Halit Akmansü

Ҳалит Акмансу, шунингдек, Дадайли Ҳалит Бей (1884 - 10-феврал 1953) номи билан танилган турк аскари ва сиёсатчиси.

Сивас Конгрессини олдини олишни истаган Элазиг губернатори Али Галибни тўхтатиб қўйгани Миллий курашга қўшган муҳим ҳиссаларидан биридир. Туркия мустақиллик уруши даврида штаб-полковник унвони билан муҳим ҳарбий операцияларни бошқарган. Думлупıнар жангидан сўнг у юнон бош қўмондони Трикуписни қўлга олди.

ИИ. Туркия Буюк Миллат Мажлиси да Кастамону депутати бўлиб ишлаган.

Ҳаёт

1884-йили Кастамонунинг Дадай туманидаги Капалак қишлоғида туғилган. Кастамону ҳарбий ўрта мактаби ва Бурса Ишиклар ҳарбий лицейидан сўнг 1903-1906-йилларда Ҳарбий мактабни муваффақиятли тамомлади.

Ҳарбий ҳаёт

1906-йилда синфида иккинчи бўлиб армияга қўшилди ва Ҳарбий Академияни тугатгандан сўнг штаб-капитан бўлди. Биринчи жаҳон урушида Ироқ фронти жангларида қатнашган. 1915-йил 14-июндан 1918-йил 15-ноябргача инглиз ва араб қабилалари билан бўлган барча урушларда биринчи ваколатли турк қўмондони бўлган. 15-ноябр куни Мосулдан чиқиб кетаётиб, урушлардан қолган қурол-яроғ ва материалларни Диярбакирга эсон-омон ўтказиб юборди (Бу материаллар кейинчалик Туркия Мустақиллик урушида қўлланган). Мудрос сулҳ шартномаси имзоланганда, Диярбакирда 13-сулҳ. У корпус штаб бошлиғи эди.

Истанбул ҳукумати томонидан Сивас Конгрессини тарқатиш учун тайинланган Али Галипнинг олдини олишда катта рол ўйнади.

1921-йил 3 -Сакаря жанги. 1922-йил 30-августда Думлупıнар жангида 5-Кавказ дивизияси. У Кавказ дивизиясини бошқарган. 1922-йил 2-сентабрда Кичик Осиёдаги Греция армиясининг бош қўмондони генерал Николаос Трикупис ва 2-чи армия. 13-армия корпуси қўмондони, генерал Кимон Дигенис. Дивизия қўмондони полковник Ванделис ва 391 зобит Караcаҳисар қишлоғи яқинида 4385 аскарни қабул қилди. Бу зобитлар орасида Измирни ишғол қилиш пайтида шаҳарга биринчи бўлиб кирган Эвзон полкининг қўмондони ҳам бор эди.

Сиёсий ҳаёт

Туркия мустақиллик урушидан кейин Мустафо Камолнинг илтимосига биноан ҳарбий хизматни ташлаб, сиёсатга киришди. Парламент 1923-йил. муддатга Кастамону депутати этиб сайланди.

У Халқ партияси э'лон қилган 9 та умидни қабул қилди. 1924-йил 3-мартда “Халифаликни тугатиш тўғрисида”ги қонун мажлис кун тартибига келганида, у умумий йиғилишда сўз олиб, ўз эътирозини билдирди У бу таклифга халифаликнинг бекор қилиниши аввалроқ э'лон қилинган 9 умденнинг иккинчи моддасига зиддир, деб қарши чиқди. Худди шу овоз беришда қонун қабул қилинганда у Халқ партияси сафидан чиқди. Бу партия тарихидаги биринчи ўринбосар исте’фоси бўлди

Исте'фога чиққанидан кейин у парламентдаги мустақил чизиқда қолди. 1924-йил 17-ноябрда Тараққийпарвар Республикачилар партияси (ТCФ) ташкил этилганда, у янги партияга ўтди. ТCФ а'золари Измирдаги суиқасд туфайли ҳибсга олиниб, Измирга кўчирилганда, у бу қарордан озод қилинган ягона прогрессив шахс эди. Тераккипервер Фирка ёпилгандан кейин мустақил депутат сифатида сиёсий ҳаётини давом эттирди.

1927-йилда депутатлик иши тугаганидан кейин нафақага чиқди. У Истанбулда яшаб, иқтисодий қийинчиликлардан азият чекди. У ўзига қилинган депутатлик таклифларини ҳам қабул қилмади. 1953-йил 10-февралда Истанбулда вафот этди. Унинг Караcааҳмет қабристонига дафн этилган жасади 1988-йилда Анқарадаги Давлат қабристонига кўчирилди...