Ҳам-қирилиш (Cоэхтинcтион) ва биргаликда хавф остида қолиш (cотҳреатенед) — бу хо'жайин тур (ҳост спеcиэс) ё'қолиши ёки камайиши натижасида унга бог'лиқ бо'лган бошқа бир турнинг ё'қолиши ёки хавф остида қолиш ҳодисасидир. Бу жараён трофик даражалар (тропҳиc левелс) бо'йлаб занжирли реаксияга олиб келиши мумкин.[1] Ушбу атама муаллифлар Сторк ва Лял (1993) томонидан киритилган бо'либ,[2][3] дастлаб о'зига хос хо'жайин турлари ё'қолгандан кейин паразит (параситиc) ҳашаротларнинг қирилиб кетишини тушунтириш учун ишлатилган. Ҳозирги кунда бу атама ҳар қандай о'заро та'сир қилувчи (интераcтинг) турларнинг, жумладан, рақобатчилар ва ихтисослашган о'тхо'рлар (ҳербиворес) ҳамда уларнинг озуқа манбалари о'ртасидаги ё'қотишларни тавсифлаш учун қо'лланилади. Ҳам-қирилиш, айниқса, Калит турлар (кейстоне спеcиэс) қирилиб кетганда ко'п учрайди.

Сабаблар

Энг ко'п келтириладиган мисол — бу қирилиб кетган Саёҳатчи кабутар (пассенгер пигеон) ва унинг паразит пат битлари (бирд лиcе) Cолумбиcола эхтинcтус ҳамда Cампанулотес дефеcтусдир. Яқинда C. эхтинcтус Ё'л-ё'л думли кабутарда (банд-таилед пигеон) қайта топилди[4] ва C. дефеcтус мавжуд бо'лган Cампанулотес флавуснинг ното'г'ри идентификацияси эканлиги аниқланди.[5] Бироқ, саёҳатчи кабутар бити қайта топилган бо'лса-да, бошқа паразитларнинг Ҳам-қирилиш ҳолатлари, ҳатто саёҳатчи кабутарда ҳам содир бо'лган бо'лиши мумкин.[манба керак] Ҳуиа (ҳуиа) паразити бо'лган Раллиcола эхтинcтус каби бир қанча бит турлари, эҳтимол, о'з хо'жайинлари билан бирга қирилиб кетган.[6]

Яқинги тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, кейинги 50 йил ичида турларнинг 50 фоизигача қисми қирилиб кетиши мумкин.[7] Бу қисман Ҳам-қирилиш билан бог'лиқ; масалан, Сингапурдаги тропик капалак турларининг ё'қолиши уларнинг личинкалари озиқланадиган махсус о'симликларнинг ё'қолиши билан изоҳланади.[7] Келажакдаги эҳтимолий Ҳам-қирилиш ҳолатларини башорат қилиш мақсадида, тадқиқотчилар гуруҳи биргаликда ривожланган турлар тизимларида шерик ва хо'жайин турларининг қирилиб кетиши о'ртасидаги эҳтимолий бог'лиқликни аниқлаш учун моделлар яратдилар. Тадқиқот обектлари сифатида чанглатувчи Фиcус арилари ва Фиcус; приматлар ва уларнинг паразитлари; (Пнеумоcйстис замбуруг'лари, нематода ва битлар) ҳамда уларнинг хо'жайинлари; паразит каналар, битлар ва уларнинг қуш хо'жайинлари; капалаклар ва уларнинг личинка хо'жайин о'симликлари; ҳамда чумоли-капалаклари ва уларнинг хо'жайин чумолилари олинди. Энг юқори даражада ихтисослашган гуруҳлардан ташқари (масалан, примат Пнеумоcйстис замбуруг'лари ва приматлар), хо'жайин турларининг ё'қолиш даражаси паст бо'лганда, шерик турларнинг ё'қолиши о'ртача бо'лиши мумкин. Аммо хо'жайин турларининг қирилиб кетиши яқин келажакда башорат қилинган даражага етганда, бу ко'рсаткич кескин ошиши кутилмоқда. Хо'жайин ва шерик турларнинг қирилиб кетиш даражалари о'ртасидаги ушбу эгри чизиқли бог'лиқлик, қисман нима учун шу пайтгача кам сонли Ҳам-қирилиш ҳодисалари қайд этилганини тушунтириши мумкин.[7]

Австралиянинг Янги Жанубий Уэлс марказий қисмидаги акацияларда (Фабаcеаэ-Мимосоидеаэ: Аcаcиа) яшовчи бой Псйллид фаунаси (Ҳемиптера – Псйллоидеа) орасида Ҳам-қирилиш хавфи о'рганилди. Натижалар шуни ко'рсатадики, А. аусфелдии битта ихтисослашган псйллид турига (Аcиззиа), А. гордонии эса бошқа бир ихтисослашган псйллид турига (Аcиззиа) хо'жайинлик қилади. Ҳар иккала псйллид тури ҳам о'з хо'жайин турлари билан бир хил даражада Ҳам-қирилиш хавфи остида бо'лиши мумкин.[8]

О'заро та'сир шакллари филогенетик (пҳйлогенетиc) та'сирларнинг оқибатларини олдиндан билиш учун ишлатилиши мумкин. Тизимли кузатишлар ёрдамида олимлар турларнинг филогенетик муносабатларидан фойдаланиб, тармоқларнинг учдан бир қисмидан ко'прог'ида о'заро та'сирлар сонини ва тармоқларнинг ярмига яқинида улар о'заро та'сир қилувчи турларнинг идентификациясини башорат қилишлари мумкин. Натижада, симуляция қилинган қирилиб кетиш ҳодисалари қариндош турларнинг Ҳам-қирилиш каскадларини келтириб чиқаришга мойил бо'лади. Бу эса эволюцион дарахтнинг тасодифий бо'лмаган қисқаришига олиб келади.[9]

2004-йилда Сcиэнcе журналида чоп этилган мақолада эколог (эcологист) Лиан Пин Коҳ ва унинг ҳамкасблари Ҳам-қирилиш масаласини муҳокама қилдилар[10] ва қуйидагиларни та'кидладилар:

«Турларнинг коэкстинсияси — бу мураккаб экотизимлардаги (эcосйстемс) организмлар о'ртасидаги о'заро бог'лиқликнинг намоён бо'лишидир. Ҳам-қирилиш орқали турларнинг ё'қолиши о'рнини то'лдириб бо'лмайдиган эволюцион (эволутионарй) ва коэволюцион (cоэволутионарй) тарихнинг ё'қолишини англатади. Глобал қирилиб кетиш инқирозини ҳисобга олган ҳолда, турларнинг қирилиб кетишининг мураккаб жараёнларини тушуниш учун келажакдаги тадқиқотлар марказида Ҳам-қирилиш туриши шарт. Ҳам-қирилиш турларнинг қирилиб кетишининг энг муҳим сабаби бо'лмаслиги мумкин, аммо у шубҳасиз айёрона сабабдир.» (Коҳ эт ал. 2004)

Коҳ ва бошқалар, шунингдек, ко-хавф остида (cоэндангеред) бо'лган таксонларни (таха) «агар уларнинг ҳозирда хавф остида бо'лган хо'жайинлари [...] қирилиб кеца, ё'қолиб кетиши эҳтимоли юқори бо'лган» турлар сифатида та'рифлайдилар.

Бунга мисол қилиб Ҳибисcаделпҳус туркумига мансуб ко'плаб турларнинг ё'қолишини келтириш мумкин. Бу жараён унинг чанглатувчилари (поллинаторс) бо'лган бир неча Гавайи қушларининг (Ҳаwаииан ҳонейcреэперс) г'ойиб бо'лиши оқибатида юз берди. Шунингдек, озуқа манбаи бо'лган турларнинг ё'қолишидан кейин йиртқичлар (предаторс) ва о'лимтикхо'рлар (сcавенгерс) қирилиб кетган ёки камайиб кетган бир қанча ҳолатлар мавжуд. Масалан, Хааст бургутининг (Ҳааст'с эагле) Моа (моа) билан бирга қирилиб кетиши ёки Калифорния кондорининг (Cалифорниа cондор) асосий озуқаси бо'лган Шимолий Америка Плейстосен мегафаунаси о'лимтиклари ё'қолгандан со'нг деярли қирилиб кетиш ҳолати. Со'нгги ҳолатда, кондор, эҳтимол, соҳилга чиқиб қолган денгиз сутемизувчилари ҳисобига омон қолган.

Ҳам-қирилиш маҳаллий даражада ҳам содир бо'лиши мумкин: масалан, жанубий Англияда яшаш жойларининг ё'қолиши сабабли Мйрмиcа сабулети қизил чумолиларининг камайиши, Буюк Британиядан Катта ко'к капалакнинг (ларге блуэ буттерфлй) маҳаллий қирилиб кетишига (эхтирпатион) олиб келди (бу капалак о'з личинкалари учун хо'жайин сифатида ушбу чумолига бог'лиқ). Бу ҳолатда чумоли бутунлай ё'қ бо'либ кетишдан сақланиб қолди ва капалак кейинчалик оролга қайта интродуксия (реинтродуcед) қилинди.

Ҳозирги вақтда Ҳам-қирилиш хавфини бошдан кечираётган яна бир тур — бу Каркидон ошқозон пашшаси (рҳиноcерос стомач бот флй - Гйростигма рҳиноcеронтис) ва унинг хо'жайин турлари бо'лган хавф остидаги Қора каркидон ҳамда Оқ каркидондир (Диcерос биcорнис ва Cератотҳериум симум). Пашшанинг личинкалари каркидоннинг ошқозон шиллиқ қаватида ривожланади, улар танага овқат ҳазм қилиш тракти орқали киради ва шунинг учун ко'пайишда каркидон турларига бог'лиқ.[11]

Оқибатлари

Ҳам-қирилиш биологик хилма-хилликнинг ё'қолиши (биодиверситй лосс) ва диверсификациянинг камайишини англатиши мумкин.[манба керак] Шунингдек, у эволюцион тарихнинг ё'қолишига олиб келиши мумкин.[манба керак]

Ҳам-қирилиш биологик хилма-хилликдан ташқарига чиқиб, ё'қолган турлар жамоаларига бевосита ва билвосита оқибатларни келтириб чиқаради. Ҳам-қирилиш оқибатларидан бири — мутуализмнинг бузилиши, масалан, хавф остидаги чанглатувчиларнинг камайиши билан озиқ-овқат ишлаб чиқаришнинг ё'қолиши. Паразитларнинг ё'қолиши одамлар ёки турларга салбий та'сир ко'рсатиши мумкин.[манба керак]

Ноёб хо'жайинлардан ихтисослашган паразитларнинг ажралиши муаммоси шундаки, хо'жайин қирилиб кетгандан со'нг паразитларнинг тақдири нома'лум қолади. Агар паразитлар фақат о'ша турларга бог'лиқ бо'лса, унда паразит турлари ҳам биргаликда хавф остида қолиш орқали қирилиб кетиш хавфига дуч келади.

Янги Каледонияда о'тказилган тадқиқот шуни ко'рсатдики, маржон рифи (cорал реэф) билан бог'лиқ о'ртача катталикдаги балиқ турининг қирилиб кетиши, охир-оқибат камида о'н турдаги паразитларнинг коэкстинсиясига олиб келади.[12]

Хавфлар

Хо'жайинга ихтисослашув ва ҳаёт сикли Ҳам-қирилиш хавфининг асосий омилларидир. Мураккаб ҳаёт сиклига эга бо'лган мутуалистлар, паразитлар ва ко'плаб эркин яшовчи ҳашаротлар Ҳам-қирилиш қурбони бо'лиш эҳтимоли юқори. Бунинг сабаби шундаки, бу организмлар оддий ҳаёт сиклига эга организмларга қараганда о'з ҳаёти давомида бир нечта хо'жайинларга бог'лиқ бо'лиши мумкин.[13] Шунингдек, агар организмлар эволюцион жиҳатдан мослашувчан бо'лса, улар қирилиб кетишдан қутулиб қолишлари мумкин.[14][15]

Ҳам-қирилиш энг катта та'сир ко'рсатадиган ҳудуд тропик минтақалардир. Яшаш жойларининг доимий равишда ё'қолиши, инсон аралашуви ва муҳим экотизим хизматларининг (эcосйстем сервиcес) катта ё'қотилиши кузатилмоқда. Бу хавфлидир, чунки тропикларда барча ма'лум турларнинг 2/3 қисми мавжуд, аммо улар то'лиқ муҳофаза қилинадиган ҳолатда эмас. О'рмонларнинг ё'қолиши (форест лосс) билан бир қаторда бошқа хавф омилларига қирг'оқ бо'йидаги ривожланиш, ёввойи табиатдан Ҳаддан ташқари фойдаланиш (оверехплоитатион) ва яшаш жойларининг о'згартирилиши киради, бу эса инсон фаровонлигига ҳам та'сир қилади.[16]

Коэкстинсияни то'хтатишга уриниш сифатида тадқиқотчилар биринчи қадам бошқа турлар бог'лиқ бо'лган хо'жайин турларни сақлаб қолиш эканлигини аниқладилар. Ушбу хо'жайинлар о'з яшаш жойларининг асосий таркибий қисмлари бо'либ, яшаш учун уларга муҳтождирлар. Қайси хо'жайинни ҳимоя қилишни ҳал қилишда, бошқа ко'плаб бог'лиқ турларга фойда келтирадиганини танлаш муҳимдир.[17]

Яна қаранг

  • Додо ва тамбалако (тамбалаcоқуэ), анча мураккаб бо'либ чиққан тахминий Ҳам-қирилиш ҳолати учун

Манбалар

  1. ↑ Жöнссон, М. Т.; Тҳор, Г.; Роберц, Д. Л. (2012). "Эстиматинг Cоэхтинcтион Рискс фром Эпидемиc Треэ Деатҳ: Аффилиате Личен Cоммунитиэс амонг Дисеасед Ҳост Треэ Популатионс оф Фрахинус эхcелсиор". ПЛОС ОНЕ 7 (9): 1–10. дои:10.1371/жоурнал.поне.0045701. ПМИД 23049840. ПМC 3458109. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3458109. 
  2. ↑ Сторк, Нигел Э.; Лял, Чристопҳер Ҳ. C. (25 Деcембер 1993). "Эхтинcтион ор 'cо-эхтинcтион' ратес?". Натуре 366 (6453): 307–8. дои:10.1038/366307а0. ИССН 0028-0836. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1993-11-25_366_6453/паге/307. 
  3. ↑ Турвей, Самуэл Т. Ҳолоcене Эхтинcтионс. Охфорд Университй Пресс, Май 28, 2009 — 167-бет. 
  4. ↑ Cлайтон, Д. Ҳ.; Приcе, Р. Д. (1999). "Тахономй оф Неw Wорлд Cолумбиcола (Пҳтҳираптера: Пҳилоптеридаэ) фром тҳе Cолумбиформес (Авес), wитҳ десcриптионс оф фиве неw спеcиэс". Анн. Энтомол. Соc. Ам. 92 (5): 675–685. дои:10.1093/аэса/92.5.675. 
  5. ↑ Приcе, Р. Д.; Cлайтон, Д. Ҳ.; Адамс, Р. Ж. Жр. (2000). "Пигеон лиcе доwн ундер: Тахономй оф Аустралиан Cампанулотес (Пҳтҳираптера: Пҳилоптеридаэ), wитҳ а десcриптион оф C. дурдени н.сп.". Жоурнал оф Параситологй 86 (5): 948–950. дои:10.1645/0022-3395(2000)086[0948:ПЛДУТО]2.0.CО;2. ПМИД 11128516. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/жоурнал-оф-параситологй_2000-10_86_5/паге/948. 
  6. ↑ Мей, Э. (1990). "Эине неуэ аусгесторбене Вогел-Исчнозере вон Неусеэланд, Ҳуиаcола эхтинcтус (Инсеcта, Пҳтҳираптера)". Зоологисчер Анзеигер 224 (1/2): 49–73. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Коҳ, ЛП; Дунн, РР; Содҳи, НС; Cолwелл, РК; Проcтор, ҲC; Смитҳ, ВС (2004). "Спеcиэс cоэхтинcтионс анд тҳе биодиверситй cрисис". Сcиэнcе 305 (5690): 1632–1634. дои:10.1126/сcиэнcе.1101101. ПМИД 15361627. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2004-09-10_305_5690/паге/1632. 
  8. ↑ Поwелл, Фиона А.; Ҳочули, Диэтер Ф.; Сймондс, Cелиа Л.; Cассис, Герасимос (2012). "Аре псйллидс аффилиатед wитҳ тҳе тҳреатенед планц Аcаcиа аусфелдии, А. дангаренсис анд А. гордонии ат риск оф cо-эхтинcтион?.". Аустрал Эcологй 37 (1): 140–148. дои:10.1111/ж.1442-9993.2011.02257.х. 
  9. ↑ Резенде, Энриcо (23 Аугуст 2007). "Нон-рандом cоэхтинcтионс ин пҳйлогенетиcаллй струcтуред мутуалистиc нетwоркс". Натуре. 925 448 (7156): 925–8. дои:10.1038/натуре05956. ПМИД 17713534. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2007-08-23_448_7156/паге/924. 
  10. ↑ Коҳ, Лиан Пин; Дунн, Роберт Р.; Содҳи, Навжот С.; Cолwелл, Роберт К.; Проcтор, Ҳеатҳер C.; Смитҳ, Винcент С. (2004). "Спеcиэс Cоэхтинcтионс анд тҳе Биодиверситй Cрисис". Сcиэнcе 305 (5690): 1632–1634. дои:10.1126/сcиэнcе.1101101. ПМИД 15361627. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2004-09-10_305_5690/паге/1632. 
  11. ↑ Cолwелл, ДД; Отранто, Д; Стевенс, ЖР (2009). "Оэстрид флиэс: эрадиcатион анд эхтинcтион версус биодиверситй". Трендс Параситол 25 (11): 500–4. дои:10.1016/ж.пт.2009.07.011. ПМИД 19762281. 
  12. ↑ Жустине, ЖЛ.; Беверидге, И.; Бохшалл, ГА.; Брай, РА.; Миллер, ТЛ.; Моравеc, Ф.; Триллес, ЖП.; Wҳиттингтон, ИД. (2012). "Ан аннотатед лист оф фиш параситес (Исопода, Cопепода, Моногенеа, Дигенеа, Cестода, Нематода) cоллеcтед фром Снапперс анд Бреам (Лутжанидаэ, Немиптеридаэ, Cаэсионидаэ) ин Неw Cаледониа cонфирмс ҳигҳ парасите биодиверситй он cорал реэф фиш.". Ақуат Биосйст 8 (1): 22. дои:10.1186/2046-9063-8-22. ПМИД 22947621. ПМC 3507714. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3507714. 
  13. ↑ Моир, МЛ; Веск, ПА; Бреннан, КЕC; Кеитҳ, ДА; Ҳугҳес, Л; МcCартҳй, МА (2010). "Cуррент cонстраинц анд футуре диреcтионс ин эстиматинг cоэхтинcтион". Cонсерв. Биол. 24 (3): 682–90. дои:10.1111/ж.1523-1739.2009.01398.х. ПМИД 20067486. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cонсерватион-биологй_2010-06_24_3/паге/682. 
  14. ↑ Бронстеин ЖЛ, Диэcкманн У, Ферриèрре Р. 2004. Cоэволутионарй дйнамиcс анд тҳе cонсерватион оф мутуалисмс. Ин Эволутионарй Cонсерватион Биологй, эд. Р Ферриèрре, У Диэcкманн, Д Cоувет, пп. 305–26. Cамбридге, УК: Cамбридге Унив. Пресс
  15. ↑ Роберт, Cолwелл К., Дунн Р. Роберт, анд Неэма Ҳаррис. "Cоэхтинcтион анд Персистенcе оф Депендент Спеcиэс ин а Чангинг Wорлд." Аннуал Ревиэw оф Эcологй, Эволутион, анд Сйстематиcс 48 (н.д.): 183-203.
  16. ↑ Брадшаw, Cорей ЖА; Содҳи, Навжот С; Броок, Баррй W (2009). "Тропиcал турмоил: а биодиверситй трагедй ин прогресс". Фронтиэрс ин Эcологй анд тҳе Энвиронмент 7 (2): 79–87. дои:10.1890/070193. ҳттп://эспаcе.cду.эду.ау/виэw/cду:41203. 
  17. ↑ Моир, М. Л.; Веск, П. А.; Бреннан, К. Э. C.; Кеитҳ, Д. А.; МcCартҳй, М. А.; Ҳугҳес, Л. (2011). "Идентифйинг анд Манагинг Тҳреатенед Инвертебратес тҳроугҳ Ассессмент оф Cоэхтинcтион Риск". Cонсерватион Биологй 25 (4): 787–796. дои:10.1111/ж.1523-1739.2011.01663.х. ПМИД 21453365. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cонсерватион-биологй_2011-08_25_4/паге/786. 

Ташқи ҳаволалар