Ziyosfera

Haijin

Ҳăижìн (海禁) ёки денгизни тақиқлаш – Мин империясининг ко'п даврида ва Син империясининг дастлабки даврида хусусий денгиз савдоси ва қирг'оқбо'йи аҳоли пунктларини чекловчи бир қатор тегишли изоляцион сиёсат эди. Расмий э'лонларга қарамай, Мин сиёсати амалда қо'лланилмади ва савдо то'сиқсиз давом этди. Қадимги Син сулоласининг қо'зг'олончиларга қарши "Буюк тозалаш"и қирг'оқ бо'йидаги жамоаларга ҳалокатли та'сир ко'рсатиши янада аниқ эди.

Биринчи марта юан партизанларини ё'қ қилиш пайтида япон қароқчилигига қарши курашиш учун қо'йилган денгиз тақиқи мутлақо тескари натижа берди: ХВИ асрда қароқчилик ва контрабанда кенг тарқалган бо'либ, улар асосан сиёсатдан маҳрум бо'лган хитойлардан иборат эди. Хитойнинг ташқи савдоси тартибсиз ва қиммат о'лпонлар билан чекланган ва Тумудаги ҳалокатли жангдан кейин мо'г'улларнинг ҳарбий босими Чжан Хе флотининг ё'қ қилинишига олиб келди. Қароқчилик фақат 1567-йилда кураш тугаши билан аҳамияциз даражага тушди, аммо кейинчалик Синлар томонидан о'згартирилган шаклда қабул қилинди. Бу о'н учта факториянинг кантон тизимини, шунингдек, ХИХ асрда Биринчи ва Иккинчи афюн урушларига олиб келган афюн контрабандасини келтириб чиқарди.

Хитой сиёсати Япониядаги Токугава сёгунатининг сёгуни Эдо даври сиёсатига тақлид қилинган бо'либ, у ерда сиёсат каикин (Сакоку (鎖国) номи билан танилган.) деб аталган. улар 1853 ва 1876-йилларда ҳарбий ё'л билан очилгунга қадар " Гермит қироллиги " деб номланувчи Чосон Кореяси томонидан ҳам тақлид қилинган.

Мин сулоласи

Вокоу босқинининг харитаси, ХИВ-ХВИ асрлар. Дастлабки қароқчилар асосан Япониянинг чекка оролларида жойлашган эди, аммо Япония, Корея ва Мин Хитойини нишонга олди. Кейингилари эса кучсиз Мин сиёсати туфайли асосан Хитой ерларини эгаллаб олишди.

Тарихи

ХИВ аср бутун Шарқий Осиёда бетартиблик даври эди. Иккинчи бубонли вабо пандемияси Мо'г'улистонда 1330-йил[1] атрофида бошланган ва Хебей ва Шансидаги аҳолининг ко'пчилигини ва бошқа жойларда миллионлаб одамларни о'лимига олиб келган бо'лиши мумкин мумкин[2]. Яна бир эпидемия 1351–1354-йилларда уч йил давом этди[2]. Ҳукуматнинг туз монополиясига ва Сариқ дарё бўйидаги кучли тошқинлар сабабли Қизил пешанабоғлилар қўзғолони бошланди. 1368-йилда Мин декларацияси шимолда Тог'он Темур ва жанубда Лиан князлиги остидаги мо'г'ул қабилалари билан урушларни тугата олмади. Корея қироли Гонгмин ҳам ўз мамлакатининг шимолий вилоятларини қайтариб олиб, мўғуллардан озод бўлишни бошлаган эди, ўшанда Қизил пешанабог'лилар босқинчи ҳудудларни вайрон қилиб, Пхенянни ҳам вайрон қилган эди. Японияда император Даиго ИИнинг Кенму ислоҳотлари Камакура сёгунатини аг'дариб ташлашга муваффақ бо'лди, аммо охир-оқибат уларни заифроқ Ашика билан алмаштирди.

Япониянинг чекка ҳудудлари устидан назорати сусайиши қароқчиларнинг мамлакатнинг чекка оролларида[3], хусусан, Сусима, Ики ва Готоларда базаларини ташкил қилишига олиб келди. Вокоу ("митти қароқчилар") Японияга, шунингдек, Корея ва Хитойга бостириб кирган[3].

Исёнчилар етакчиси Чжу Юанчжан ташқи савдони даромад манбаи сифатида илгари сурди. [4] Бироқ, Мин сулоласининг асосчиси Чжу Юанчжан 1371-йилда биринчи денгиз тақиқини чиқарди[4]. "Вассал давлатлар" билан бо'ладиган барча ташқи савдо Мин империяси ва унинг вакиллари томонидан бошқариладиган расмий солиқ то'ловчилари томонидан амалга оширилиши керак эди[4]. Хусусий ташқи савдо ўлим билан жазоланди, жиноятчининг оиласи ва қўшнилари ўз уйларидан сургун қилинди. Бир неча йил о'тгач, 1384-йилда Нинбо, Гуанчжоу ва Қуанчжоудаги Денгиз савдо уйлари (Шибо Тижу Си) ёпилди[4]. Кемалар, доклар ва кемасозлик заводлари вайрон қилинди, портлар тошлар ва қараг'ай қозиқлари билан саботаж қилинди.

Чжан Хенинг денгиз саёҳатлари қисман ҳукумат остида хориждаги савдони монополлаштиришга қаратилган эди[5]. Улар 1449-йилда Туму жангида император асирга олинганидан кейин мўғулларнинг дадиллиги ортганлиги сабабли тўхтатилди. Хориждаги кенг ко'ламли хусусий савдо Мин ҳукуматининг шимолий чегаралари учун жанговар отлар каби харидлари учун нарх рақобатига сабаб бо'лди ва маблаг'ларни қайта тақсимлашга то'г'ри келди. Бироқ, денгиз саёҳатлари тугагандан со'нг ҳам Хитойнинг Жануби-Шарқий Осиё ва Ҳинд океанидаги савдоси давом этди[6]. Жануби-Шарқий Осиёдаги хусусий, жумладан, рухсациз Хитой савдоси Мин сулоласининг иккинчи ярмида тез сур'атлар билан кенгайиб борди[7].

1613-йилги фармон Янсзи дарёсининг шимолий ва жанубидаги ҳудудлар о'ртасида денгиз савдосини тақиқлаб, денгизчиларнинг Сзянсуга ё'л олишлари ва кейин Японияга о'тишларини то'хтатишга ҳаракат қилди[4].

Мантиқий асос

Гарчи ушбу сиёсат дастлаб қароқчиларга қарши миллий мудофаа билан бог'лиқ бо'лса-да[4], бу аниқ самарасиз усул эди. Ушбу сиёсат шу қадар узоқ давом этдики, бошқа тушунтиришлар ҳам таклиф қилинди. Дастлабки консепсия Япониянинг Хитой товарларига бо'лган эҳтиёжидан фойдаланиб, уларни ма'лум шартларга мажбурлашдан иборат бо'лган бо'лди. Императоэ Гонгву бу сиёсат хорижий халқлар ҳукмронлигига қарши курашиш учун уларнинг Хитой фуқаролари билан ҳамкорлик қилишига ё'л қо'ймаслик учун ишлаб чиқилганлигини та'кидлади. Масалан, император уларни жосусликда гумон қилгани учун Шривижаяга савдо қилиш тақиқланган[8]. Савдодан фойдаланиш, шунингдек, хорижий ҳукуматларни вассаллик тизимига риоя қилишга ундаш ва ҳамкорлик қилмайдиган раҳбарларга босим о'тказиш учун кучли восита эди[9]. Император Гонвунинг фиат пул бирлигини [6] босиб чиқаришни қо'ллаб-қувватлаш Сон ва юан сулолаларидан фарқли равишда, қуйма пулларнинг чиқиб кетишини чекловчи чора-тадбирлар сифатида мо'лжалланган эди, деб асослашга сабаб бо'лди [4]. Ушбу пулдан фойдаланиш унинг ворислари томонидан 1450-йилгача давом эттирилди(1425-йилга келиб, кенг тарқалган қалбакилаштириш ва гиперинфляция одамлар дастлабки қийматининг тахминан 0,014% га савдо қилишларини англатарди)[10]. Бошқалар буни Конфуцийнинг инсонийликни ошириш истагининг ён та'сири деб ва ҳукуматнинг ташқи алоқаларидан очко'зликни ё'қ қилиш [11] ёки ҳукуматнинг жанубий фуқароларини марказий ҳукумат фойдасига заифлаштириш учун ҳийла дея қабул қилишди[12]. Шунга қарамай, император Гонву о'з давлатини Шимолий юан ворисларидан ҳимоя қилишни биринчи о'ринга қо'йган бо'лиши мумкин. Шунингдек, мақсадлари ҳақида о'зининг " Аждодлар фармойишларида " эслатиб о'тди ва авлодлар уларнинг давом этиши учун жавобгарлиги белгиланди.

Та'сири

Юқоридаги сиёсат яхши хулқ-атвор учун мукофот ва Япония ҳукуматини контрабандачилар ва қароқчиларни ё'қ қилишга жалб қилиш учун жуда кам нарса таклиф қилди, я'ни фақат иккита кемадан иборат о'н йиллик о'лпон то'плаш миссиялари. Император Гонвунинг японларга унинг армияси “қароқчиларингизни қўлга олиб, йўқ қилади, тўғри мамлакатингизга йўл олади ва императорингизни ҳам асирга олади” [13] деган хабарига Ашикага сёгунининг “буюк империянгиз қодир бўлиши мумкин” деган жавобини олди. Японияни босиб олинг, аммо бизнинг кичик давлатимиз о'зини ҳимоя қилиш стратегиясидан маҳрум эмас", дея муносабат билдиришди.

Гарчи денгиз тақиқи Мин армиясини юанга содиқ қо'шинларни ё'қ қилиш ва Хитой чегараларини ҳимоя қилиши учун имконият яратган бо'лса-да, маҳаллий ресурсларни чеклаб қо'йди. Гуандундаги Гуанчжоудан Шандунгача 74 та қирг'оқ гарнизони ташкил этилди; Император Ёнгле даврида бу постлар шартли равишда 110 000 субъектдан иборат эди[14]. Савдо солиқларидан даромаднинг ё'қотилиши бутун Минда, хусусан, Чжецзян ва Фужиан провинсияларида сурункали молиялаштириш қийинчиликларига олиб келди[15]. Соҳилбўйи хитой ва японларни қашшоқлаштириб, режимга қарши қо'зг'олон орқали муаммони янада кучайтирди. Япон қароқчиларининг дастлабки то'лқини о'лжалари ва қулларини Кореяга қайтарган Чжон Монг-жу ва Имагава Садаё томонидан мустақил равишда бошланди. Ашикага Ёшимицу 1405-йилда Хитойга 20 дона қароқчиларни қайтарди, уларни Нинбодаги қозонда тириклайин қайнатиб юборишди[16]. Бироқ, Хитойга босқинлар давом этди, улардан энг даҳшатлиси император Жиажин даврида содир бо'лди[3].

Шундай бо'лса-да, денгиз та'қиқи император Гонву томонидан ота -боболарининг буйруг'ига қо'шилганлиги сабабли сулоласининг қолган ворислари даврида ҳам кенг миқёсда сақланиб қолди. Кейинги икки аср давомида жанубнинг бой қишлоқ хо'жалиги ва шимолнинг ҳарбий қисмлари деярли фақат Буюк канал орқали бог'ланган. Порахо'рлик ва манфаацизлик вақти-вақти билан португаллар Гуанчжоу (1517), Шуаню ("Лиампо") ва Гуанчжоу ("Чинчеу")да савдо қила бошлаганларида бо'лгани каби[17] ҳолатларга олиб келди, лекин 1520-йилларда португалияликларнинг қувг'ин қилиниши, 1547-йилда Нинбо ва Чженчжоу яқинидаги оролларда ёки 1549-йилда Юэгангда билан бо'лганидек тазйиқлар ҳам содир бо'лди[4]. Бир неча йил давомида хитойларга қароқчиликни бостиришда ёрдам бергандан кейингина португалияликларга 1557-йилда Макаога жойлашишга рухсат берилди[4].

Денгиздаги тақиқ о'зининг дастлабки йиллариданоқ деярли амалга ошириб бо'лмайдиган бо'либ қолди ва бу сиёсат амалга самарали татбиқ қилинмади. Маҳаллий ҳокимият органларининг о'зи тез-тез ноқонуний савдо билан шуг'улланган ва одатда савдони чеклаш то'г'рисидаги фармонларга э'тибор бермаган. Ҳарбий офицерлар савдо битимларида воситачилик қилишган ва қирг'оқ бо'йидаги аҳоли пунктларидаги бой оилалар унинг даромадига бог'лиқ эди. Оддий ишчилар савдо билан бог'лиқ соҳаларда иш топдилар. Савдо қоидаларини қо'ллаш бо'йича ко'плаб расмий лавозимлар бо'ш қолдирилди ва Денгиз савдоси уйлари бекор қилинди. Ҳукумат одатда чет эл савдоси масаласини э'тиборсиз қолдирди. 1520-йилларда император савдони тўхтатишга қаратилган барча қоидаларни рад этди, чунки булар императорнинг маросимлар сиёсатига қарши чиққан амалдорлар томонидан таклиф қилинган ва ноқонуний воситалар ўрнига ҳукумат каналлари остида жуда кам савдо амалга оширилган. 1530-йилларда қирг'оқ бо'йидаги Чжежианг провинсиясидан бо'лган ҳукуматнинг бош котиби денгиз тақиқини амалга оширишга қаратилган ҳар қандай уринишларга то'сқинлик қилди. Ноқонуний савдони ё'қ қилиш учун энг муҳим уриниш 1540-йилларда ҳукумат томонидан тайинланган мансабдор шахс Чжу Ван томонидан амалга оширилди, аммо контрабандачиларни ё'қ қилишда муваффақият қозонганида, рухсат этилмаган қотилликларда айбланиб, ҳукумат томонидан олиб ташланди[18].

Қароқчилик 1567-йилда император Лонгсин тахтга чиқиши ва Фуцзян губернаторининг таклифи билан сиёсат умуман бекор қилингандан кейингина [19] аҳамияциз даражага тушди. Кейин хитойлик савдогарларга Япония билан қурол ёки бошқа контрабанда товарларидан бошқа барча ташқи савдо билан шуг'улланишга рухсат берилди. Буларга темир, олтингугурт ва мис кабилар киради. Чет эллик савдогарлар сони лицензия ва квота тизими билан чекланди; ҳеч қандай савдо уларни Хитойдан бир йилдан ортиқ олиб кета олмади[4]. 1599-йилда Гуанчжоу ва Нинбода денгиз савдоси йўлга қўйилди ва хитойлик савдогарлар Юэгангни (замонавий Хайченг, Фужиан) гуллаб-яшнаётган портга айлантирдилар[15][4]. Денгиз тақиқининг тугаши император руҳидаги ўзгаришларни кўрсатмади, аммо кейинчалик Мин давлатининг заифлиги бу тақиқни давом эттиришни имконсиз қилганини тан олди. Шаҳарлар савдони имкон қадар қаттиқ тартибга солишга уринишда давом этди ва хорижликлар оддий хитойлар билан то'г'ридан-то'г'ри савдо қилишини тақиқлаган ҳолда тасдиқланган агентлар орқали савдо қилишлари мумкинлигини белгилади[15]. Юэганг савдогарлари 1570-йилда Майниланинг Мартин де Гоити томонидан босиб олинганидан кейин бир йил ичида испанлар билан юқори даражада савдо қилишди[4]. Фу Юанчунинг 1639-йилда тахт ёдгорлигиФужиан ва Голландиялик Формоса ўртасидаги савдони бутунлай амалга ошириб бўлмайдиган қилиб қўйганини кўрсатади[4].

Денгиз тақиқининг бекор қилиниши Америка қит'асидан биринчи испан галлеонларининг келиши билан бир вақтга то'г'ри келди ва кейинги асргача то'хтамайдиган глобал савдо алоқасини яратди[20].

Хитой глобал савдо тизимида

Хитой глобал савдони бошқарадиган давлат ролини о'йнади[21]. Япония билан савдо эмбаргосига қарамай, Хитой контрабандачилари, Жануби-Шарқий Осиё портлари ёки португаллар орқали то'сиқсиз давом этдилар. Хитой жаҳон савдо тизимига бутунлай интеграцияланган эди[22].

Европа халқлари ипак ва чинни каби Хитой товарларига катта қизиқиш билдирган[23]. Европаликларда Хитой хоҳлаган товарлар ё'қ эди, шунинг учун улар о'зларининг савдо камомадини қоплаш учун кумуш топишлари керак эди[24]. Буюк географик кашфиётлар асри даврида испанлар савдо иқтисодини ривожлантириш учун катта миқдордаги кумушни топдилар, уларнинг аксарияти Потоси кумуш конларидан эди. Америка кумуш конлари дунёдаги энг арзон манба бо'либ[25], 200 йил ичида 40 000 тонна кумуш ишлаб чиқарган[26]. Америка ва Японияда ишлаб чиқарилган кумуш учун якуний манзил Хитой эди[27]. 1500-йилдан 1800-йилгача Мексика ва Перу дунёдаги кумушнинг 80%[28] га яқинини ишлаб чиқарган ва унинг 30%и охир-оқибат Хитойга то'г'ри келган. ХВИ аср охири ва ХВИИ аср бошларида Япония ҳам Хитойга кумушни катта миқдорда экспорт қиларди[28]. Америкадан кумуш асосан Атлантика бо'йлаб сузиб о'тиб, узоқ шарққа ё'л оларди[24]. Кумуш савдосининг асосий постлари Филиппин каби Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларида жойлашган эди[29]. Манила шаҳри Америка, Япония, Ҳиндистон, Индонезия ва Хитой о'ртасидаги товар алмашинувининг асосий пости бо'либ хизмат қилган[29]. Бироқ, Тинч океани орқали Америкадан ҳам то'г'ридан-то'г'ри кесиб о'тадиган катта миқдордаги кумуш бор эди[27].

Манила орқали Хитой Минг билан савдо Испания империяси ва Филиппин оролларидаги испан мустамлакачилари учун асосий даромад манбаи бо'лган. 1593-йилгача ҳар бир портдан ҳар куни икки ёки ундан ортиқ кемалар сузиб кетарди[30]. Галлеон савдоси асосан испанларга зираворлар, чинни, фил суяги, лакдан ясалган буюмлар, қайта ишланган ипак мато ва бошқа қимматбаҳо буюмларни сотиш учун Манилага борган ва Фуцзян портларидан келган савдогарлар томонидан та'минланган. Юклар бир сафардан бошқасига о'згариб турарди, лекин ко'пинча бутун Осиёдан товарлар - Хитойдан нефрит, мум, порох ва ипак; Ҳиндистондан қаҳрабо, пахта ва гилам; Индонезия ва Малайзиядан зираворлар; ва Япониядан турли хил товарлар, жумладан, елпиг'ичлар, сандиқлар, пардалар ва чинни буюмлар келтириларди[31].

Син сулоласи

Кохинга ва унинг Мин партизанлари / қароқчилари томонидан назорат қилинган (қизил) ёки та'сири остидаги (пушти) ҳудуд.

Тарихи

Синлар Шанхайдаги г'алабасидан со'нг жанубга томон кенгайиб борар экан, жанубий Минни Чжен уруг'и қо'ллаб-қувватлади. Чжен Жилонг бой нафақага чиқиш эвазига Чжежианг орқали о'тиш ё'лларини таслим қилди, аммо унинг о'г'ли Чжен Ченгун Сяменда қаршилик ко'рсатишда давом этди. Со'нгра Голландиядан Тайван назоратини қайтиб олиб, унинг сулоласи уни мустақил Тунгнинг давлати сифатида ривожлантирди, аммо 1661-йилда асосий ҳудудларидан сиқиб чиқарилди.

Сиёсат

Син регенти шаҳзода Руи 1647-йилда денгиз савдосини тақиқлашни қайта тиклади, аммо 1661-йилдан император Канси тахтга чиққанидан кейин янада қаттиқроқ тартиб о'рнатилгунга қадар у самарали натижа бермади. " Буюк тозалаш " ёки "Чегара силжиши" каби ко'чишлар даврида Гуандун, Фужиан, Чжежиан, Жиансу ва Шандуннинг бир қисми қирг'оқ аҳолиси о'з мулкларини 30-50 ли (тахминан 16-26 километр) га ко'чиб о'тишлари керак эди. Син аскарлари чегара белгиларини о'рнатиб, ундан ташқаридагиларга о'лим жазосини қо'ллашди. Кемалар вайрон бо'лди ва ташқи савдо яна Макао орқали чекланди[15]. Кейинги йили текширувлар ва тузатишлар амалга оширилди ва бешта округ аҳолиси - Паню, Шунде, Синхуй, Донггуан ва Чжоншан - бир йил о'тиб яна ко'чирилди. Ко'плаб юқори даражадаги ҳаракатлардан со'нг эвакуация 1669-йилдан кейин амалга оширилмади[32]. 1684-йилда Тунгнинг вайрон қилинганидан со'нг, бошқа тақиқлар бекор қилинди[15]. Шундан кейинги йил Гуанчжоу, Хиамен, Нинбо ва Сонгжиангда ташқи савдо билан шуғулланувчи божхона идоралари ташкил этилди[15].

Синнинг навбатдаги репрессив сиёсати туфайли хитойлик савдогарларнинг ко'п қисми ко'чишига сабаб бо'лди, аммо император Канси бунинг ҳарбий оқибатлардан қо'рқишни бошлади. Жакартадаги муҳожирлар жамияти 100 000 атрофида деб баҳоланди ва Лузонда Мин меросхо'рлари яшаётгани ҳақида миш-мишлар тарқалди[15]. 1717-йилда " Жанубий океан "да савдони тақиқлаш, порт текширувлари ва саёҳат чекловлари кучайди[15]. Эмигрантлар ўлим жазоси таҳдиди билан кейинги уч йил ичида Хитойга қайтишлари керак эди; келажакда ко'чадиганлар ҳам худди шундай жазога дучор бо'лишлари керак эди[15].

Жанубий Хитой денгизида қонуний савдо 1727-йилда қайта тикланди[15], аммо Шарқий Ҳиндистон компанияси Нинбодаги нархлар ва божлар Гуанчжоудагидан анча паст эканлигини аниқлаши уларни о'з савдоларини 1755-йилдан 1757-йилгача шимолга о'тказишга ундади[15]. Император Сянлун юқори тўловлар орқали буни тўхтатишга уриниши муваффақияцизликка учради; 1757-йилнинг қишида у кейинги йилдан Гуанчжоу (кейинчалик, "Кантон" номи билан аталган [15] Хитойнинг Коҳон ва о'н учта факторияси билан Кантон тизимини бошлаб, хорижий савдогарлар учун рухсат берилган ягона Хитой порти бо'лиши керак эди. Чет элликлар билан савдо қилувчи хитойлик савдогарларга эса бу қоидаларнинг ҳеч бири та'сир қилмади[33].

Эффектлар

Синнинг дастлабки денгиз тақиқи Кохинганинг Хитой материкидаги та'сирини чеклаб қо'йди ва унинг давлатининг маг'лубияти билан якунланди, бу эса Тайванни Син империясига бо'йсунишига олиб келди.

Шунга қарамай, бу хитойликларнинг о'злари учун жуда зарарли эди. Булар губернаторлар ва ноибларнинг тахтга оид ёдгорликларида қайд этилган. Император Кансининг чекловларидан олдин ҳам, 1659-йилда Сзин Фунинг тахтга баг'ишланган ёдгорлиги ташқи савдога қо'йилган тақиқ Хитойнинг кумушга киришини чеклаши, пул массасини зарарли равишда чеклаши ва савдо имкониятларининг ё'қолиши Хитой савдогарларига йилига 7 ёки 8 миллионга таэл тушади, деб та'кидлади[4]. Сиёсат қўзғолонларни жонлантирди  ва қирг'оқ бо'йлаб қароқчилик, шунингдек, қора бозорлар учун имкон беради.  Буюк тозалаш Хитойнинг жанубий қирг'оқларини бутунлай бузди. 1661-йилда мамлакат ичкарисига ҳайдалган Син'ан округининг (тахминан замонавий Шенчжен ва Гонконг) 16 000 га яқин аҳолисидан фақат 1648 нафари 1669-йилда қайтиб келган. О'ша йили ва 1671-йилдаги кучли тайфунлар маҳаллий жамоаларни янада вайрон қилди ва ко'чиришни то'хтатди[32]. Савдо чекловлари бекор қилинганда, Фужиан ва Гуангдонг муҳожирларнинг катта оқимини ко'рди. Собиқ аҳоли ва Хакка каби янги келганлар о'ртасидаги то'қнашувлар 1850 ва 1860-йилларда то'лиқ миқёсли урушга айланган узоқ давом этган низоларни келтириб чиқарди ва бу Гуангдундаги қароқчиликни ХХ асргача кучайтирди[32].

Европа давлатларининг Хитой билан савдоси шу қадар кенг эдики, улар Осиёдаги савдогарларга етказиб бериш учун кумуш танқислигини хавф остига қўйишга мажбур бўлдилар[34]. Европада кумуш захиралари камайганлиги сабабли, европаликлар Хитойнинг жуда ко'п талаб қилинадиган товарларини сотиб олиш имкониятига эга бо'лишмади. Савдогарлар энди Хитой товарларини Г'арбга сотишдан олинган фойда орқали Хитой савдосини қо'ллаб-қувватлай олмадилар ва Хитойда товарларни сотиб олиш учун Европада олтин олтинларни муомаладан чиқаришга мажбур бо'лишди[35].

Кантон тизимини о'рнатган император Сянлун томонидан киритилган чекловлар Гуанчжоунинг Кохонига жуда фойдали бо'лди - савдогар Ҳоwқуа дунёдаги энг бадавлат шахслардан бирига айланди ва Гуанчжоунинг солиқ базаси ва чет эл кумушлари оқимини нормаллаштирди. Кантон тизимига ко'ра, император Сянлун савдони фақат лицензияланган хитойлик савдогарлар билан чеклаб қо'йган, Британия ҳукумати эса о'з навбатида фақат Британия Шарқий Ҳиндистон компаниясига савдо учун монопол низом чиқарган. Ушбу тартиб ХИХ асргача Г'арбда эркин савдо г'ояси оммалашгунга қадар давом этди[36]. Кантон тизими Хитойнинг дунёнинг қолган қисми билан савдосига то'лиқ та'сир ко'рсатмади, чунки хитойлик савдогарлар о'зларининг катта уч устунли океан кемалари билан глобал савдода фаол иштирок этишди. Сиам, Индонезия ва Филиппинга сузиб бориш орқали улар глобал савдо тизимининг асосий иштирокчилари бо'лишди; Бу давр ҳатто Карл Троcки томонидан глобал савдонинг "Хитой асри" сифатида тасвирланган. Хитой савдогарлари Сямен ва Макаодаги г'арбликлар (испан ва португаллар) билан ёки Манила ва Батавиа каби Хитойдан ташқаридаги портлар орқали савдо қилинган исталган мамлакат билан эркин ва қонуний савдо қилишлари мумкин эди[37]. Импортни асосан олтин билан чеклаб, у ХВИИ аср давомида чой миллий ичимликка айланган инглизларга савдо балансини тўғрилаш учун ҳар қандай воситани топишда кучли босим ўтказди. Бу Ҳиндистонда плантацияларда етиштириладиган афюн бо'либ чиқди, у шу қадар даромадли ва муҳим бо'либ қолдики, вице-қирол Лин Зехунинг афюн контрабандасига қарши амалдаги қонунларни қаттиқ қо'ллаши Биринчи афюн урушига ва Синни чеклайдиган тенгсиз шартномаларнинг бошланишига туртки бо'лди. 1842-йилги Нанкин шартномаси Сямен (“Амой”), Фучжоу (“Фучжоу”), Нингбо (“Нингпо”) ва Шанхай портларини очди, аммо қонуний савдо сулоланинг охиригача белгиланган портлар билан чекланиб қолди.

Манбалар

  1. ↑ Мартин (2001).
  2. ↑ 2,0 2,1 МcНеилл (1998).
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Wанг (1980).
  4. ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Вон Глаҳн (1996).
  5. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 270-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  6. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 49-бет. ИСБН 039324251Х. 
  7. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 256-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  8. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 169-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  9. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 396-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  10. ↑ Фаирбанк & ал. (2006).
  11. ↑ Ли (2010).
  12. ↑ Эмбреэ, Аинслиэ Тҳомас; эт ал. (1997), Асиа ин Wестерн анд Wорлд Ҳисторй: А Гуиде фор Теачинг, Армонк: М.Э. Шарпе, ИСБН 978-1-56324-264-9, ОCЛC 32349203.
  13. ↑ Канг (2007).
  14. ↑ Цаи, Ҳенрй Шиҳ-шан (2001), Перпетуал Ҳаппинесс: Тҳе Минг Эмперор Ёнгле, Университй оф Wашингтон Пресс, ИСБН 0-295-98124-5.
  15. ↑ 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 Ши (2006).
  16. ↑ Такекоши, Ёсабурō (1967), Тҳе Эcономиc Аспеcц оф тҳе Ҳисторй оф тҳе Cивилизатион оф Жапан, 344-бет.
  17. ↑ Книгҳт'с (1841).
  18. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 168-169, 302, 396, 490-495, 509-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  19. ↑ Денг (1999).
  20. ↑ Моте, Фредериcк W.. Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина Вол. 7: Тҳе Минг Дйнастй 1368-1644. Cамбридге Университй Пресс, 1988 — 504–505-бет. ИСБН 978-0-521-24332-2. 
  21. ↑ Флйнн, Деннис Оwен; Гиралдез, Артуро (2002). „Cйcлес оф Силвер: Глобал Эcономиc Унитй тҳроугҳ тҳе Мид-Эигҳтеэнтҳ Cентурй“. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй. 13-жилд, № 2. 391–427-бет. дои:10.1353/жwҳ.2002.0035. ИССН 1527-8050.
  22. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 52–54-бет. ИСБН 039324251Х. 
  23. ↑ Флйнн, Деннис О.; Гирáлдез, Артуро (1995). „Борн wитҳ а "Силвер Споон": Тҳе Оригин оф Wорлд Траде ин 1571“. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй. 6-жилд, № 2. 201–221-бет. ЖСТОР 20078638.
  24. ↑ 24,0 24,1 Франк, Андре. Реориэнт, Жулй 1998. ИСБН 9780520214743. 
  25. ↑ „"А Cентурй оф Лаwмакинг". Либрарй оф Cонгресс. Ретриэвед Май 23, 2018.“.
  26. ↑ Стеин, Станлей Ж.. Силвер, Траде, анд Wар: Спаин анд Америcа ин тҳе Макинг оф Эарлй Модерн Эуропе. Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс, 2000 — 21-бет. 
  27. ↑ 27,0 27,1 Флйнн, Деннис О.; Гирáлдез, Артуро (2002). „Cйcлес оф Силвер: Глобал Эcономиc Унитй тҳроугҳ тҳе Мид-Эигҳтеэнтҳ Cентурй“. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй. 13-жилд, № 2. 391–427-бет. дои:10.1353/жwҳ.2002.0035. ЖСТОР 20078977.
  28. ↑ 28,0 28,1 Флйнн, Деннис О. (1995). „Борн wитҳ а "Силвер Споон": Тҳе Оригин оф Wорлд Траде ин 1571“. Жоурнал оф Wорлд Ҳисторй. Университй оф Ҳаwаии Пресс.
  29. ↑ 29,0 29,1 Флйнн, Деннис О.; Гиралдез, Артуро (1996). „Силк фор Силвер: Манила-Маcао Траде ин тҳе 17тҳ Cентурй“. Пҳилиппине Студиэс. 44-жилд, № 1. 52–68-бет. ЖСТОР 42634185.
  30. ↑ Счурз, Wиллиам Лйтле. Тҳе Манила Галлеон, 1939. П 193.
  31. ↑ Межиа, Жавиэр. „Тҳе Эcономиcс оф тҳе Манила Галлеон“. Неw Ёрк Университй, Абу Дҳаби. {{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес |магазине= (ёрдам)
  32. ↑ 32,0 32,1 32,2 Ҳаес (1974).
  33. ↑ Wалей-Cоҳен, Жоанна. Тҳе Сехтанц оф Беижинг: Глобал Cурренц ин Чинесе Ҳисторй. Неw Ёрк, Лондон: W. W. Нортон анд Cомпанй, 2000 — 99-бет. ИСБН 039324251Х. 
  34. ↑ Пейрефитте, Алаин. Тҳе Иммобиле Эмпире—Тҳе фирст греат cоллисион оф Эаст анд Wест—тҳе астонишинг ҳисторй оф Бритаин'с гранд, илл-фатед эхпедитион то опен Чина то Wестерн Траде, 1792–94. Алфред А. Кнопф, 1992. 
  35. ↑ Грай, Жаcк. Ребеллионс анд Револутионс: Чина фром тҳе 1800с то 2000. Неw Ёрк: Охфорд Университй Пресс, 2002 — 22–3-бет. 
  36. ↑ Cонрад Счирокауэр. А Бриэф Ҳисторй оф Чинесе Cивилизатион, 4, иллустратед, Cенгаге Леарнинг, 2012 — 221-бет. ИСБН 978-0495913238. 
  37. ↑ Пеэр Вриэс. Стате, Эcономй анд тҳе Греат Дивергенcе: Греат Бритаин анд Чина, 1680с-1850с. Блоомсбурй Публишинг, 2015 — 353–354-бет. ИСБН 978-1472526403. 

Библиография

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Haijin" dan olindi