Halil Hâlid Bey

Ҳалил Ҳâлид Бей (1869-йилда Анқарада туғилган — 1931-йилда Истанбулда вафот этган) — муаллиф, Лондон депутати Шеҳбендер, Бомбай Шеҳбендер, Бирлик ва тараққиёт Анқара депутати (Парламент-и Мебусан 2. давр Анқара депутати) Дар’улфунун мудири лавозимларида ишлаган.

Ҳаёти ва таълими

1869-йилда Анқарада туғилган Ҳалил Ҳâлид Бей Черкеşий Мустафо афандининг невараларидан биридир. Унинг бобоси Усмон Веҳби афанди отаси Ҳалветий Шайх Черкаший Мустафо афандининг илтимоси билан Анқарага жойлашди ва у ерда мадраса таълимини олди. Бу пайт Анқаранинг таниқли олимларидан бирига айланган Усмон Веҳби афанди ИИ давр султони эди. Маросимда Маҳмуд томонидан илтифот қозонади ва Анқарадаги ўзи дарс берган мадраса ерлари унга вақф қилинади. Ҳалил Ҳâлид Бейнинг отаси Усмон Веҳби афандининг ўғли Аҳмад Рефидир. Оиланинг Ҳалил Ҳâлиддан ташқари Усмон Веҳби ва Муҳиттин исмли яна икки ўғил фарзандлари бор. Тўққиз ёшида отасидан айрилган Ҳалил Ҳâлид Бей ўша даврнинг Онадўли Казаскери бўлган амакиси Меҳмед Тевфиқ афандидан таълим олади. Кичик Аясофия мадрасасида беш йил таҳсил олиб, ўз даврининг энг машҳур таълим муассасаларидан бири бўлган „Мектеб-и Ҳукук“га ўқишга киради ва уни тугатади.(1893).

Журналистикадаги фаолияти

Ҳалил Ҳâлид Бей Эбуззия Тевфик Бейнинг босмахонасида иш бошлайди. Бу ерда у „Тҳе Тимес“ газетаси муҳбири билан учрашади ва узоқ вақтдан бери ўйлаган Англияга қочиш режасини шу муҳбир ёрдамида амалга оширади. Ҳалил Ҳâлид Бей, қидирувлар қайта бошланганидан кейин Тимес муҳбири бўлган дўсти билан учрашади ва ундан Англияга боришига ёрдам беришини сўрайди.

Англияга жўнаб кетиши

1894-йил 22-апрелда инглиз дўсти ёрдамида Россиядан Англияга юк кемасига ўтириб, Истанбулни тарк этади. У буғдой ортилган кемада 18 кунлик саёҳатдан сўнг 8-май куни кечқурун Ҳулл шаҳрига етиб боради. Халил Ҳâлид Бейнинг туркийга „Бир Туркун Рузнамеси“ (Бир туркнинг рўзномаси) деб таржима қилинган хотира китоби Кембриж университетида иш бошлаганидан бир йил ўтиб, 1903-йилда „Бир Туркнинг кундалиги“ номи билан нашр этилган. Султон Маҳмуд ИИ нинг бобоси Усмон Веҳби афандига берилган ва Султон ИИ га мерос қолган ерларни Абдулҳамид маъмурияти томонидан улардан олинишини исташ ва бу жараёнда Англияга қочишга мажбур бўлиш ҳисси сабаб бўлган. Хотираларда Абдüлҳамид бошқарувига мухолифат тилида ёзганди. Биринчи марта 1894-йили Англияга борган ва қисқа муддатга Англияга қайтган Ҳалил Ҳâлид Бей хотираларини жўнашини ҳикоя қилиш билан якунлайди.

Абдüлҳамид билан танишиш

Эбуззия Бей унга Абдüл Ҳамид Бейга олиб бориш учун тавсиянома ёзади. Ёзган тавсияномаси унга Абдул Ҳамид бей билан дўстлик алоқаларини ўрнатиш имконини берди. Абдüлҳамид бу учрашувни шундай ҳикоя қилади: "Эбуззия босмахонасида илк бор кўрганим Ҳалил Ҳâлид бей ўша пайтда ҳалол ва пок йигит эди. Кейинроқ ўз ҳисобидан 1894-йили Лондонга ўқиш учун келди ва менга Эбуззиядан тавсиянома олиб келди. Мен уни турк адабиёти билан банд бўлган дўстимнинг олдига юбордим. Мен уни Гиббга тақдим қилдим. Ҳалил Ҳâлид Бей Англияда ҳар қандай бизнес билан шуғулланиш учун инглиз тилини ўрганиши кераклигини билади. Шунинг учун у аввалига шу тилни ўрганиш билан шуғулланади ва бир мунча вақт ўтгач, инглиз тилини аъло даражада ўрганади.Ўқишдан ташқари, рўзғор тебратиш мақсадида журналистика билан ҳам шуғулланади. Биринчи муҳаррири Селим Фарис томонидан нашр этилган „Ҳуррият газетаси“ да Англияга келганида бир муддат ишлаган. Фаолиятини эндигина бошлагани учун Ҳурриятдаги иши газетада чоп этиш учун турк тилига таржима қилинган матнларни таҳрир қилишдан иборат эди. У 1896-йил 5-июлдаги мактубида ушбу газета билан муносабатларини шундай ифодалайди: "Менинг „Ҳуррият“ газетаси билан алоқам фақат асосий мақола ва параграфларни иложи борича туркий тилга ўхшатиш, яъни „Ҳуррият“ газетасидан кесилган қисмларни таҳрир қилиб, таржима қилиш эди".

Ҳалил Ҳâлид Бей ҳам Ҳурриятнинг „танаффуси“идан кейин газета билан алоқаларини узади. У Лондондаги консул ёрдамчиси лавозимига тайинланган, бу эса унга „Ҳуррият“ ва Султонга қарши чиққан бошқа газеталарда ёзувчи бўлмаслик ҳақида қасамёд имзолаш орқали таклиф қилинган. 1312-йил 3-июлда [1897-йил 15-июл] Ҳалил Ҳâлид Бей Сефир Антополу Пошо ва маслаҳатчи Рифат Бейга содиқлик қасамёд қилиб, Лондон бош консуллигига тайинланди. Элчихона ёзишмаларидан маълум бўлишича, у бу лавозимда 1901-йилнинг февралигача қолди. Вазифаси давомида инглизларнинг Усмонли империясига нисбатан сиёсатларини яқиндан кузатиб борган Ҳалил Ҳâлид Бей, султон Абдулҳамид ИИ га ҳам муҳим хабарлар тайёрлади.

Кембриж университети профессори

1897-йилда Э.Браун ёрдамида Кембриж университети профессор-ўқитувчилари таркибига кирган Ҳалил Ҳâлид Бей 1911-йилгача у ерда турк тилидан дарс берган. 1902-йилда унга Кембриж университетидаги хизматлари эвазига „Санъат устаси“ унвони берилди. Шундай қилиб, Ҳалил Ҳâлид Бей Кембриж университети томонидан „Устад-и Улум“ унвони берилган биринчи Усмонли фуқароси бўлиш шарафига мйваффақ бўлди. 1902-йилда Кембриж университетида иш бошлаган Ҳалил Ҳâлид Бей 1911-йилда ватанига қайтгунига қадар шу лавозимда қолди. 1902-йилдан 1906-йилгача у Ҳиндистон давлат хизматини ўрганиш кенгашида (Ҳиндистон давлат хизматини ўрганиш маркази) 1906—1911-йилларда ташқи алоқалар бўйича талабалар қўмитаси ва Шарқшунослик кенгашида ўқишни давом эттирди, у ерда ташқи алоқалар ходимлари тайёрланади. У худди шу саналар орасида (1902-1911) Буюк Британия ва Ирландия Қироллик Осиё жамиятининг аъзоси бўлган. Халил Ҳâлид Бей Кембриж университетидаги фаолияти давомида муҳим саёҳатларни ҳам амалга оширди. Улардан биринчиси, 1904-йил 9-январда бошланган ва тахминан ўн уч ой давом этган. 1905-йил 16-февралда Миср ва Судандаги сафари якунланган.

У шу даврда ва умрининг охиригача ёзган асарларида "биринчи навбатда Шарқдаги мусулмонлар ишини ҳимоя қилишни, иккинчи ўринда эса Ғарб сивилизацияси ҳақида мусулмонлар нуқтаи назаридан баъзи фикрларни баён қилишни мақсад қилган. Гарчи Ҳалил Ҳâлид Бейнинг хотираларида бу мақсаднинг излари йўқ бўлса-да, Султон Абдулҳамид ИИ нинг рақиблар унинг Абдулҳамид ҳақидаги қарашлари Онадўли ҳаёти, мактаб ва мадраса таълими ва бошқа ҳеч бир жойда етиб бўлмайдиган бир уламолар оиласининг ҳаёти ҳақида батафсил маълумот бериши билан аҳамиятлидир.

Туркияга қайтиб парламент депутати бўлиши

1876-йилда Усмонлилар империясини парламент тизимига ўтказган Абдулҳамид ИИ кейинги йили бошланган Усмонли-Россия уруши туфайли амалиётни тўхтатди. Тўхтатилган парламент фақат 1908-йилда Конституциявий монархия эълон қилингандан кейин у қайта фаоллашди. Конституциявий монархия қайта эълон қилинган санада Ҳалил Ҳâлид Бей Англияда истиқомат қиларди. У Англиядаги машғулотлари туфайли ўзига таклиф қилинган Анқара депутатлигини қабул қилмади. Бироқ шартлар мос келгач, 1912-йил апрел ойида бўлиб ўтган сайловларда Иттифоқ ва тараққиёт қўмитаси Анқара депутати сифатида парламентга кирди. Унинг сиёсий ҳаёти 1912-йил 4-августда янги парламент тарқатиб юборилиши билан якунланди. У депутатлик даврида Маориф кенгашига раҳбарлик қилган ва „Таълим тўғрисида“ ги қонуннинг қабул қилинишида катта рол ўйнаган.

Ҳиндистон — Мумбай бош консуллиги

Ҳиндистонга юборилган ва самарали иш олиб бораётган исмлардан бири Мумбайнинг бош консорти Ҳалил Ҳâлид Бей бўлган. Саид Ҳалим пошо 1913-йил 19-июн куни Мумбай консуллиги лавозимига Cафер Бей ўрнига Ҳалил Ҳâлид Бейнинг Ташқи ишлар вазири этиб тайинланишини сўради. Бу санадан уч кун ўтиб Саид Ҳалим Пошо, Ҳалил Ҳâлид бейни Мумбай бошлиғи констебл этиб, Садр вазир ва ташқи ишлар вазири этиб тайинлади. Унинг Мумбайга консул бўлиб келишини эшитиб, мусулмонлар кутиб олишади. 1913-йил сентабр ойида Ҳиндистонга борган Ҳâлид Бей, Ҳиндистон ҳукумати томонидан юқори даражадаги протоколни қўллади. Ҳалил Ҳâлидбей Султон халифанинг совғаси сифатида масжидларга олиб келган гиламларини етказиб бериш имкониятидан фойдаланиб, кўплаб шаҳарларни кезиб, мусулмонлар билан боғланиш имкониятини қўлга киритди. Борган жойларида унга кўрсатилган қизиқиш туфайли намойишлар ташкил этилиши ҳукуматнинг аралашувига сабаб бўлади. Қисқа вақт ичида самарали асарлар яратган Ҳалил Ҳâлид Бей, Британия-Ҳиндистон ҳукумати томонидан „Панисламизмнинг ҳозиргача энг муҳим вакилларидан бири“ сифатида кўрилади. Бир мунча вақт ўтгач (1914-йил май) уни чақириб олишди ва у билан алоқада бўлган одамларни ҳибсга олиш бошланди, бу унинг иши инглизлар учун қанчалик муҳим эканлигидан далолат беради.

Биринчи жаҳон уруши ва унинг Германиядаги йиллари

Германия ва Ислом оламини яқинлаштириш мақсадида олиб борилган ишлардан бири мусулмон зиёлиларининг Германияга таклиф қилинишидир. Немислар, айниқса, Ислом оламининг боши бўлганликлари сабабли, Усмонли зиёлиларининг Германияга ҳай’атларда келишига аҳамият бердилар. Германияга таклиф қилинган Усмонли зиёлиларидан бири Ҳалил Ҳалит Бейдир. 1915-йил июл ойида Германияга борган Ҳалил Ҳâлид Бейнинг Туркияга қачон қайтиб келгани аниқ маълум эмас. Бироқ ёзганларидан маълум бўлишича, Туркияга қайтиши сулҳ давридан кейин содир бўлган бўлиши керак. Ҳалил Ҳâлид Бей журналистика фаолиятини Германияда бўлган даврда давом эттирди. У баъзи Берлин мақолаларида ўз кузатишларини айтиб беради. Уруш йилларида Усмонли-Германия иттифоқини жамиятлар назарида мустаҳкамлашга қаратилган саъй-ҳаракатлардан бири Диэ İсламисче Wелт [Ислом дунёси] 234 номли журналнинг нашр этилиши бўлиб, унда икки давлат зиёлилари биргаликда ёзган ва эҳтимол уни қўллаб-қувватлаганлар. Муаллифлари Ҳалил Ҳâлид Бей ҳам бўлган журнал биринчи марта Истанбулда Ислом олами номи билан нашр этилган. Бу журнал Усмонли халқини маърифатпарвар қилиш, Германия ҳақидаги ҳақиқатларни очиб бериш ва мусулмонлар ўртасида тарқалаётган фитнани бартараф этиш мақсадида нашр этилади. Истанбулдаги нашрларнинг фойдасини кўрган журнал, Усмонлилар империяси билан Германия ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш ва икки давлат халқлари ўртасида огоҳликни ошириш мақсадида Берлинда Исламисче Wелт номи билан чиқа бошлади.

Истанбул Дорулфунунун профессори

Биринчи жаҳон уруши ва сулҳ йилларини Германияда ўтказган Ҳâлид Бей 1922-йили Истанбул Дарüлфüнунуга ўқитувчи этиб тайинланади. Адабиёт факултетида бир муддат ишлаган Ҳалил Ҳâлид Бей, сўнгра илоҳиёт факултети Аквам-и Исломие этнография ўқитувчиси сифатида ўз вазифасини давом эттирди. Бу ерда у ислом фалсафаси, мусулмон халқлари этнографияси, антропология каби курслардан дарс беради. Илоҳиёт факултетидаги курслари билан бир қаторда Ҳарбиеда инглиз тили дарслари ҳам бера бошлади. Кексалиги ва касаллиги туфайли 1930-йилда ҳарбий соҳадаги дарслари тўхтатилди. Дорулфунунда дарс берган кезлари газета ва журналларда ҳам мақолалари чоп этилган. Хусусан, Дорулфунунун илоҳиёт факултети журналида чоп этилган мақолаларда қимматли маълумотлар бор.

Америка университетларига конференсия таклифи

Ҳалил Ҳâлид Бей 1929-йилда АҚШда фаолият юритган „Халқаро Таълим Муассаси“ томонидан Америка дарüлфüнунлари ва мактабларида маъруза ўқиш учун таклиф қилинади. Ушбу муассаса ҳар йили Европанинг таниқли профессорлари ва муҳим шахсларини Америкага таклиф қилади ва бир қатор конференсиялар ўтказади. Дарüлфüнун Эминлиги (Ректорат) томонидан 19.11.1929-йилда Бош вазирликка юборилган мактубда, Халил Ҳâлид Бейнинг келаси йилнинг март ва апрел ойларида Америкада берадиган конференсияларининг Туркия учун муҳим тарғибот воситаси бўлиши таъкидланган.

Ўлими

Ҳалил Ҳâлид Бей бир муддат чалинган пневмония касаллиги ўлимидан бир йил олдин кучайиб кетди. Охирги ойларда хасталиги кучайгани учун иссиқ ҳаво яхши бўлади, деб дўсти Саид Ҳалим пошонинг ўғли ва шогирди Ҳалим бей томонидан Қоҳирага олиб кетилди. Бироқ, касаллик ривожланишда давом этмоқда эди. Муолажалари бир муддат шифохонада давом этган Ҳалил Ҳâлид Бей, аҳволи ёмонлашганидан сўнг ўз шаҳрига қайтмоқчи бўлди. Шифокорларининг рухсати билан денгиз орқали Истанбулга келади ва бир кундан кейин (1931-йил 29-март) вафот этади. Унинг жасади 1931-йил 30-мартда Лалели шаҳрида яшаган Ҳарикзедеган квартирасидан олиб кетилиб, Валиде Султон масжидига олиб кетилган. Бу ерда ўқилган жаноза намозидан сўнг, Ҳалил Ҳâлид Бей, оиласи, дўстлари, устозлари ва дарüлфüнунун шогирдлари иштирокида „сокин ва хотиржам“ маросим билан Меркезефенди қабристонидаги оилавий қабристонга дафн қилинди.

Асарлари

Ҳалил Ҳâлид Бейнинг муаллифлик ҳуқуқи ва таржимаси билан боғлиқ бўлган кўплаб китоб ва мақолалари бор. Узоқ йиллар Англияда бўлиши унга Ғарб дунёсини яхши билиш, шунингдек, Усмонлилар империяси ва Ислом оламига қарши қилинган ишларни яқиндан кузатиш имконини берди. Шу сабабдан у аксарият асарларида шу мавзуларга тўхталиб, Усмонли ва Ислом оламига қилинган ҳужумларга қаршилик кўрсатишга ҳаракат қилган. Маҳаллий газета ва журналлардаги мақолалари билан бир қаторда, хорижий нашрлар, хусусан, Тимес газетаси учун мақолалари билан ҳам бу ҳимояни давом эттиради.

1. Китоблари

• Бир Туркнинг кундалиги/Бир Тüркüн Рузнамеси (Лондон, 1903) Лондонда АC Блаcк Cомпанй томонидан нашр этилган ушбу асар Халил Ҳâлид Бейнинг Англияда нашр этилган биринчи асари бўлиб, шотланд шарқшуноси Элиас ЖВ Гиббга бағишланган. Китобда ёзувчининг Англия ва Туркияга кетгунга қадар бўлган ҳаётининг ўша давр қисми ҳикоя қилинади. Ёзувчининг болалик ва ёшлик йиллари ҳақида ҳикоя қилувчи асар жами ўн тўрт бобдан иборат. Китобда Онадўлининг ижтимоий-иқтисодий аҳволи, турк жамияти ҳаёти, урф-одат ва анъаналари, таълим, аёллар, ИИ. Унда Абдулҳамид давридаги бюрократия ва сиёсий чекловлар каби мавзулар ҳақида муҳим маълумотлар мавжуд.
• Ҳалил Ҳâлид бу китобида Англияда турк ва исломофоб сиёсатларини тизимли равишда ёйишга ҳаракат қилаётган гуруҳларни таҳлил қилишга ҳаракат қилади. Унга кўра, Англиядаги туркларга қарши ҳужумларни ушбу мамлакатда фаол бўлган айрим журналистлар, сиёсатчилар, насроний руҳонийлар ва инглизлашган яҳудийлар бошқаради. Муаллиф Англиядаги „радикал“ ва „катта мутаассиблар“ Туркия ҳақида гап кетганда муштарак идеал атрофида бирлашганига эътибор қаратади. У аксилтурк оммасининг пировард мақсади туркларнинг сиёсий мустақиллигига барҳам бериш эканлигини таъкидлайди.
• Ярим ой Хочга қарши / Ҳилол ва Салиб баҳси / Ҳилол ва хоч тўқнашуви (Лондон, 1907) Лондонда ёзилган асар Лузак нашриёти томонидан нашр этилган. Бу Ҳалил Ҳâлиднинг Ғарб империализми ҳақидаги қарашларини баён қилган энг муҳим асаридир.
• "Жазоир хотираси" (Қоҳира 1906) дан Ҳâлид Бей 1905-йилда Шарқшунослар конгрессида қатнашиш учун борган Жазоир ҳақидаги ўз кузатишларини ўз ичига олади.
• Фусул-и Мутеневвиа (Истанбул 1908) Аҳмет İҳсан босмахонасида нашр этилган асар, қуйида санаб ўтилган тарихга оид тўртта рисоладан иборат. Рисолалар долзарб муаммоларни ҳал қилишда тарихий тажрибадан фойдаланиш мақсадида ёзилган. Тўрт қисмда нашр этилган;
• -Ислом ва Насроният ўртасидаги муносабатлар (Истанбул 1908) Асар Ислом пайдо бўлганидан бери мусулмонлар ва насронийлар ўртасидаги муносабатларнинг ривожланиш жараёнини ўрганади.
•  — Турклар ва инглизларнинг биринчи алоқаси (Истанбул 1908) Турклар ва инглизларнинг биринчи алоқалари ҳақида.
•  — Султон Сулаймоннинг „Родос фатҳида Тедабир-и Сияҳиеси“ (Истанбул, 1908) Асарда Родос оролининг забт этилиши ва унинг сабаблари тасвирланган.
•  — Мес’эле-и Ҳамийет ин Шеҳзаде Жем (Истанбул, 1909) Шеҳзаде Жем’с ИИ. Боязид билан тахт учун кураши ҳақида ҳикоя қилади.
• Турк ва араб (Қоҳира, 1912) турк-араб муносабатларини тарихий, диний, сиёсий ва ижтимоий жиҳатлари билан баҳолаган муаллиф, икки жамият муносабатларига салбий таъсир кўрсатаётган масалаларга реалистик ёндашган ҳолда ечимлар таклиф қилишга ҳаракат қилган.
• Баъзи Берлин мақолалари (Берлин, 1918) Берлин императорлик матбуотида босилган. Китобда Ҳалил Ҳâлид Бейнинг Германияга борганидан 1917-йилгача бўлган кузатишлари ўрин олган. Уруш ва сулҳ йилларини Германияда ўтказган Ҳалил Ҳâлид Бей турли журнал ва газеталарда мақолалар ёзди. Унинг айрим ёзувлари Германиядаги кузатувларини ўз ичига олади.
• Панисламисче Гефаҳр [Панисламизм хавфи] (Берлин, 1917)
• Инглиз империалистларининг туркофобияси (Берн, 1919)
• Британия меҳнати ва Шарқ (Берн, 1919)
• Турк ҳукмронлиги ва инглиз Cиҳангир (Истанбул, 1922)

2. Таржималари

• Маиşэтимиз İстиҳсал (Истанбул 1925) 1924-йилда C. Финес ва Пилкингтон томонидан инглиз тилида ёзилган асар 1925-йилда Ҳалил Ҳâлид Бей томонидан таржима қилинган.
• Кундалик ҳаёт иқтисодиёти (Истанбул 1926)
• Таcирлиги Мебâдиси (Истанбул, 1926) Ҳалил Ҳалил Бей томонидан М. Кларкдан таржима қилинган асар Истанбул савдо палатаси томонидан нашр этилган.
• Интиşар-и Ислом Тарихи (Истанбул, 1925) Лондон Дорулфунунун араб тили ўқитувчиси Т.В.Арнолд томонидан ёзилган асарнинг асл номи „Исломнинг тарғиботи“дир. Муаллиф ислом тарихида содир бўлган воқеаларни эмас, балки Ислом динининг тарқалиш тарихини ўрганган.

3. Мақолалари

Ҳалил Ҳâлид Бей ўз мақолаларини Ç.С.З томонидан нашр этилган. 1922-йили Истанбул Дарулфüнуну штабига кирган Ҳâлид Бей, 1926-йилда нашриётини бошлаган Илоҳиёт факултети журнали ёзувчилари сафига қўшилди. Ушбу журналда ислом жамиятлари этнографияси ва антропологиясига оид муҳим мақолалар чоп этилган.

Оммавий маданиятда

• У Пайитаҳт: Абдüлҳамид сериалида Гуркан Уйғун томонидан тасвирланган. Сериалда ҳақиқатдан фарқли ўлароқ, у ғоялар одами эмас, балки жангчи сифатида кўрсатилган.