Ziyosfera

Hailuoto

Ҳаилуото (Финниш: [ˈҳɑи̯ˌлуо̯то] ; шведча: Карлö) — Болтиқ денгизининг шимолидаги Финландия ороли ва Шимолий Остроботния вилоятидаги муниципалитет . Хайлуото аҳолиси 952 нафар (28-феврал 2023-йил), бу аҳоли сони бўйича Шимолий Остроботния ва собиқ Оулу вилоятидаги энг кичик муниципалитет ҳисобланади. Муниципалитет 200,53 км2 (77,43 кв ми) майдонни эгаллайди (денгиз ҳудудлари бундан мустасно), шундан 1,70 км2 (0,66 кв ми) ички сув (1-январ, 2018-йил). Аҳоли зичлиги — 4.75/км² ҳар км²га нисбатан(12.3/ми²). Финландиядаги барча денгиз ороллари ичида Ҳаилуото Фаста Аланд ва Кимитоёндан кейин учинчи ўринда туради.

Ҳаилуото
Муниципалитет
Skyline of Hailuoto
Hailuoto
Герб
Ҳудуд Нортҳ Остроботҳниа
Субминтақа Оулу
Ҳукумат
 • Муниcипал манагер Ари Нурккала
Вақт минтақаси УТC+02:00

Ҳаилуото Ботния кўрфазидаги Оулу шаҳри қаршисида жойлашган ҳудуддир. Оулу ва Хаилуото орасидаги масофа 53 километр (33 ми) ва улар орасидаги денгиз ҳудуди Луодонселкä (сўзма-сўз "оролнинг очиқ суви") деб аталади[1].

Музлик давридан кейинги тикланиш сабабли минтақадаги ерлар доимий равишда ўсиб бормоқда. Хайлуотонинг биринчи қисмлари Болтиқ денгизидан тахминан 1700 йил олдин пайдо бўлган деб тахмин қилинади. Ҳозирги Хаилуото ороли кўплаб кичик ороллардан ташкил топган. Икки катта бўлим, Сантонен ва Ханҳинен, фақат икки аср олдин асосий оролга (Луото) бирлашган. Орол ҳар доим кенгайиб бормоқда ва охир-оқибат у қитъага қўшилади. Кирккосалми, Ханҳинен ва Луото ўртасидаги сув-ботқоқ ҳудуди ноёб қуш турлари кузатилган муҳим қуш паноҳи сифатида машҳур ҳисобланади.

Ҳаилуото герби мавзуси орол муниципалитети иқтисодиётини тасвирлайди; гербнинг изоҳи „кумуш қаторли кўк майдонда“. Герб Теуво-Пентти Паккала томонидан ишлаб чиқилган ва Хайлуото шаҳар кенгаши томонидан 1966-йил 28-апрелдаги йиғилишида тасдиқланган. Ўша йилнинг 19-декабрида Ички ишлар вазирлиги гербдан фойдаланишни тасдиқлади[2][3].

Тарихи

Хайлуотонинг доимий аҳоли пункти ХИИ асрда бошланган. Аҳоли кўп йўналишлардан, айниқса Карелиядан келган. Балиқ овлаш учун курашган шведлар оролга Карелё номини беришди (у Карлога айлантирилди), бу эркин таржима қилинган „Карелия ороли“ деган маънони англатади. Ҳаилуотонинг биринчи доимий аҳолиси асосан Ғарбий Финландиядан бўлган, аммо баъзилари Шарқий Финландиядан келган. 1548-йилда оролда 43 та уй бор эди ва 1570-йилга келиб уларнинг миқдори 60 тага етди. Швеция қироличаси Кристина 1652-йилда бутун Хайлуото оролини полковник Берндт Таубега ҳадя қилди, унинг меросхўрларидан 1675-йилда тожга қайтарилди[4].

Ҳаилуото биринчи бўлиб юқори черковга тегишли эди. Салоинен (ҳозирги қисми Рааҳе), ундан 1587-йилда мустақил черковга ажратилган. 1610—1620-йилларда қурилган черков узоқ вақт давомида Финландияда 1968-йилда ёниб кетгунча ишлатилган энг қадимги ёғоч черков эди. Ҳозирги черков 1972-йилда қайта қуриб битказилган.

1695—1697-йиллардаги Буюк очарчилик даврида Хайлуотонинг 88 нафар аҳолиси ҳалок бўлди[4]. Буюк Шимолий уруш (1713—1721) пайтида Россия подшолигининг 200 казаклари 1714-йил 29-сентябрда Хайлуотода 800 га яқин одамни болта билан ўлдиришди. Қурбонларнинг кўпчилиги оролда ҳимоя сўрашган, чунки ўша пайтда Хаилуото аҳолиси 300 дан кам эди. Бир кечада содир бўлган қон тўкиш Буюк Шимолий урушнинг энг каттаси эди. Анъанага кўра, Хаилуото черковининг қўнғироқлари Буюк Шимолий уруш пайтида Кирконжарви кўлида чўкиб кетган ва улар бошқа топилмаган[4].

Географик ҳудуди ва табиати

Ҳаилуото харитаси

Хаилуото Ботния кўрфазидаги энг катта орол бўлиб, тўрт қисмдан иборат: Луото, Сантонен, Ханҳинен ва Сйöкари. Улар бир неча аср олдин, қобиқнинг қайта тикланиши натижасида бирлашмагунча, улар ҳали ҳам ажралиб турарди. Оролнинг ёш сирт шакллари бутун денгиз тўлқинлари, оқимлар, муз ва шамол таъсирида шаклланган ҳисобланади[5].

Тупроқ қумли материаллардан иборат бўлиб, улар қисман гил қумтошдан олинган бўлиб, Муҳос шаклланиши Хаилуотогача чўзилган. Шимоли-шарқ-жанубий-ғарбий йўналишда Ҳййпäнмäкидан Маржаниэмигача бўлган орол бўйлаб узунлиги 15 километр бўлган кулранг тизма ўтади. Ҳййпäнмакининг шарқий қисмларида музликнинг эриган сувлари қумни деярли икки километр кенгликдаги платога айлантирди. Марказий қисмларда Харжу кенглиги бир неча ўн метрли баланд тизмалардан ўтади, лекин Исомаки’дан ғарбга яна тарқалади. Карер Маржаниэми учи тизма қалбининг эскириш қолдиғидир. Энг баланд жойи — Ҳййпäнмäки ҳисобланади, денгиз сатҳидан тахминан 31 метр баландликда. Ҳййпäнмäки ҳудудида ҳам тошлар бор, улар кейинчалик қуруқ қум билан қопланган. Тошлар тўлқинлар ороллар қирғоқларини ювганини кўрсатади, аммо қоя қўрғонлари ҳам музнинг қирғоққа шиддат билан сурилганини кўрсатади. Ҳаво қум тўғонлари ва қирғоқ дамбалари, айниқса шимолий ва ғарбий қирғоқларда Ҳаилуотонинг сирт шаклларини тавсифловчи ўзига хос хусусиятдир[5].

Хайлуото ўсимликларининг энг хилма-хил қисми қирғоқларда, айниқса, ҳимояланган қойларнинг қирғоқ ўтлоқларида тарқалган. Ўрмон табиатида қуруқ қарағай бепуштлари яхши ифодаланган. Кенг ликенли матолар айниқса характерлидир. Ҳаилуото, қушларни тадқиқ қилиш сайти узоқ анъанага эга. Сувда сузувчи қушлар энг кўп ўтлоқлар, кенг саёзликлар, рифлар ва ям-яшил қўлтиқларда учрайди. Кузнинг диққатга сазовор жойи оққушларнинг кўчиши бўлиб, у қирғоқларда дам олган бир ярим минг қуш билан якунланади[5].

2019-йилнинг ноябр ойида Хайлуотодаги Маржаниэми қирғоғида камдан-кам ҳодиса кузатилди, ўшанда қирғоқда минглаб „тухумсимон“ денгиз музлари тўпланган эди[6][7][8]. ББC об-ҳаво бўйича мутахассиси Жорж Гудфелло бу ҳодисанинг сабабини қуйидагича изоҳлади: „Умумий манзара шундан иборатки, улар каттароқ муз қатламидан ҳосил бўлиб, кейин тўлқинлар билан тебраниб, уларни юмалоқроқ қилади. Денгиз суви уларнинг юзасида музлаганда улар ўсиши мумкин ва бу уларни силлиқроқ қилишга ёрдам беради. Шундай қилиб, натижада силлиқ муз тўпи пайдо бўлади, у сўнгра пляжга тушиши мумкин, ёки у ерда пуфланади ёки сув оқими ўтганда у ерда қолиб кетади“[8].

Ороллар

  • Ҳаилуото (асосий орол)
  • Ҳоиканрииси
  • Исоматала
  • Кенгäнкари
  • Мустакиви
  • Сантосенкари
  • Пикку-Хойкка
  • Улкорииси
  • Улколайданматала
  • Валитеонкарит

Қишлоқлар

Маржаниэмидаги балиқ овлаш қайиқлари
  • Жäрвентакуста
  • Ҳаилуото
  • Коивукйла
  • Маржаниэми
  • Ожакйла
  • Поллä
  • Улкокарво
  • Васки

Хизматлар

Марказдаги Хаилуото қишлоғида умумтаълим мактаби, [9] иккита озиқ-овқат дўкони (К-Маркет ва Сале), банк (Осууспанкки), сартарошхона ва ёқилғи қуйиш шохобчаси (СЕО) мавжуд[10].

Сайёҳлар учун Арcтиc Лигҳт Ҳоусе меҳмонхонаси Маржаниэми денгиз чироқининг ёнида жойлашган[11].

Дин

Ҳаилуото черкови, 1972-йилда қурилган

2018-йилги минтақавий бўлинма маълумотларига кўра, муниципалитетдаги ягона черковлар Финландия Эвангелист Лютеран черковининг Ҳаилуото черкови[12] ва Финландия православ черковининг Оулу православ черкови[13]. Черков ичидаги уйғониш ҳаракатларидан Консерватив Лаэстадианизм Ҳаилуото Тинчлик Уюшмаси (Ҳаилуодон Рауҳанйҳдистйс) мавжуд бўлган жойда ишлайди.

Маданияти

Бутун Хаилуото ороли Финландиянинг миллий аҳамиятга эга қурилган маданий муҳитларидан бири сифатида таснифланади[14]. Ноёб ландшафт ва табиий шароитлар Хайлуотони Ботния кўрфазидаги энг катта орол, Финландиянинг миллий ландшафтларидан бирига айлантирди.

Овқат

1980-йилларда Европа оқ балиқларидан тайёрланган балиқ картошкалари Ҳаилуото черковининг анъанавий таомлари деб номланди[15].

Транспорти

Мерилуото ва Мерисилта паромлари

Хайлуото ва Оулу чеккаси Оулунсало ўртасида паром мунтазам ишлайди. Қишда расмий муз йўл, тахминан 10 километр (6.2 ми) узунликда, оролни материк билан боғлайди[16]. Оролдаги асосий йўл 816-сонли минтақавий йўл бўлиб, у материкга паром орқали Кемпеле муниципалитети томон давом этади. Ҳаилуото шунингдек, кичик аэродромга эга, Ҳаилуото аэродроми, тахминан 6 километр (4 ми) марказий қишлоқдан жанубда[17].

А 8.4 Хайлуотони материк билан боғлаш учун км қаттиқ ҳавола, иккита 750 дан иборат бўлган йўлдан иборат кўприклар, 2015-йилда тасдиқланган[18]. Экологик суд жараёни туфайли 2022-йилгача қурилиш ҳали бошланмаган[19].

Таниқли одамлар

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Фаcта 2001, WСОЙ, 1984 (ин Финниш)
  2. ↑ Суомен кунналлисваакунат (фи). Суомен Кунналлислиитто, 1982 — 129-бет. ИСБН 951-773-085-3. 
  3. ↑ „Сисäасиаинминистериöн ваҳвистамат каупункиэн, кауппалоиден жа кунтиэн ваакунат 1949-1995 И:8 Ҳаилуото“ (фи). Кансаллисаркистон дигитаалиаркисто. Қаралди: 2021-йил 15-март.[сайт ишламайди]
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Ҳанну Тармио, Пентти Папунен & Калеви Корпела: Суоменмаа 1: маантиэтеэллис-йҳтеискунналлинен тиэто- жа ҳакутеос, п. 217-220.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Калеви Риккинен. Финландиа, Отаван исо мааммекиржа 8 (фи). Ҳелсинки: Отава, 1986. ИСБН 951-1-09142-5. 
  6. ↑ Ҳинцала. „Жäисет "кананмунат" ҳäммäстйттивäт суннунтаикäвелижöитä Ҳаилуодосса – ҳарвинаинен луоннонилмиö ваатии жуури оикеат олосуҳтеэт сйнтйäксеэн“ (фи). ЙЛЕ (2019-йил 4-ноябр). Қаралди: 2022-йил 20-март.
  7. ↑ Муррай. „Тҳоусандс оф раре 'иcе эггс' фоунд он беач ин Финланд“. Тҳе Гуардиан (2019-йил 7-ноябр). Қаралди: 2022-йил 20-март.
  8. ↑ 8,0 8,1 „'Иcе эггс' cовер Финланд беач ин раре wеатҳер эвент“. ББC (2019-йил 7-ноябр). Қаралди: 2022-йил 20-март.
  9. ↑ „Cомпреҳенсиве счоол — Ҳаилуото Wебсите“. 2023-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел.
  10. ↑ „Сторес анд отҳер сервиcес — Ҳсилуото Wебсите“. 2023-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел.
  11. ↑ „Ҳотел аccоммодатион — Ҳаилуото Wебсите“. 2023-йил 15-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 15-апрел.
  12. ↑ Йҳтейстиэдот — Суомен эванкелис-лутерилаинен киркко (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-08-23 санасида архивланган) (ин Финниш)
  13. ↑ Оулун ортодоксинен сеуракунта (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-11-05 санасида архивланган) (ин Финниш)
  14. ↑ Ҳаилуото — Поҳжоис-Поҳжанмаа (ин Финниш).
  15. ↑ Жаакко Колмонен. Котомаамме руока-аитта: Суомен, Каржалан жа Пецамон питäжäруоат (фи). Ҳелсинки: Патаколмонен, 1988 — 168-бет. ИСБН 951-96047-3-1. 
  16. ↑ „Жääтиэ Перäмерен сууримпаан саареэн он таас ауки – кацо милтä ноин 10 километрин жääреитти Ҳаилуотоон нäйттää илмаста кäсин“ (фи). Йле (2021-йил 11-феврал). Қаралди: 2021-йил 12-феврал.
  17. ↑ „Ҳаилуото, Финланд – ЭФҲЛ“. ВФР Суоми / Финланд. Финавиа (2010-йил 18-ноябр). 2012-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 8-октябр.
  18. ↑ „Ҳаилуото Cаусеwай“.
  19. ↑ „Лиикенне | Суомен писиммäн силтайҳтейден питäиси олла жо валмис, мутта митääн эи оле тапаҳтунут – Ҳанкетта вастустанеэт луонтоиҳмисет пуҳуват лоанҳеитоста жа "уҳкааван олоисеста" киржоиттелуста“ (2022-йил 26-май). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hailuoto" dan olindi