Hailuoto sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti|nomi=Hailuoto|mavqe=Munitsipalitet|tasvir=Hailuoto Marjaniemi.jpg|gerb=Hailuoto.vaakuna.svg|gerb eni=120x80px|mamlakat=|mintaqa turi= Hudud|mintaqa=North Ostrobothnia|tuman turi=Submintaqa|tuman=Oulu|rahbar turi=Municipal manager|rahbar=Ari Nurkkala|maydon=|aholi=|sanalgan yil=|zichlik=|vaqt mintaqasi=+02:00|DST=|sayt=[https://www.hailuoto.fi/ www.hailuoto.fi]|koordinatalar=}}
'''Hailuoto''' (Finnish: [ˈhɑi̯ˌluo̯to] ; {{Lang-sv|Karlö}}) — Boltiq dengizining shimolidagi Finlandiya oroli va Shimoliy Ostrobotniya viloyatidagi munitsipalitet . Xayluoto aholisi 952 nafar (28-fevral 2023-yil), bu aholi soni boʻyicha Shimoliy Ostrobotniya va sobiq [[Oulu viloyati|Oulu viloyatidagi]] eng kichik munitsipalitet hisoblanadi. Munitsipalitet 200,53 km2 (77,43 kv mi) maydonni egallaydi (dengiz hududlari bundan mustasno), shundan 1,70 km2 (0,66 kv mi) ichki suv (1-yanvar, 2018-yil). '''Aholi zichligi''' — 4.75/km² har km²ga nisbatan(12.3/mi²). [[Finlandiya orollari ro'yxati|Finlandiyadagi barcha dengiz orollari]] ichida Hailuoto [[Fasta Aland]] va [[Kimitoyon|Kimitoyondan]] keyin uchinchi oʻrinda turadi.

Hailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] [[Oulu]] shahri qarshisida joylashgan hududdir. Oulu va Xailuoto orasidagi masofa {{Convert|53|km}} va ular orasidagi dengiz hududi ''Luodonselkä'' (soʻzma-soʻz '''"orolning ochiq suvi"''') deb ataladi<ref>Facta 2001, WSOY, 1984 (in Finnish)</ref>.

[[Muzlik davridan keyingi rebound|Muzlik davridan keyingi tiklanish]] sababli mintaqadagi yerlar doimiy ravishda oʻsib bormoqda. Xayluotoning birinchi qismlari [[Boltiq dengizi|Boltiq dengizidan]] taxminan 1700 yil oldin paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi. Hozirgi Xailuoto oroli koʻplab kichik orollardan tashkil topgan. Ikki katta boʻlim, Santonen va Xanhinen, faqat ikki asr oldin asosiy orolga (Luoto) birlashgan. Orol har doim kengayib bormoqda va oxir-oqibat u qitʼaga qoʻshiladi. Kirkkosalmi, Xanhinen va Luoto oʻrtasidagi suv-botqoq hududi noyob qush turlari kuzatilgan muhim qush panohi sifatida mashhur hisoblanadi.

Hailuoto gerbi mavzusi orol munitsipaliteti iqtisodiyotini tasvirlaydi; gerbning izohi „kumush [[Roulok|qatorli]] koʻk maydonda“. Gerb Teuvo-Pentti Pakkala tomonidan ishlab chiqilgan va Xayluoto shahar kengashi tomonidan 1966-yil 28-apreldagi yigʻilishida tasdiqlangan. Oʻsha yilning 19-dekabrida [[Ichki ishlar vazirligi (Finlandiya)|Ichki ishlar vazirligi]] gerbdan foydalanishni tasdiqladi<ref>{{Kitob manbasi|title=Suomen kunnallisvaakunat|url=https://archive.org/details/suomenkunnallisv0000unse|publisher=Suomen Kunnallisliitto|year=1982|page=[https://archive.org/details/suomenkunnallisv0000unse/page/n134 129]|isbn=951-773-085-3|language=fi}}</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Sisäasiainministeriön vahvistamat kaupunkien, kauppaloiden ja kuntien vaakunat 1949-1995 I:8 Hailuoto|url=http://digi.narc.fi/digi/fullpic.ka?kuid=1527635|ish=Kansallisarkiston digitaaliarkisto|qaralgan sana=15 March 2021|til=fi}}{{Oʻlikhavola|date=iyun 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Tarixi ==
Xayluotoning doimiy aholi punkti '''XII asr'''da boshlangan. Aholi koʻp yoʻnalishlardan, ayniqsa [[Kareliya|Kareliyadan]] kelgan. Baliq ovlash uchun kurashgan [[shvedlar]] orolga ''Karelyo'' nomini berishdi (u ''Karloga'' aylantirildi), bu erkin tarjima qilingan „Kareliya oroli“ degan maʼnoni anglatadi. Hailuotoning birinchi doimiy aholisi asosan Gʻarbiy Finlandiyadan boʻlgan, ammo baʼzilari Sharqiy Finlandiyadan kelgan. 1548-yilda orolda 43 ta uy bor edi va 1570-yilga kelib ularning miqdori 60 taga yetdi. [[Shvetsiyalik Kristina|Shvetsiya]] [[Shvetsiya qirolichasi|qirolichasi]] Kristina 1652-yilda butun Xayluoto orolini polkovnik [[Berndt Taube|Berndt Taubega]] hadya qildi, uning merosxoʻrlaridan 1675-yilda tojga qaytarildi<ref name="tarmio">Hannu Tarmio, Pentti Papunen & Kalevi Korpela: ''Suomenmaa 1: maantieteellis-yhteiskunnallinen tieto- ja hakuteos'', p. 217-220. </ref>.

Hailuoto birinchi boʻlib yuqori cherkovga tegishli edi. Saloinen (hozirgi qismi Raahe), undan 1587-yilda mustaqil cherkovga ajratilgan. 1610—1620-yillarda qurilgan cherkov uzoq vaqt davomida Finlandiyada 1968-yilda yonib ketguncha ishlatilgan eng qadimgi yogʻoch cherkov edi. Hozirgi cherkov 1972-yilda qayta qurib bitkazilgan.

[[1695-1697 yillardagi katta ocharchilik|1695—1697-yillardagi Buyuk ocharchilik]] davrida Xayluotoning 88 nafar aholisi halok boʻldi<ref name="tarmio">Hannu Tarmio, Pentti Papunen & Kalevi Korpela: ''Suomenmaa 1: maantieteellis-yhteiskunnallinen tieto- ja hakuteos'', p. 217-220. </ref>. [[Buyuk Shimoliy urush davrida Finlandiya|Buyuk Shimoliy urush (1713—1721) paytida]] [[Rus qirolligi|Rossiya podsholigining]] 200 [[Kazaklar|kazaklari]] 1714-yil 29-sentyabrda Xayluotoda 800 ga yaqin odamni bolta bilan oʻldirishdi. Qurbonlarning koʻpchiligi orolda himoya soʻrashgan, chunki oʻsha paytda Xailuoto aholisi 300 dan kam edi. Bir kechada sodir boʻlgan qon toʻkish Buyuk Shimoliy urushning eng kattasi edi. Anʼanaga koʻra, Xailuoto cherkovining qoʻngʻiroqlari Buyuk Shimoliy urush paytida Kirkonjarvi koʻlida choʻkib ketgan va ular boshqa topilmagan<ref name="tarmio" />.

== Geografik hududi va tabiati ==
[[Fayl:Hailuoto_Map.jpg|left|thumb| Hailuoto xaritasi]]
Xailuoto [[Botniya qoʻltigʻi|Botniya koʻrfazidagi]] eng katta orol boʻlib, toʻrt qismdan iborat: ''Luoto, Santonen, Xanhinen'' va ''Syökari''. Ular bir necha asr oldin, [[Muzlik davridan keyingi rebound|qobiqning qayta tiklanishi]] natijasida birlashmaguncha, ular hali ham ajralib turardi. Orolning yosh sirt shakllari butun [[Mavj|dengiz toʻlqinlari]], [[Dengiz oqimlari|oqimlar]], [[muz]] va shamol taʼsirida shakllangan hisoblanadi<ref name="finlandia">{{Kitob manbasi|last=Kalevi Rikkinen|title=Finlandia, Otavan iso maammekirja 8|location=Helsinki|publisher=Otava|year=1986|isbn=951-1-09142-5|language=fi}}</ref>.

Tuproq qumli materiallardan iborat boʻlib, ular qisman [[Loy|gil]] [[Qumtosh|qumtoshdan]] olingan boʻlib, Muhos shakllanishi Xailuotogacha choʻzilgan. Shimoli-sharq-janubiy-gʻarbiy yoʻnalishda Hyypänmäkidan Marjaniemigacha boʻlgan orol boʻylab uzunligi 15 kilometr boʻlgan kulrang tizma oʻtadi. Hyypänmakining sharqiy qismlarida muzlikning [[Erigan suv|erigan suvlari]] qumni deyarli ikki kilometr kenglikdagi platoga aylantirdi. Markaziy qismlarda Xarju kengligi bir necha oʻn metrli baland tizmalardan oʻtadi, lekin Isomaki’dan gʻarbga yana tarqaladi. Karer Marjaniemi uchi tizma qalbining eskirish qoldigʻidir. Eng baland joyi — Hyypänmäki hisoblanadi, dengiz sathidan taxminan 31 metr balandlikda. Hyypänmäki hududida ham toshlar bor, ular keyinchalik [[quruq qum]] bilan qoplangan. Toshlar toʻlqinlar orollar qirgʻoqlarini yuvganini koʻrsatadi, ammo qoya qoʻrgʻonlari ham [[Drift muz|muzning]] qirgʻoqqa shiddat bilan surilganini koʻrsatadi. Havo qum toʻgʻonlari va qirgʻoq dambalari, ayniqsa shimoliy va gʻarbiy qirgʻoqlarda Hailuotoning sirt shakllarini tavsiflovchi oʻziga xos xususiyatdir<ref name="finlandia"/>.

Xayluoto oʻsimliklarining eng xilma-xil qismi qirgʻoqlarda, ayniqsa, himoyalangan qoylarning qirgʻoq oʻtloqlarida tarqalgan. Oʻrmon tabiatida quruq [[Qarag'ay bepusht|qaragʻay bepushtlari]] yaxshi ifodalangan. Keng likenli matolar ayniqsa xarakterlidir. Hailuoto, qushlarni tadqiq qilish sayti uzoq anʼanaga ega. Suvda suzuvchi qushlar eng koʻp [[Yaylov|oʻtloqlar]], keng [[Sayoz (suv osti relyefi)|sayozliklar]], [[Rif|riflar]] va yam-yashil qoʻltiqlarda uchraydi. Kuzning diqqatga sazovor joyi [[Oqqushlar|oqqushlarning]] koʻchishi boʻlib, u qirgʻoqlarda dam olgan bir yarim ming qush bilan yakunlanadi<ref name="finlandia"/>.

2019-yilning noyabr oyida Xayluotodagi [[Marjaniemi]] qirg‘og‘ida kamdan-kam hodisa kuzatildi, o‘shanda qirg‘oqda minglab „tuxumsimon“ [[Dengiz muzi|dengiz muzlari]] to‘plangan edi<ref>{{Veb manbasi|url=https://yle.fi/uutiset/3-11050766|sarlavha=Jäiset "kananmunat" hämmästyttivät sunnuntaikävelijöitä Hailuodossa – harvinainen luonnonilmiö vaatii juuri oikeat olosuhteet syntyäkseen|ism=Juha|muallif=Hintsala|ish=[[YLE]]|sana=4 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022|til=fi}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/07/couple-rare-ice-eggs-finnish-beach|sarlavha=Thousands of rare 'ice eggs' found on beach in Finland|ism=Jessica|muallif=Murray|ish=[[The Guardian]]|sana=7 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022}}</ref><ref name="bbc">{{Veb manbasi|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-50338447|sarlavha='Ice eggs' cover Finland beach in rare weather event|ish=[[BBC]]|sana=7 November 2019|qaralgan sana=20 March 2022}}</ref>. BBC ob-havo bo‘yicha mutaxassisi Jorj Gudfello bu hodisaning sababini quyidagicha izohladi: „''Umumiy manzara shundan iboratki, ular kattaroq muz qatlamidan hosil bo‘lib, keyin to‘lqinlar bilan tebranib, ularni yumaloqroq qiladi.'' ''Dengiz suvi ularning yuzasida muzlaganda ular oʻsishi mumkin va bu ularni silliqroq qilishga yordam beradi. Shunday qilib, natijada silliq muz toʻpi paydo boʻladi, u soʻngra plyajga tushishi mumkin, yoki u yerda puflanadi yoki suv oqimi oʻtganda u yerda qolib ketadi“''<ref name="bbc" />.

=== Orollar ===

* Hailuoto (asosiy orol)
* Hoikanriisi
* Isomatala
* Kengänkari
* Mustakivi
* Santosenkari
* Pikku-Xoykka
* Ulkoriisi
* Ulkolaydanmatala
* Valiteonkarit

=== Qishloqlar ===
[[Fayl:Laivoja_marjaniemessä.jpg|right|thumb| Marjaniemidagi baliq ovlash qayiqlari]]

* Järventakusta
* Hailuoto
* Koivukyla
* Marjaniemi
* Ojakyla
* Pollä
* Ulkokarvo
* Vaski

== Xizmatlar ==
Markazdagi Xailuoto qishlogʻida [[Umumta'lim maktabi|umumtaʼlim maktabi]], <ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Comprehensive school — Hailuoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/education/comprehensive-school/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415123130/https://www.hailuoto.fi/en/education/comprehensive-school/ }}</ref> ikkita [[Oziq-ovqatlar Do'koni|oziq-ovqat doʻkoni]] ([[Kesko|K-Market]] va [[Sotish (do'kon tarmog'i)|Sale]]), [[bank]] ([[OP moliyaviy guruhi|Osuuspankki]]), [[Sartarosh|sartaroshxona]] va [[Yoqilg'i quyish stantsiyasi|yoqilgʻi quyish shoxobchasi]] (SEO) mavjud<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Stores and other services — Hsiluoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/tourism/services/stores-and-other-services/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415121554/https://www.hailuoto.fi/en/tourism/services/stores-and-other-services/ }}</ref>.

Sayyohlar uchun Arctic Light House mehmonxonasi [[Marjaniemi dengiz chiroqi|Marjaniemi dengiz chiroqining]] yonida joylashgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Hotel accommodation — Hailuoto Website |url=https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ |qaralgan sana=2023-04-15 |arxivsana=2023-04-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230415121555/https://www.hailuoto.fi/en/tourism/accomodation/hotel-accommodation/ }}</ref>.

== Din ==
[[Fayl:Hailuodon_kirkko.jpg|right|thumb| Hailuoto cherkovi, 1972-yilda qurilgan]]
2018-yilgi mintaqaviy boʻlinma maʼlumotlariga koʻra, munitsipalitetdagi yagona cherkovlar [[Finlandiyaning Evangelist Lyuteran cherkovi|Finlandiya Evangelist Lyuteran cherkovining]] Hailuoto cherkovi<ref>[https://evl.fi/yhteystiedot Yhteystiedot — Suomen evankelis-luterilainen kirkko] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180823210520/https://evl.fi/yhteystiedot |date=2018-08-23 }} (in Finnish)</ref> va [[Finlandiya pravoslav cherkovi|Finlandiya pravoslav cherkovining]] Oulu pravoslav cherkovi<ref>[https://ort.fi/seurakunnat-hiippakunnat-ja-luostarit/seurakunnat/oulun-ortodoksinen-seurakunta Oulun ortodoksinen seurakunta] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20181105160742/https://ort.fi/seurakunnat-hiippakunnat-ja-luostarit/seurakunnat/oulun-ortodoksinen-seurakunta |date=2018-11-05 }} (in Finnish)</ref>. Cherkov ichidagi uygʻonish harakatlaridan [[Konservativ laestadianizm|Konservativ Laestadianizm]] Hailuoto Tinchlik Uyushmasi (''Hailuodon Rauhanyhdistys'') mavjud boʻlgan joyda ishlaydi.

== Madaniyati ==
Butun Xailuoto oroli Finlandiyaning milliy ahamiyatga ega qurilgan madaniy muhitlaridan biri sifatida tasniflanadi<ref>[http://www.rky.fi/read/asp/r_kohde_det.aspx?KOHDE_ID=1394 Hailuoto — Pohjois-Pohjanmaa] (in Finnish). </ref>. Noyob landshaft va tabiiy sharoitlar Xayluotoni [[Botniya ko'rfazi|Botniya koʻrfazidagi]] eng katta orol, [[Finlandiya milliy landshaftlari|Finlandiyaning milliy landshaftlaridan]] biriga aylantirdi.

=== Ovqat ===
1980-yillarda [[Coregonus lavaretus|Yevropa oq baliqlaridan]] tayyorlangan baliq kartoshkalari Hailuoto cherkovining anʼanaviy taomlari deb nomlandi<ref>{{Kitob manbasi|last=Jaakko Kolmonen|title=Kotomaamme ruoka-aitta: Suomen, Karjalan ja Petsamon pitäjäruoat|page=168|location=Helsinki|publisher=Patakolmonen|year=1988|isbn=951-96047-3-1|language=fi}}</ref>.

== Transporti ==
[[Fayl:Hailuoto_Ferry_Oulu_20130113_01.JPG|right|thumb| ''Meriluoto'' va ''Merisilta'' paromlari]]
Xayluoto va Oulu chekkasi [[Oulunsalo]] oʻrtasida parom muntazam ishlaydi. Qishda rasmiy [[Muzli yo'l|muz yoʻl]], taxminan {{Convert|10|km}} uzunlikda, orolni materik bilan bogʻlaydi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=11 February 2021 |title=Jäätie Perämeren suurimpaan saareen on taas auki – katso miltä noin 10 kilometrin jääreitti Hailuotoon näyttää ilmasta käsin |language=fi |publisher=Yle |url=https://yle.fi/uutiset/3-11782191 |access-date=12 February 2021}}</ref>. Oroldagi asosiy yoʻl [[Finlandiya mintaqaviy yo'li 816|816-sonli mintaqaviy yoʻl]] boʻlib, u materikga parom orqali [[Kempele|Kempele munitsipaliteti]] tomon davom etadi. Hailuoto shuningdek, kichik aerodromga ega, [[Hailuoto aerodromi]], taxminan {{Convert|6|km|mi|0}} markaziy qishloqdan janubda<ref>{{Veb manbasi|url=https://ais.fi/ais/vfr/aerodromes/EFHL.html|sarlavha=Hailuoto, Finland – EFHL|qaralgan sana=8 October 2020|sana=18 November 2010|ish=VFR Suomi / Finland|nashriyot=Finavia|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120421110832/https://ais.fi/ais/vfr/aerodromes/EFHL.html|arxivsana=21 April 2012}}</ref>.

A 8.4 Xayluotoni materik bilan bogʻlash uchun km qattiq havola, ikkita 750 dan iborat boʻlgan yoʻldan iborat koʻpriklar, 2015-yilda tasdiqlangan<ref>{{Veb manbasi|url=https://vayla.fi/en/hailuoto-causeway|sarlavha=Hailuoto Causeway}}</ref>. Ekologik sud jarayoni tufayli 2022-yilgacha qurilish hali boshlanmagan<ref>{{Veb manbasi|url=https://www.hs.fi/kotimaa/art-2000008808320.html|sarlavha=Liikenne &#124; Suomen pisimmän siltayhteyden pitäisi olla jo valmis, mutta mitään ei ole tapahtunut – Hanketta vastustaneet luontoihmiset puhuvat loanheitosta ja "uhkaavan oloisesta" kirjoittelusta|sana=26 May 2022}}</ref>.

== Taniqli odamlar ==

* [[Genri Askeli]] (1886—1962), fin amerikalik jurnalist va mehnat faoli
* [[Yrjo Karilas]] (1891—1982), yozuvchi

== Yana qarang ==

* [[Hiidenniemi mayoq minorasi]]

== Manbalar ==
<references group="" responsive="1"></references>
{{Tashqi havolalar}}{{Shimoliy Ostrobotniya munitsipalitetlari}}

[[Turkum:Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda]]