Ziyosfera

Hamani Diori

Ҳамани Диори (1916-йил 6-июн – 1989-йил 23-апрел) Нигер Республикасининг биринчи Президенти бўлган[1]. У бу лавозимга 1960-йилда, Нигер мустақилликка эришганида тайинланган. Коррупсия унинг маъмуриятида кўп учраган бўлса-да, у Африка ишлари бўйича вакиллиги ва можароларда машҳур ҳакамлик роли учун халқаро ҳурматга сазовор бўлган. Унинг ҳукмронлиги 1974-йилги давлат тўнтариши билан якунланган[2].

Ҳамани Диори

1968-йилда Диори
1-Нигер Президенти
Мансаб даври
10-ноябр 1960-йил – 15-апрел 1974-йил
Ўтмишдоши О'зи, Нигер Бош вазири сифатида
Вориси Сейни Коунтчé
Шахсий маълумотлари
Таваллуди 6-июн 1916-йил
Соудоурé, Нигер, Франсия Г'арбий Африкаси
Вафоти 23-апрел 1989-йил(1989-04-23)
(72 ёшда)
Работ, Марокаш
Сиёсий партияси Нигерия прогрессив партияси-Африка демократик митинги
Турмуш ўртоғи Аисса Диори

Ҳаётининг бошланғич даври

Пойтахт Ниамей яқинидаги Соудоурé шаҳрида туғилган Диори Франсия мустамлака маъмуриятида ишловчи соғлиқни сақлаш ходимининг ўғли эди. У Сенегалдаги Дакар шаҳрида жойлашган Wиллиам Понтй ўқитувчилар тайёрлаш коллежида ўқиган ва 1936-1938-йилларда Нигерда ўқитувчи бўлиб ишлаган. Сўнгра Париждаги Студй Аброад институтида ҳауса ва джерма чет тиллари ўқитувчиси бўлган[3].

Мустақиллик фаоллиги

1946-йилда Нигернинг пойтахти Ниамей шаҳридаги мактабда директор бўлиб ишлаш давомида, у Африка демократик митингининг (РДА) минтақавий бўлими бўлган Нигерия тараққиёт партияси (ППН) асосчиларидан бирига айланди. Ўша йилнинг охирида у Франсия Миллий Кенгашига сайланган. 1951-йилги сайловда Диори амакиваччаси ва сиёсий рақиби Джибо Бакарй томонидан мағлуб бўлди. 1956-йилда яна мажлисга сайланди ва нотиқ ўринбосари этиб сайланди[4].

1958-йилда Нигерга ўзини ўзи бошқариш имконини берган референдумдан сўнг, Диори муваққат ҳукумат Президенти бўлди. Кейин у 1959-йилда республиканинг Бош вазири бўлди[2].

Президентлик

Диори (чапда) Америка Қо'шма Штатлари давлат котибининг Африка ишлари бўйича ёрдамчиси Жосепҳ Палмер ИИ билан саломлашмоқда, 1968-йил

Нигер 1960-йил 3-августда Франсиядан ажралиб, мустақилликка эришди ва Диори 1960-йил ноябрда мамлакат миллий кенгаши томонидан Президент этиб сайланди. Ҳауса, Фула ва (энг кўзга кўринган) Джерма раҳбарлари, жумладан, бошлиқлар ва анъаначиларини ўз ичига олган кучли иттифоқларни ташкил қилиш орқали ҳамда Нигернинг мустақиллик референдумини қўллаб-қувватлаган ҳолда Диори франсузлар эътиборини қозонди[2].

Мустақилликдан кўп ўтмай, Диори Нигерия тараққиёт партиясини (ППН) қонуний тан олинган ягона партияга айлантирди. Унинг ҳукумати анъанавий ижтимоий тузилмаларни сақлаб қолиш ва Франсия билан яқин иқтисодий алоқаларни сақлаб қолиш тарафдори эди. 1960-йилларнинг бошидан бошлаб у давлатни ППН сиёсий бюросида ўтирган ва ҳатто Вазирлар маҳкамасини ҳам четлаб ўтган оз сонли мустақилликдан олдинги арбоблар орқали бошқарган. Диори республика президенти ва ППН президенти бўлишдан ташқари, бир қатор вазирликларга бевосита раҳбарлик қилган. 1960-1963-йилларда у Мудофаа вазири ва Нигер Ташқи ишлар вазири лавозимларида ишлаган ва 1965-1967-йилларда яна Ташқи ишлар вазирлигини эгаллаган[5]. Диори маслаҳатчилари орасида энг кўзга кўринган ва эҳтимол энг кучлиси ёзувчи ва Нигер Миллий кенгаши президенти Боубоу Ҳама бўлиб, уни бир ёзувчи Диори ҳукмронлигидаги „эминенcе грисе“ („тахт ортидаги куч“) деб атаган[6].

Нигер Миллий кенгаши ҳукумат лавозимларини тасдиқлаш учун ҳар йили ўтказиладиган тантанали йиғилишларда йиғилган. Унда парламент вакиллари сифатида сайланган анъанавий таниқли шахслар кўпинча ҳукумат таклифларини бир овоздан маъқуллардилар. ППН президенти сифатида Диори республика президентлигига ягона номзод бўлган ва шу сабабли 1965 ва 1970-йилларда рақибсиз қайта сайланган[7].

Гарчи Диори халқаро даражада ҳурматга эга бўлган бўлсада, унинг мамлакат ичкарисидаги маъмурияти коррупсия билан тўлиб-тошган эди ва ҳукумат жуда зарур бўлган ислоҳотларни амалга ошира олмаганди. Шунингдек, улар 1970-йилларнинг бошидаги Саҳел қурғоқчилиги сабабли пайдо бўлган ва кенг тарқалган очарчиликни юмшата олмади. Уйларда ички ишларга бепарволиги учун тобора кўпроқ танқид қилинаётган Диори 1963-йил декабр ойида Дагомея Республикаси билан чегара низоси бўлаётган бир вақтда давлат тўнтаришини амалга оширди[8].

У 1965-йилда ҳам суиқасддан зўрға қутулган. Ҳарбий тўнтаришга уриниш ва Саваба аъзоларининг ҳужумларига дуч келганда, у ўз ҳукмронлигини мустаҳкамлаш учун франсуз маслаҳатчилари ва қўшинларидан фойдаланган. Франсия билан яқин алоқалар талабалар ва касаба уюшмаларининг „франсуз неоколониализм“ деб атаган қаршилик ва норозиликларга олиб келади. Бироқ, Георгес Помпидоу 1972-йилда Нигерга ташриф буюриши ва ҳукуматнинг уран ишлаб чиқаришга киритаётган инвестициялар даражасидан норозилигини билдириши натижасида Диорининг Франсия билан муносабатлари ёмонлашади[2][9].

Тартибсизлик ва қулаш

Баъзи ҳукумат вазирлари озиқ-овқат ёрдами захираларини ўзлаштиргани ва Диорини ҳокимиятни мустаҳкамлашда айблагани ҳақидаги даъволар ортидан кенг тарқалган фуқаролик тартибсизликлари пайдо бўлди. Диори вазирлар маҳкамасида Джерма, оила аъзолари ва яқин дўстлари билан учрашувларни чеклади. Бундан ташқари, у ўзини Ташқи ишлар ва Мудофаа вазири деб эълон қилиб, янги ваколатларга эга бўлди. 1974-йил 15-апрелда ҳарбий подполковник Сейни Коунче Нигерияда давлат тўнтаришини бошқариб, Диори ҳукмронлигини тугатди. Диори олти йилга қамалди. 1980-йилда озодликка чиққанидан кейин 1987-йилгача уй қамоғида қолди[10].

Уй қамоғидан озод бўлгач, Марокашга кўчиб ўтди ва у ерда 1989-йил 23-апрелда 72 ёшида вафот этди[11].

Манбалар

  1. ↑ [ҳттпс://www.британниcа.cом/биограпҳй/Ҳамани-Диори „Ҳамани Диори пресидент оф Нигер“]. Британниcа. Қаралди: 16-сентябр, 2023-йил.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 РОАПЕ. „Популар Протест & Cласс Струггле ин Африcа“ (5-июл, 2017-йил). Қаралди: 17-сентябр, 2023-йил.
  3. ↑ Зубер, Давид „ҲАМАНИ ДИОРИ (1916-1989)“ (инглизча). БЛАCКПАСТ (14-март, 2022-йил). Қаралди: 17-сентябр.
  4. ↑ Ф.Кеннедй, Жоҳн „Пресидент Ҳамани Диори“. Натионал Арчивес. Қаралди: 17-сентябр, 2023-йил.
  5. ↑ Деcало, Самуэл. Ҳисториcал Диcтионарй оф Нигер. Лондон анд Неw Жерсей: Сcареcроw Пресс, 1979 — 105-бет. ИСБН 0-8108-1229-0. 
  6. ↑ Деcало, Самуэл. Cоупс анд Армй Руле ин Африcа. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 1990. ИСБН 0-300-04043-1. 
  7. ↑ Деcало, Самуэл. Ҳисториcал Диcтионарй оф Нигер. Лондон анд Неw Жерсей: Сcареcроw Пресс, 1979. ИСБН 0-8108-1229-0. 
  8. ↑ Деcало, С.. Cоупс анд Армй Руле ин Африcа. Неw Ҳавен: Яле Университй Пресс, 1990 — 255-бет. ИСБН 0-300-04043-1. 
  9. ↑ „НИГЕР/CҲАД: ФРЕНCҲ ПРЕСИДЕНТ ПОМПИДОУ ВИСИТС НИГЕР АНД CҲАД“. Қаралди: 17-апрел, 2023-йил.
  10. ↑ „Ҳамани Диори, Нигер’с Фирст Пресидент Афтер Гаининг Индепенденcе ин 1960“. Л.А. ТИМЕС АРCҲИВЕС. Қаралди: 17-сентябр, 2023-йил.
  11. ↑ „Ҳамани Диори, 72, тҳе Фоундер Оф ан Индепендент Нигер, Ис Деад“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (1989-йил 25-апрел). Қаралди: 2023-йил 17-сентябр.

Қўшимча ўқиш учун

Викиомборда „Ҳамани Диори“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.
Ўтмишдоши:
Лавозим яратилган 		Нигер Бош Вазири
1958 – 1960 		Вориси:
О'зи, Президент сифатида
Ўтмишдоши:
О'зи, Бош Вазир сифатида 		Нигер Президенти
1960 – 1974 		Вориси:
Сейни Коунтчé
Ўтмишдоши:
Адамоу Маяки 		Нигернинг чет эллик вазири
1965 – 14-апрел 1967-йил 		Вориси:
Абдоу Сидикоу
Ўтмишдоши:
(–) 		Нигернинг чет эллик вазири
1960 – 1963 		Вориси:
Адамоу Маяки 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hamani_Diori" dan olindi