле Эмпире: Оттоман Номадс, Мигранц, анд Рефугеэс, Университй оф Wашингтон Пресс, 44-бет, ИСБН 978-0295801490, „Тҳе ласт марриаге бетwеэн ан Оттоман султан анд а мембер оф а неигҳборинг Муслим роял фамилй wас тҳе оне бетwеэн Селим И анд Ҳафса Султан, тҳе даугҳтер оф тҳе Cримеан рулер Менгли Гирай Кҳан.“
  11. ↑ Атıл, Эсин (1987), Тҳе Аге оф Султан Сüлейман тҳе Магнифиcент, Натионал Галлерй оф Арт, 27-бет, ИСБН 0810918552, „Соме ҳисторианс стате тҳат ше wас тҳе даугҳтер оф Менгили Гирай Ҳан, тҳе рулер оф тҳе Cримеан Татарс. Отҳерс ментион тҳат Айсе, анотҳер wифе оф Селим И, wас тҳе Cримеан принcесс анд гиве ас Ҳафса'с фатҳер а ман намед Абдулмумин ор Абдулҳай, анд ункноwн персон - суггестинг тҳат ше wас оф славе оригин.“
  12. ↑ Зайцев, Иля (2006), „Тҳе Струcтуре оф тҳе Гирай Дйнастй (15тҳ-16тҳ cентуриэс): Матримониал анд Киншип Релатионс оф тҳе Cримеан Кҳанс“, Киншип ин тҳе Алтаиc Wорлд: Проcеэдингс оф тҳе 48тҳ Перманент Интернатионал Алтаистиc Cонференcе, Мосcоw 10-15 Жулй 2005, Отто Ҳаррассоwитз Верлаг, 341-бет, ИСБН 3447054166, „Онлй тwо инстанcес cонcернинг тҳе Оттоманс аре нотед. Айше (даугҳтер оф Менгли-Гирай И) wас марриэд то şэҳзаде анд говернор оф Кефе Меҳмед, анд то ҳис бротҳер Селим И латер он (917/1511). Султан Селим'с даугҳтер wас марриэд то Саадет-Гирай.“
  13. ↑ Алан Фишер „Тҳе Лифе анд Фамилй оф Сüлеймâн И“, . Сüлеймâн Тҳе Сеcонд [и.э. тҳе Фирст] анд Ҳис Тиме İналcıк: . Истанбул: Исис Пресс, 1993 — 9-бет. ИСБН 975-428-052-5. 
  14. ↑ Тüре, Д.Ф.. Wомен'с Меморй: Тҳе Проблем оф Соурcес. Cамбридге Счоларс Публишинг, 2011 — 57-бет. ИСБН 978-1-4438-3265-6. 
  15. ↑ 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 15,12 15,13 15,14 15,15 15,16 Şаҳин 2023.
  16. ↑ Бостан, М. Ҳанефи (2019-05-01). "Явуз Султан Селим'ин Şэҳзâделик Дöнеми (1487-1512)" (тр). Тüрк Кüлтüрü İнcелемелери Дергиси: 1–86. Арчивед фром тҳе оригинал он 2025-01-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20250124140710/ҳттпс://ткидергиси.cом/тки-дергиси/явуз-султан-селимин-сеҳзделик-донеми-1487-1512. Қаралди: 2024-02-12. Ҳафса Султон]]
  17. ↑ Сингер, А.. Cонструcтинг Оттоман Бенефиcенcе: Ан Империал Соуп Китчен ин Жерусалем, СУНЙ сериэс ин Неар Эастерн Студиэс. Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 2002 — 90-бет. ИСБН 978-0-7914-5351-3. 
  18. ↑ 18,00 18,01 18,02 18,03 18,04 18,05 18,06 18,07 18,08 18,09 18,10 18,11 18,12 Пеирcе 1993.
  19. ↑ Розен, М.. А Ҳисторй оф тҳе Жеwиш Cоммунитй ин Истанбул: Тҳе Формативе Еарс, 1453-1566, Оттоман Эмпире анд иц Ҳеритаге. Брилл, 2010 — 204-бет. ИСБН 978-90-04-18589-0. 
  20. ↑ Туран, Эбру. Тҳе марриаге оф Ибраҳим Паша (c. 1495–1536) – Тҳе рисе оф Султан Сüлейман'с фавоурите то тҳе гранд визиэрате анд тҳе политиcс оф тҳе элитес ин тҳе эарлй сихтеэнтҳ-cентурй Оттоман Эмпире, 2009 — 14, 25-бет. 
  21. ↑ Гöк, İлҳан. ИИ. Бâезîд Дöнеми İн'âмâт Дефтери ве Cейб-и Ҳüмаюн Масраф Дефтери (Тҳесис), 2014 — 1464, 1465, 1469-бет. 
  22. ↑ Уста, Вейсел (2019-03-21). "Şэҳзаде Сüлейман'ıн (Кануни) Травзон'да Доğдуğу Эв Меселеси". Карадениз İнcелемелери Дергиси (Карадениз Инcелемелери Дергиси) 13 (26): 397–414. дои:10.18220/кид.562304. ИССН 2146-4642. ҳттпс://дергипарк.орг.тр/тр/доwнлоад/артиcле-филе/710820. 

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hafsa_Sulton" dan olindi