Hamani Diori sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi
| ismi = Hamani Diori
| asl ismi = 
| tasvir =Hamani Diori 1968b.jpg
| uzunlik =
| izoh = 1968-yilda Diori
| tartib = 1
| lavozim = Niger Prezidenti
| ismi ostida =
| boshlanish davri = 10-noyabr 1960-yil 
| tugash davri = 15-aprel 1974-yil
| premyer =
| prezident =
| vitse-prezident = 
| oʻtmishdoshi = O'zi, Niger Bosh vaziri sifatida 
| vorisi =[[Seyni Kountché]]
| tartib_2 =  
| lavozim_2 =
| ismi ostida_2 = 
| boshlanish davri_2 = 
| tugash davri_2 =
| premyer_2 =
| oʻtmishdoshi_2 =
| vorisi_2 =
| tartib_3 = 
| lavozim_3 =
| ismi ostida_3 =
| boshlanish davri_3 =
| tugash davri_3 =
| premyer_3 =
| oʻtmishdoshi_3 =
| vorisi_3 =
| talaffuzi =
| tugʻilgan paytidagi ismi =
| tugʻilgan sanasi ={{birth date|1916|6|6|df=y}}
| tugʻilgan joyi = [[Soudouré]], [[Niger]], [[Fransiya]] [[G'arbiy Afrika]]si
| vafot sanasi ={{death date and age|1989|4|23|1916|6|6|df=y}}
| vafot joyi =[[Rabot]], [[Marokash]]
| vafot sababi =
| fuqaroligi =
| millati =
| partiya = ''Nigeriya progressiv partiyasi-Afrika demokratik mitingi''
| boshqa partiya =
| boʻyi =
| turmush_oʻrtogʻi =[[Aissa Diori]]
| bolalari =
| nikohsiz jufti =
| munosabatlar =
| qarindoshlari =
}}

'''Hamani Diori''' (1916-yil 6-iyun – 1989-yil 23-aprel) [[Niger]] Respublikasining birinchi [[Prezident]]i boʻlgan<ref>{{Veb manbasi |url= https://www.britannica.com/biography/Hamani-Diori |sarlavha=Hamani Diori 
president of Niger |qaralgan sana=16-sentyabr, 2023-yil |nashriyot=Britannica}}</ref>. U bu lavozimga 1960-yilda, Niger mustaqillikka erishganida tayinlangan. Korrupsiya uning maʼmuriyatida koʻp uchragan boʻlsa-da, u Afrika ishlari boʻyicha vakilligi va mojarolarda mashhur hakamlik roli uchun xalqaro hurmatga sazovor boʻlgan. Uning hukmronligi 1974-yilgi davlat toʻntarishi bilan yakunlangan<ref name = "ROAPE">{{Veb manbasi |url=https://roape.net/2017/07/05/popular-protest-class-struggle-africa-part-9/ |sarlavha=Popular Protest & Class Struggle in Africa |sana=5-iyul, 2017-yil |qaralgan sana=17-sentyabr, 2023-yil |muallif=ROAPE}}</ref>.

== Hayotining boshlangʻich davri ==
Poytaxt [[Niamey]] yaqinidagi [[Soudouré]] shahrida tugʻilgan Diori [[Fransiya]] mustamlaka maʼmuriyatida ishlovchi sogʻliqni saqlash xodimining oʻgʻli edi. U [[Senegal|Senegaldagi]] [[Dakar]] shahrida joylashgan ''William Ponty'' oʻqituvchilar tayyorlash kollejida oʻqigan va 1936-1938-yillarda Nigerda oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Soʻngra Parijdagi ''Study Abroad'' institutida [[hausa]] va [[djerma]] chet tillari oʻqituvchisi boʻlgan<ref name="Davidtaqrizi">{{veb manbasi |last1=Zuber |first1=David |title=HAMANI DIORI (1916-1989) |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/hamani-diori-1916-1989/ |website=BLACKPAST |accessdate=17-sentyabr |language=inglizcha |date=14-mart, 2022-yil}}</ref>.

== Mustaqillik faolligi ==

1946-yilda [[Niger]]ning poytaxti [[Niamey]] shahridagi maktabda direktor boʻlib ishlash davomida, u [[Afrika]] demokratik mitingining (RDA) mintaqaviy boʻlimi boʻlgan ''Nigeriya taraqqiyot partiyasi'' (PPN) asoschilaridan biriga aylandi. Oʻsha yilning oxirida u ''[[Fransiya]] Milliy Kengashiga'' saylangan. 1951-yilgi saylovda Diori amakivachchasi va siyosiy raqibi [[Djibo Bakary]] tomonidan magʻlub boʻldi. 1956-yilda yana majlisga saylandi va notiq oʻrinbosari etib saylandi<ref name="John Kennedy">{{veb manbasi |last1=F.Kennedy |first1=John |title=President Hamani Diori |url=https://jfk.artifacts.archives.gov/people/2257/president-hamani-diori?ctx=3223b9675d7d9b5460240fe7af9937a732cc3e2e&idx=30 |website=National Archives |accessdate=17-sentyabr, 2023-yil}}</ref>.

1958-yilda [[Niger]]ga oʻzini oʻzi boshqarish imkonini bergan referendumdan soʻng, Diori muvaqqat hukumat [[Prezident]]i boʻldi. Keyin u 1959-yilda respublikaning Bosh vaziri boʻldi<ref name="ROAPE"/>.

== Prezidentlik ==
[[File:President Diori with Joseph Palmer II.jpg|thumb|Diori (chapda) [[Amerika Qo'shma Shtatlari]] davlat kotibining [[Afrika]] ishlari boʻyicha yordamchisi Joseph Palmer II bilan salomlashmoqda, 1968-yil]]

Niger 1960-yil 3-avgustda [[Fransiya]]dan ajralib, mustaqillikka erishdi va Diori 1960-yil noyabrda mamlakat milliy kengashi tomonidan Prezident etib saylandi. [[Hausa]], [[Fula]] va (eng koʻzga koʻringan) [[Djerma]] rahbarlari, jumladan, boshliqlar va anʼanachilarini oʻz ichiga olgan kuchli ittifoqlarni tashkil qilish orqali hamda Nigerning mustaqillik referendumini qoʻllab-quvvatlagan holda Diori fransuzlar eʼtiborini qozondi<ref name = "ROAPE"/>.

Mustaqillikdan koʻp oʻtmay, Diori ''Nigeriya taraqqiyot partiyasini (''PPN) qonuniy tan olingan yagona partiyaga aylantirdi. Uning hukumati anʼanaviy ijtimoiy tuzilmalarni saqlab qolish va [[Fransiya]] bilan yaqin iqtisodiy aloqalarni saqlab qolish tarafdori edi. 1960-yillarning boshidan boshlab u davlatni PPN siyosiy byurosida oʻtirgan va hatto Vazirlar mahkamasini ham chetlab oʻtgan oz sonli mustaqillikdan oldingi arboblar orqali boshqargan. Diori respublika prezidenti va PPN prezidenti boʻlishdan tashqari, bir qator [[vazirlik]]larga bevosita rahbarlik qilgan. 1960-1963-yillarda u ''Mudofaa vaziri'' va ''Niger Tashqi ishlar vaziri'' lavozimlarida ishlagan va 1965-1967-yillarda yana Tashqi ishlar vazirligini egallagan<ref>{{cite book |last=Decalo |first=Samuel |year=1979 |title=Historical Dictionary of Niger |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000deca_w7m6 |url-access=registration |publisher=Scarecrow Press |location=London and New Jersey |isbn=0-8108-1229-0 |page=[https://archive.org/details/historicaldictio0000deca_w7m6/page/105 105] }}</ref>. Diori maslahatchilari orasida eng koʻzga koʻringan va ehtimol eng kuchlisi yozuvchi va Niger Milliy kengashi prezidenti [[Boubou Hama]] boʻlib, uni bir yozuvchi Diori hukmronligidagi „[[eminence grise]]“ („taxt ortidagi kuch“) deb atagan<ref>{{cite book |last=Decalo |first=Samuel |year=1990 |title=Coups and Army Rule in Africa |url=https://archive.org/details/coupsarmyruleina0000deca |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=0-300-04043-1 }}</ref>.

Niger Milliy kengashi hukumat lavozimlarini tasdiqlash uchun har yili oʻtkaziladigan tantanali yigʻilishlarda yigʻilgan. Unda parlament vakillari sifatida saylangan anʼanaviy taniqli shaxslar koʻpincha hukumat takliflarini bir ovozdan maʼqullardilar. PPN prezidenti sifatida Diori respublika prezidentligiga yagona nomzod boʻlgan va shu sababli 1965 va 1970-yillarda raqibsiz qayta saylangan<ref>{{cite book |last=Decalo |first=Samuel |year=1979 |title=Historical Dictionary of Niger |url=https://archive.org/details/historicaldictio0000deca_w7m6 |url-access=registration |publisher=Scarecrow Press |location=London and New Jersey |isbn=0-8108-1229-0 }}</ref>.

Garchi Diori xalqaro darajada hurmatga ega boʻlgan boʻlsada, uning mamlakat ichkarisidagi maʼmuriyati [[korrupsiya]] bilan toʻlib-toshgan edi va hukumat juda zarur boʻlgan islohotlarni amalga oshira olmagandi. Shuningdek, ular 1970-yillarning boshidagi Sahel qurgʻoqchiligi sababli paydo boʻlgan va keng tarqalgan [[ocharchilik]]ni yumshata olmadi. Uylarda ichki ishlarga beparvoligi uchun tobora koʻproq tanqid qilinayotgan Diori 1963-yil dekabr oyida [[Dagomeya Respublikasi]] bilan chegara nizosi boʻlayotgan bir vaqtda davlat toʻntarishini amalga oshirdi<ref name="Decalo, S 1990">{{cite book |last=Decalo |first=S. |year=1990 |title=Coups and Army Rule in Africa |url=https://archive.org/details/coupsarmyruleina0000deca |location=New Haven |publisher=Yale University Press |page=[https://archive.org/details/coupsarmyruleina0000deca/page/254 255] |isbn=0-300-04043-1 }}</ref>.

U 1965-yilda ham suiqasddan zoʻrgʻa qutulgan. Harbiy toʻntarishga urinish va [[Savaba]] aʼzolarining hujumlariga duch kelganda, u oʻz hukmronligini mustahkamlash uchun fransuz maslahatchilari va qoʻshinlaridan foydalangan. Fransiya bilan yaqin aloqalar talabalar va kasaba uyushmalarining „fransuz neokolonializm“ deb atagan qarshilik va noroziliklarga olib keladi. Biroq, [[Georges Pompidou]] 1972-yilda Nigerga tashrif buyurishi va hukumatning uran ishlab chiqarishga kiritayotgan investitsiyalar darajasidan noroziligini bildirishi natijasida Diorining Fransiya bilan munosabatlari yomonlashadi<ref name="ROAPE" /><ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britishpathe.com/asset/216677/ |sarlavha=NIGER/CHAD: FRENCH PRESIDENT POMPIDOU VISITS NIGER AND CHAD |qaralgan sana=17-aprel, 2023-yil}}</ref>.

== Tartibsizlik va qulash ==
Baʼzi hukumat vazirlari oziq-ovqat yordami zaxiralarini oʻzlashtirgani va Diorini hokimiyatni mustahkamlashda ayblagani haqidagi daʼvolar ortidan keng tarqalgan fuqarolik tartibsizliklari paydo boʻldi. Diori vazirlar mahkamasida Djerma, oila aʼzolari va yaqin doʻstlari bilan uchrashuvlarni chekladi. Bundan tashqari, u oʻzini Tashqi ishlar va Mudofaa vaziri deb eʼlon qilib, yangi vakolatlarga ega boʻldi. 1974-yil 15-aprelda harbiy [[podpolkovnik]] [[Seyni Kounche]] Nigeriyada davlat toʻntarishini boshqarib, Diori hukmronligini tugatdi. Diori olti yilga qamaldi. 1980-yilda ozodlikka chiqqanidan keyin 1987-yilgacha uy qamogʻida qoldi<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1989-04-25-mn-1852-story.html |sarlavha=Hamani Diori, Niger’s First President After Gaining Independence in 1960 |qaralgan sana=17-sentyabr, 2023-yil |nashriyot=L.A. TIMES ARCHIVES |arxivsana=}}</ref>.

Uy qamogʻidan ozod boʻlgach, [[Marokash]]ga koʻchib oʻtdi va u yerda 1989-yil 23-aprelda 72 yoshida vafot etdi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=1989-04-25 |title=Hamani Diori, 72, the Founder Of an Independent Niger, Is Dead |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1989/04/25/obituaries/hamani-diori-72-the-founder-of-an-independent-niger-is-dead.html |access-date=2023-09-17 |issn=0362-4331}}</ref>.

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==
{{Commons category}}
* Appiah, Kwame Anthony & Gates Jr, Henry Louis: Africana: ''The Encyclopedia of the African and African American Experience'': Basic Civitas Books: New York: 1999
* [[André Salifou]]. Hamani Diori. pp.&nbsp;67–97 in [https://books.google.com/books?id=6kY5QtNqtFgC La francophonie des „Pères fondateurs“], Papa Alioune Ndao (ed.). Paris: KARTHALA Editions, (2008) {{ISBN|2-8111-0036-9}}
* [http://www.assemblee-nationale.fr/sycomore/fiche.asp?num_dept=3736 page on the French National Assembly website]

{{s-start}}
{{succession box|title=Niger Bosh Vaziri|before=Lavozim yaratilgan|after=O'zi, Prezident sifatida|years=1958 &ndash; 1960}}
{{succession box|title=Niger Prezidenti|before=O'zi, Bosh Vazir sifatida|after=[[Seyni Kountché]]|years=1960 &ndash; 1974}}
{{succession box|title=Nigerning chet ellik vaziri|years=1965 &ndash; 14-aprel 1967-yil|before=[[Adamou Mayaki]] |after=[[Abdou Sidikou]]}}
{{succession box|title=Nigerning chet ellik vaziri|years=1960 &ndash; 1963|before=(&ndash;)|after=[[Adamou Mayaki]]}}
{{s-end}}

{{DEFAULTSORT:Diori, Hamani}}
[[Category:Niameylik odamlar]]
[[Category:Fransiya G'abiy Afrikasi odamlari]]
[[Category:Nigerlik muslimlar]]
[[Category:Niger Prezidentlari]]
[[Category:Niger Bosh Vazirlari]]
[[Category:20-asr Niger siyosatchilari]]
[[Category:Davlat to'ntarishi natijasida hokimiyatdan ag'darilgan rahbarlar]]
[[Category:Niger mahbuzlari]]
[[Category:20-asr Afrikadagi Prezidentlar]]