Ziyosfera

Hammurapi qonunlari

Ҳаммурапи қонунлари (аккад тилида: Ину Анум сîрум, „Қачонки энг баланд Ану…“ — бу матннинг биринчи сўзларига марҳум Бобил уламолари томонидан берилган сарлавҳа), шунингдек, Ҳаммурапи кодекси — Қадимги Бобилнинг, қонунчилик кодекси. Милоддан аввалги 1750-йилларда қирол Ҳаммурапи даврида яратилган. Дунёдаги энг қадимги ҳуқуқий ёдгорликлардан бири.

Тўпламнинг асосий матни конус шаклидаги диорит ва стелага ўйилган Аккад тилида миххат ёзуви кўринишида сақланиб қолган бўлиб, У 1901–1902-йил бошида Эрон ҳудудидаги қадимий Суза шаҳрини қазиш жараёнида франсуз археология экспедициялари томонидан топилган. Замонавий тадқиқотчилар Қонунларни Суд ишларини юритиш, мулкнинг турли шаклларини ва никоҳ ва оилавий муносабатларини, шунингдек хусусий ва жиноят ҳуқуқини ҳимоя қилиш масалаларини тартибга солувчи 282 бандга ажиратадилар.  Антик даврда стеладан 35 га яқин параграф ўчирилган ва ҳозир лойдан ясалган лавҳалардаги нусхаларидан қисман тикланган.

Ҳаммурапи қонунлари Ибтидоий жамиятда пайдо бўлган Ёзилмаган хулқ-атвор қоидалари нормаларининг амал қилишини бирлаштириш ва тўлдиришга мўлжалланган мавжуд ҳуқуқий тартиботнинг катта ислоҳоти натижасидир. Қадимги Месопотамия миллат ҳуқуқи тараққиётининг чўққиси сифатида қонунлар кўп асрлар давомида Қадимги Шарқнинг ҳуқуқий маданиятига таъсир кўрсатган.

Қонунлар Ўрта Шарқдаги  синфий жамияти шаклланишининг дастлабки босқичида яратилган бўлиб, улар томонидан белгиланган жиноий жазоларнинг қиёсий шафқацизлигига олиб келганига қарамай, Қонунлар ҳуқуқий тартибга солишнинг ўта пухта ўйланганлиги ва уйғунлиги билан ажралиб туради.  Шарқнинг бошқа қадимий ёдгорликларидан фарқли ўлароқ, Ҳаммурапи кодекси индивидуал ҳуқуқий нормаларнинг муқаддас ва диний мотивларининг деярли йўқлиги билан ажралиб туради, бу эса уни инсоният тарихидаги биринчи соф қонунчилик ҳужжатига айлантиради.

Ҳаммурапи қонунларининг кашф этилиши

Ҳаммурапи қонунларининг мавжудлиги ҳақидаги биринчи тахминлар

Роулинсон нашриёти, 1866
Фридрих Делич

Биринчи марта замонавий тадқиқотчилар қирол Ҳаммурапи ҳақида 1853 йилда, О.  Г. Лаярд қазишмалар пайтида унинг номи ёзилган миххат лавҳани топди.  Ўша вақтдан бери археологлар Ҳаммурапи ҳукмронлиги даврига оид бир қатор ёзувлар ва ҳужжатларни топдилар.  Хусусан, 1854 йилда В.  Лофтус Усмонли Ироқида олиб борилган қазишмалар пайтида Рим-Сина, Самсу-илуна ва Ҳаммурапи давридаги савдо шартномалари ёзилган бир қанча лой лавҳаларни топди. 1898-йилда Ҳаммурапи ва унинг котиби Син-иддинам ўртасида 1900-йилда нашр этилган кенг кўламли ёзишмалари аниқланди.  Топилган манбаларда шоҳ Бобил нинг турли давлат фаолияти ёрқин ифодаланган;  улар ибодатхоналар қуриш, аҳоли фаровонлиги, мамлакатни тўғри суғориш, эскиларини тозалаш ва янги Ирригация иншоотларини қуриш, шунингдек, маъмурият фаолияти билан шуғуллангани адолат — порахўрликка қарши кураш, Сутхўрлик ишлари, виждонсиз амалдорларни ҳибсга олиш, гувоҳларни чақириш ва ҳоказо ёзилган. Қадимги Бобил ҳуқуқий ҳужжатларининг тили оддий аккад тилидан сезиларли даражада фарқ қилар эди ва фақат 1881 йилда Иоганн Страссмаиэр Бешинчи Халқаро Шарқшунослар Конгрессида (Берлин, 1881 йил сентябр) ушбу матнларнинг ҳозиргача номаълум бўлган техник ифодаларининг декодланишини тақдим этди.

[1][2][3].

Бир қатор тўпланган маълумотларга асосланиб Ассириологлар, Ҳаммурапи қонунлари кашф этилишидан олдин ҳам, Ҳаммурапи нафақат бирлашган Месопотамия давлатининг асосчиси, балки қонун чиқарувчи ҳам бўлган деб тахмин қиладилар.  1866-йилда Ашурбанипал кутубхонасида қадимий қонунлар матни ёзилган лавҳа парчалари топилган, кейинчалик улар Британия музейи коллексиясига кирган;  дастлаб улар қиролнинг ўзига тегишли Ашурбанипал ҳужжатлари билан бирга Г.  C. Роулинсон тамонидан нашр этилган. Бу лавҳаларни ўрганиш жараёнида немис тарихчиси Б.  Мейснер парчаларнинг услуби ва тилидаги қадимги Бобил ёдгорликлари билан ўхшашлигини аниқлади ва 1898 йилда улар Бобилнинг биринчи сулоласи даврига тегишли деган фикрни билдирди.  Ашурбанипал кутубхонаси қонунларини Ҳаммурапи номи билан биринчи бўлиб боғлаган йирик ассуролог Ф.  Делицҳ, у ўз тахминига кўра Ҳаммурапи қонунларининг мавжудлигини улар кашф этилишидан уч йил олдин кутган ва уларни Наполеон кодексига ўхшатиб „Гаммураби кодекси“ деб атаган ва уларнинг қадимги Шарқ ҳуқуқига таъсирини таъкидлаган;  .“  Делитзш 1899 йил феврал ойида нашр этилган Меисснер тахминига оид шарҳида шундай ёзган"

[1][2][4]:

Мейснернинг баҳсли қонунлар тўплами биринчи Бобил сулоласи даврида пайдо бўлган деган тахминининг тўғрилигига шубҳа йўқ.  Ҳатто тахмин қилиш мумкинки, Бобил империясининг асосчиси Ҳаммурапининг ўзидан бошқа ҳеч ким кодексга киритилган қонун ва қоидаларни бирлаштиришни буюрмаган.  Агар Ашурбанипал кутубхонаси лавҳалари тўлиқ сақланиб қолганида эди, улар қиёсий ҳуқуқ тарихи учун жуда қимматли бўлар эди.


Жак де Морган экспедицияси.  Ҳаммурапи қонунларининг нашри ва таржималари

Уч томли „Мéмоирес де ла Дéлéгатион эн Персе“ — Ҳаммурапи қонунларининг тўлиқ нашри
"Ҳаммураби’с Гесетз"

1897 йилда форс Шаҳиншоҳ Мозафариддин Шоҳ Қожар Франсияга Эрон ҳудудида археологик қазишмалар олиб бориш учун мутлақ ҳуқуқ берди. Шунингдек, Франсия ҳукумати доимий вакилни тайинлайди.

Машҳур мисршунос Ж.  де Морган, 1912 йилгача унга раҳбарлик қилган. Де Морган экспедицияси Бобилнинг жануби-шарқида жойлашган Элам — қадимий давлати жойлашган жойда, шу жумладан Шуштер шаҳри яқинидаги Элам пойтахти - Суза харобаларида қазиш ишлари олиб борди. Қазишмалар натижасида турли даврларга оид бир қанча муҳим жойлар, жумладан миххат ёзувлари, некропол ва кўплаб Месопотамия босқинчилиги пайтида қўлга олинган эламларнинг уруш ўлжалари топилди.

[2][1].

Бир неча кундан сўнг, 1902-йил январ ойида яна иккита парча қазилган.  Ҳар учала бўлак миххат ёзувли стелани ташкил этган бўлиб, уни эламликлар Бобилга босқинларидан бирида қўлга олиб, уруш ўлжалари сифатида Сузага олиб кетишган.  Бир мунча вақт ўтгач, стела Луврга келтирилди. 1902 йил кузида Шейл Форс миссияси эслатмаларининг тўртинчи жилдида (франсузча: “Мéмоирес де ла Дéлéгатион эн Персе”) лотинча аккадча матнни ва ёдгорликнинг франсуз тилига таржимасини нашр этди. сарлавҳада шундай қаторлар келтирилган:"Бобил шоҳи Ҳаммурапининг қонун кодекси (хусусий қонуни), милоддан аввалги 2000-йиллар." (франсузча: «Cоде дес лоис (Дроит Привé) де Ḥаммураби, рои де Бабйлоне, верс л'ан 2000 авант Жéсус-Чрист»)[1][5][6][7].

1902 йил охиридан бошлаб Ҳаммурапи қонунларининг бошқа Европа тилларига таржималари пайдо бўла бошлади.  Хусусан, Қонунлар немис тилига таржима қилинган Г.  Wинклер ва Д.  Г. Мюллер, инглиз тилига — W.Жонс, италян тилига — П. Бонфанте тамонидан таржима қилинган.

1904 йилда Қонунларнинг рус тилига иккита таржимаси нашр этилди, улардан биринчиси инжилшунос олим А.  П. Лопухин, иккинчиси — адвокатлар А.  Г. Гусаков ва В.  А. Краснокуцкий („Цар Ҳаммурапи қонунлари“ номи остида);  иккала таржима ҳам Европа тилларидан қилинган. 1914-йилда Б.  А. Тураэв таҳрири остидаги аккадча асл нусхадан биринчи русча таржимани Санкт-Петербург университетининг тарих-филология факултети приватдоценти И. М. Волков амалга оширди.   Совет ва посцовет даврида „Хаммурапи қонунлари“ни И.  М. Дяконов (1952, И. М. Волковнинг қайта кўриб чиқилган таржимаси асосида), Л.  А. Липин (1963) ва В.  А. Жейкобсон (2002).  Умуман олганда, ХХ асрнинг охирига келиб, ушбу ёдгорликнинг камида ўнлаб таржималари дунёнинг барча энг муҳим тилларида, шу жумладан Лотин тилида нашр этилган.[8][9][10][11][12].

Ҳаммурапи қонунларининг кашф этилиши шов-шувга сабаб бўлди: шу пайтгача ҳуқуқий мазмундаги бундай кенг матнлар фақат Қадимги Рим ва кейинги даврларда маълум бўлган.  Яна бир муҳим жиҳати илмий ва илоҳиёт доираларида қизғин баҳс-мунозаралар бўлди: Бобил қонунлари тўплами „Мусо қонунлари“нинг аниқ салафи бўлгани ва кўпинча бир хил муносабатларни тартибга солиб тургани аниқ эди, баъзан ҳатто инжил кўрсатмаларига деярли ўхшаш сўзлар.  Ўхшашлик, айниқса, бўйсундириш, қариндошлар учун жазолаш тамойилларида, мулкий зарар учун санкцияларда ва ҳоказоларда яққол намоён бўлди; „Андоза:Нп4“

Шу асосда, Инжил танқидчилари диний институтларни иккинчи даражали деб таъкидлаб, Библия қонун чиқарувчилари ўз худолари номидан оддийгина Эски Бобил қонунчилиги институтларини қарзга олганликларини таъкидладилар.  Хусусан, Ф.Делицҳ 1902-йилда „Бобил ва Инжил“ (олмонча: “Бабел унд Бибел” ) асарини нашр эттириб, бу асарда инжил қонунларига ишора қилиб, Инжил бу Худодан воҳий бўлган китоб эмас, лекин инсон тафаккурининг оддий табиий маҳсули деган хулосага келди.  Илоҳиёцҳунослар бунга жавобан Мусо қонунлари Ҳаммурапи қонунларига қараганда инсонпарварроқ эканлигини, яъни улар ундан юқори эканлигини таъкидлашга ҳаракат қилишди;  бундан ташқари, баъзи олимларнинг таъкидлашича, турли вақтларда ва турли жойларда иккита бир хил қонунлар тўпламининг мавжудлиги иккинчисининг бевосита биринчисига боғлиқлигини англатмайди. [12][5][3][7][13].

Ҳаммурапи қонунларининг топилиши ва нашр этилиши катта илмий аҳамиятга эга эди.  Шеилга кўра, „Ҳаммурапи кодекси нафақат Шарқ, балки жаҳон тарихининг энг муҳим ёдгорликларидан биридир.“. Қадимги жамият, иқтисод ва ҳуқуққа оид қимматли янги маълумотлардан ташқари, аккад тилининг мумтоз қадимги Бобил шевасида ёзилган ушбу ёдгорликнинг топилиши миххат ёзувини кейинги тадқиқ этишда муҳим босқич бўлди.  Қонунларнинг нашр этилиши натижасида ижтимоий-иқтисодий, тарихий-ҳуқуқий, лингвистик, адабий ва тарихий-маданий жиҳатдан катта қизиқиш уйғотадиган энг муҳим ва кенг қамровли миххат матнларидан бири илмий муомалага киритилди.  ХХ асрнинг биринчи ярмида Қонунларга бағишланган йирик асарлар нашр этилди;  шундай қилиб, 1904-1923 йилларда бир гуруҳ немис ассурологлари ва ҳуқуқшунослари (Ж. Коҳлер, Ф. Э. Пеисер, А. Унгнад , П. Кошакер) олти жилддан иборат Қонунларнинг фундаментал тадқиқотини нашр этди. (олмонча: «Ҳаммураби'с Гесетз» ) ва 1952-1955 йилларда Оксфорд олимлари Андоза:Нп4 ва Ж. C. Майлс кенг филологик ва ҳуқуқий шарҳлар билан Қонунларнинг икки жилдли нашрини тайёрладилар. (инглизча: «Тҳе Бабйлониан Лаwс»)[9][14][12][15].

Ҳаммурапи қонунларининг биринчи таржималари
Д. Г. Мюллер Г. Винклер К. Джонс П. Бонфанте Р. Ф. Харпер А. Г. Гусаков и В. А. Краснокуцкий

Ҳаммурапи қонунлари битилган стела

Асосий маълумотлар

Луврдаги Ҳаммурапи қонунлари билан стела

Ҳаммурапи қонунлари ёзилган стела — бу материал сифатида қора диорита (баъзи муаллифлар базалт)дан ясалган конус шаклидаги ёдгорлик, баландлиги 2,25 метр, айлана дан Тепага 1,65 метр, пасга 1,90 метр ва оғирлиги 4 тоннани ташкил этади. Қонунларнинг яратилган вақти ҳақида ассурологлар дастлаб турли хил фикрларни билдиришган: ёдгорлик милоддан аввалги 2000 йилга ёки милоддан аввалги 2225-йилга тўғри келиши мумкин. Мейснернинг сўзларига кўра, қонунлар милоддан аввалги 1955-йилда тузилган. Ҳозирги вақтда Қонунлар муқаддимасида келтирилган Ҳаммурапи томонидан босиб олинган шаҳар ва давлатлар рўйхатига асосланиб, қонунлар Ҳаммурапи ҳукмронлигининг 37-йилидан олдин, катта эҳтимол билан 40-йилда ёзилган деб тахмин қилиш мумкин. Шундай қилиб, замонавий фанда умумий қабул қилинган қадимги Шарқ тарихининг "ўрта хронологияси" асосида қонунлар тахминан милоддан аввалги 1755-1752 йилларда тузилган дейиш мумкин.

[1][16][17][18][19].

Стеланинг асл жойлашувига келсак, фақат тахминлар ифодаланади. Кўринишидан, Де Морган экспедицияси томонидан топилган стела Сиппар ёки Ларсда жойлашган асл нусханинг нусхаси бўлиб, у ўз навбатида Мардук худосининг Бобил ибодатхонаси бўлган Эсагилада жойлашган. Шубҳасиз, Ҳаммурапи қонунчилиги нашр этилгандан сўнг дарҳол Бобил шоҳлигиининг турли жойларида ва, эҳтимол, янги босиб олинган шаҳарларда бир қатор нусхаларда қайта нашр этилган.

[1].

Стела Сузага милоддан аввалги 1155 йилда Элам ҳукмдори Шутрук-Наххунте И томонидан олиб кетилган, у Хеттлар билан иттифоқ қилиб, ўша пайтда чуқур инқирозга учраган Кассит Бобилига қарши курашган.  Бу даврда кучайиб бораётган эламликлар Бобилга бостириб кириб, бир қанча шаҳарларни талон-торож қилиб, Мардук ҳайкали ва Ҳаммурапи қонунлари ёзилган стелани Сузага олиб кетишди;  худолар ҳайкаллари ва бошқа ёдгорликларни уруш ўлжалари сифатида эгаллаш Месопотамия босқинчилари орасида кенг тарқалган одат эди.  Бу воқеалар Бобилдаги касситларнинг ҳокимиятига путур этказди ва уларнинг қулаши сабабларидан бири эди; Кўринишидан, де Морган экспедицияси Шутрук-Наҳхунтенинг ўзига хос хазинасини топган, унда у босиб олган забт этилган шаҳарларнинг зиёратгоҳлари ва диққатга сазовор жойлари сақланади.  Хусусан, Ҳаммурапи қонунлари ёзилган стелага қўшимча равишда, де Морган Сузадаги „Акропол“ харобалари орасидан Шутрук-Наххунте номи ёзилган яна бешта Бобил ёдгорлигини топди.  Шубҳасиз, Элам шоҳи стеланинг ўрнига унинг фаолиятини шарафловчи ёзув қўйиш учун Қонунлар матнини қириб ташламоқчи бўлган.  Бироқ, омадли тасодиф билан (шунингдек, эҳтимол, Шутрук-Наҳхунтенинг тўсатдан ўлими туфайли, бир вақтнинг ўзида содир бўлган) ёдгорликнинг фақат бир нечта сатри вайрон қилинган.

[1][6][17].

Ҳайкалтарошлик қисми

Ҳаммурапи қуёш тангриси чамаш тахти олдида

Стеланинг олд томонининг юқори қисмида иккита фигура тасвирланган барелеф ҳайкал ўйилган бўлиб, улардан бири тахтда ўтирган, иккинчиси эса биринчисининг олдида туради.  Тахтда ўтирган киши одатдаги Бобил кийимида, жингалак билан безатилган;  унинг бошида тож каби баланд тўрт қаватли бош кийим.  Ўнг қўлида олдинга чўзилган ҳолда, у Андоза:Нп4 ни ушлаб туради, яъни тўғрилик ва тўлиқлик, яъни тўғрилик ва адолат.  Ўтирган одамнинг оёқлари ёғоч конусларга таянади ва элкаларидан нурлар чиқади.  Тадқиқотчиларнинг умумеътироф этилган фикрига кўра, елкадан таралаётган қуёш нурлари Шамаш қуёш, ёруғлик ва кўҳна худоси ўтирган фигура сифатида тасвирланганидан далолат беради.  Шамаш қуёш худоси сифатида Бобил санъатининг севимли қаҳрамонларидан бири бўлиб, у ерда кўпинча шарқда кўтарилган;  Бу, эҳтимол, қуёш кўтарилган тошлар ва тоғларни рамзий қилиб, тахт этагида ёғоч конусларининг мавжудлигини тушунтиради.  Бундан ташқари, Шамашнинг барелеф учун мавзу сифатида танланиши, афтидан, қонунлар ёзилган стел ушбу худонинг ибодатхоналаридан бирида турганлигини англатади.  Қонунлар матнида тилга олинган, Бобил Эсагиласида жойлашган стеланинг нусхаси тасвир билан ўйилган бўлиши мумкин.

Ўтирган фигуранинг талқинига кўра, деярли барча тадқиқотчилар қирол Ҳаммурапининг ўзи Шамаш олдида турган ҳолда тасвирланганига қўшиладилар.  Ҳаммурапи сиймоси Худо олдида чуқур камтарлик ва эҳтиромли диққат билан туради.  Подшоҳ узун силлиқ туника кийинган, вертикал бурмали;  бошида қалпоқча бўлиб, ром билан чегараланган.  Подшоҳнинг ўнг қўли юзига кўтарилади, чап қўли мос туника билан белига босилади.  Подшоҳнинг ҳолатини дастлаб Шейл Хаммурапи Шамашнинг буйруғи билан қонунларни қабул қилиши маъносида талқин қилган.  Бироқ, аксарият олимлар подшоҳнинг туриши Бобилда „нîš кâти“ („қўлларни кўтариш“) атамаси билан белгиланган оддий ибодат ҳолатидан бошқа нарса эмас, деган хулосага келишга мойил.  Бундан ташқари, Шейлнинг қиролга қонунлар бериш ҳақидаги талқини Қонунлар матни билан зиддиятга эга бўлиб, унда Қонунлар келиб чиқиши Хаммурапининг ўзига боғлиқлиги айтилади.  Бундан ташқари, агар муқаддимада Ҳаммурапи Шамаш сўзларига бўйсунишини эълон қилса, эпилогда у Мардукга нисбатан худди шундай қилади.  Шундай қилиб, қирол ўз қонунларининг тўлиқ муаллифлигини маълум бир худога топширмаган, балки уларни фақат унга бағишлаган [20].

Бобил подшолиги аҳолисининг катта қисми саводсиз бўлгани сабабли, подшоҳ ва худо тасвири Қонунлари туширилган стелага ўрнатилиши муҳим вакиллик ва рамзий маънога эга эди.  Кўпчилик Бобилликлар учун стеланинг тепасидаги барелеф қонун чиқарувчи илоҳий иродани Шамаш худо номидан ва унинг вакили сифатида ифодалашини аниқ кўрсатиши керак эди.  Шундай қилиб, барча одамлар худоларнинг лаънатидан қўрқиб, ушбу қонунлар тўпламини ўзгармас, инкор этилмайдиган ва абадий эълон қилинган нарса деб ҳисоблашлари керак эди.[21]

Луврдаги Ҳаммурапи қонунлари билан стела.  

Матн ва параграфлар

миххат қонунлари
Қонунларнинг автографик нашрида матннинг ўчирилган қисмининг кўрсатилиши

Стеланинг барелефидан кейинги қисми ва бутун тескари томони аккад тилида қаторлар қисқа устунлар (устунлар) билан қопланган бўлиб, улар стела тепасидан унинг пойдеворигача бўлган йўналишда ўқилади.  Қонунлар матнини ёзишнинг ўзига хослиги шундаки, уни қўллаганлар манбани аниқлаш учун бир нечта анъаналардан фойдаланганлар.  Милоддан аввалги ИИИ минг йиллик ўрталаридан олдин шаклланган олдинги анъанага кўра материалнинг вертикал устунлар ва ҳужайраларга бўлинишини назарда тутган.  Бироқ, ҳар бир миххат белгиси шу тарзда ажратилган, стелада эса бу тамойил битта белгига эмас, балки бутун сўз ёки иборага нисбатан қўлланади.  Бундан ташқари, манбани лойиҳалашда кейинги анъанадан фойдаланилган, унда белгилар олд томондан чапдан ўнгга, лекин орқа томонда ўнгдан чапга жойлашган.  Дастлаб, ёдгорлик, афтидан, матннинг 49 устунини ўз ичига олган, хусусан: олд томонида — 21 устун, улардан ҳар бири 67-70 белгидан иборат 1114 сатрдан иборат 16 та устун сақланиб қолган, орқа томонида — деярли тўлиқ сақланиб қолган 28 та устун. ҳар бири 95-100 белгидан иборат 2524 сатрдан иборат устунлар.  Шу тарзда жами 3638 та чизиқ сақланиб қолган.  700 га яқин мисра муқаддима ва эпилогга бағишланган;  қолган қаторлар ҳақиқий тартибга солишни ўз ичига олади

[1][6].

Матнни стелада жойлаштириш умумий ўқиш учун очиқлигини англатмайдиган тарзда амалга оширилди: И. М. Волковнинг фикрига кўра, бу ўқувчининг боши ва кўзларининг ўта ғайритабиий ҳолатини талаб қилади.  Стеланинг оммавий кўргазмасини ўтказишдан мақсад уни тўғридан-тўғри фойдаланишни таъминлаш эмас, балки фақат қирол ўз фуқароларига ёдгорликда ўйиб ёзилган қонунлар кучга кирганини тантанали равишда эълон қилиш ва унинг донолигини намойиш этиш бўлса керак.  Гарчи эпилогда Ҳаммурапи стеланинг хафа бўлган суб’эктга „тегишли қарорни кўрсатиши“ни айтади, лекин тўғридан-тўғри қўллаш учун Қонунлар лой лавҳаларда такрорланган бўлиши мумкин.

[1].

Стеланинг алоҳида қонун ҳужжатлари ажратилмаган ва рақамланмаган.  Уларнинг 282 параграфга бўлиниши Счеил томонидан тузилган ва фақат схематикдир: ҳар бир сўз „šум-ма“ бирикмаси билан бошланади.

Айирим сабабларга кўра, 282 параграфлар сони баъзи олимлар томонидан жуда юқори деб ҳисобланса-да, Счеил тизими ҳозирги кунгача қўлланилиб келмоқда;  хусусан, замонавий тадқиқотчи Доминик Чарпин уларнинг умумий сони 275 га яқин бўлган деган хулосага келишга мойил. Параграфларнинг аниқ сонини аниқлашнинг иложи йўқлиги Лувр стеласининг олд томонидаги матннинг бир қисми қириб ташланганлиги билан боғлиқ. Элам ҳукмдори Шутрук-Наххунтенинг кўрсатмаси билан, у, шубҳасиз, ўша давр одатларига кўра, ўз исмини ва ғалаба ҳақидаги ёзувни стелага ўйиб қўйишни ният қилган, аммо номаълум сабабларга кўра бу ерда янги ёзув пайдо бўлмаган.   Ўчирилган устунлар сони (бешдан эттигача) тадқиқотчилар томонидан турлича баҳоланади;  мос равишда, фикрлар йўқолган параграфлар сони бўйича фарқ қилади. Андоза:Нп4

Шундай қилиб, 282 банддан 247 таси сақланиб қолган ва 35 га яқини йўқолган деб тахмин қилинади.  Иосиф Клима (ҳуқуқшунос) ва Шарқшунос,  282 параграфга анъанавий бўлинишни сақлаб, Счеилнинг қўшимча бўлинмалари параграфлар (масалан, 176а ва 176б параграфлар) бир вақтнинг ўзида киритилади, чунки уларнинг баъзилари каттароқ гуруҳларга гуруҳланган (масалан, параграф).

[22][23][1].

Бизга парча-парча этиб келган Ҳаммурапи қонунларининг нусхалари (ҳозиргача жами 30 дан ортиқ рўйхатлар топилган) бўшлиқ матнини тўлиқлик билан бўлмаса-да, маълум даражада қайта қуриш имконини беради.  Хусусан, Ашурбанипал кутубхонасидаги планшетларда тўртта вайрон қилинган параграфлар — 66, 71, 73, 96 (шунингдек, §§ 23-27, 3-33, 42 ва бошқа бир қатор қисмлар, баъзан ҳатто икки нусхада ҳам мавжуд) мавжуд.  1914 йилда Пенсилвания университети тадқиқотчилари Ниппурда топилган, Қонунларнинг 90-162-бандлари матнини ўз ичига олган ва матнни ўн битта этишмаётган параграф билан тўлдириш имкониятини берувчи планшетни нашр этишди.  1991 йилда 78 ва 79-бандлар орасидаги бўшлиқни тўлдирган Қонунларнинг бир қисми нашр этилди.

  • Транслитерация:

1šум-ма а-wи-лум 2а-на ИБИЛА-šу 3šа и-ин-šу маҳ-ру 4А.ŠÀ КИРИ6 ù É 5иš-ру-ук 6ку-ну-кам иš-ṭур-šум 7wа-ар-ка а-бу-ум 8а-на šи-им-тим 9ит-та-ал-ку 10и-ну-ма аҳ-ҳу 11и-зу-уз-зу 12қí-иš-ти а-бу-ум 13ид-ди-ну-šум 14и-ле-қé-ма 15э-ле-ну-ум-ма 16и-на НÍГ.ГА É А.БА 17ми-ит-ҳа-ар-иš 18и-зу-уз-зу

  • Транскрипсияси:

šумма аwīлум ана аплуšу šа īнšу маҳру эқлам кирâм у бīтам иšрук кунуккам иšṭурšум wарка абум ана šимтим итталку инūма аҳҳу изуззу қīšти абум иддинуšум илеққема эленумма ина маккūр бīт абим митҳāрис изуззу

  • Таржимаси:

„Агар кимдир кўз ўнгида биринчи бўлган ўғлига дала, боғ ёки уй бериб, ҳужжат бериб қўйса, отаси вафотидан сўнг, ака-укалар бўлишишни бошлаганларида, унга берилган совғани беришлари шарт. уни отаси орқали ва бундан ташқари, оталик мулкини ўзаро тенг тақсимлайдилар“

„Агар бирор киши кўзига ёқимли бўлган ўғлига дала, боғ ёки уй бериб, муҳри босилган ҳужжат бериб, кейин отаси вафот эца, ака-ука бўлишса, у [суюкли. ўғил] отаси томонидан берилган совғани олиши керак ва бундан ташқари, улар отасининг уйидаги мулкни ўзаро тенг тақсимлашлари керак.“ (И. М. Волков, 1914 в перераб. И. М. Дяконова, 1950[24])

„Агар бирор киши ўз меросхўрига кўзига ёқимли, дала, боғ ва (ёки) уй-жой берса, унга ва муҳри бўлган ҳужжат ёзиб, отаси кетгандан кейин тақдирга кўра, ака-укалар баҳам кўрганларида, у отаси берган меросни олиши керак ва бундан ташқари, улар ота уйидаги мулкни ўзаро тенг тақсимлашлари керак.“ (И. М. Дяконов, 1952[11])

„Агар бирор киши ўзи севган меросхўрига дала, боғ ва уй бериб, унга муҳр босилган ҳужжат ёзса, отаси вафот этганидан кейин ака-укалар баҳам кўрганларида, отаси берган меросни, у олиши мумкин, бундан ташқари, улар оталарининг уйидаги мулкни тенг тақсимлашлари керак“ (Л. А. Липин, 1963 в нов. ред. В. А. Якобсона, 1980[25]).

„Агар бирор киши ўз меросхўрига ёқимли дала, боғ, уй бериб (ва) унга муҳри босилган ҳужжат ёзса, (у ҳолда), отаси тақдир тақозоси билан вафотидан кейин, ака-ука мол-мулкни бўлишганида меросни меросхўрига беришлари керак ва қўшимча равишда ота уйининг мулкини тенг тақсимлашлари керак" (В. А. Якобсон, 2002). [10].

Ҳаммурапи қонунларининг умумий тавсифи

Қонунлар билан стеланинг тафсилоти
Хаммурапи
Месопотамия ва Бобилия чегаралари билан харитаси
Ж. Боттеро тамонидан қилинган таржима

Ҳаммурапи қонунлари қадимги Месопотамия миххат қонуни тараққиётининг чўққисини ва инсоният тарихидаги биринчи соф дунёвий қонунчилик ёдгорлигини, яъни сўзнинг аниқ маъносида ёзма ҳуқуқнинг бошланишини ифодалайди.  Кўпгина қадимий ҳуқуқ ёдгорликларидан фарқли ўлароқ, Қонунлар алоҳида қонунчилик қоидалари учун муқаддас ва диний мотивларнинг деярли тўлиқ йўқлиги ва ҳуқуқий жиҳатларнинг диний ва ахлоқий жиҳатлардан аниқ ажратилиши билан тавсифланади.  Дафн ва маросим жиҳатлари фақат тўпламнинг ҳуқуқий бўлмаган қисмларида — муқаддима ва эпилогда кўриб чиқилади, гарчи қонунчилик қисмининг ўзида диний ҳаётнинг кўплаб жабҳаларини, шу жумладан руҳонийларнинг шахсий ва мулкий ҳуқуқларини, ҳимоясини ҳуқуқий тартибга солишни ўз ичига олади. Бобил ибодатхоналари мулки, қасамлар ва бошқалар.[26][12][27][22]

Ҳаммурапи қонунларининг мақсади қадимги Месопотамиянинг олдинги ҳуқуқий анъаналаридан, жумладан, одат ҳуқуқи ва қироллик қонунчилигидан фойдаланишга асосланган йирик ислоҳот эди. Ҳаммурапи қонунлари биринчи муҳим уринишдир бирлаштириш қонун ўз даври талаблари чўққисида турган ва бир қатор Институтлар томонидан кетма-кет амалга оширилаётган ўзига хос тамойиллар ҳақида.  Олдинги ҳуқуқ манбаларининг (айниқса, Липит-Иштар қонунларининг) Қонунларига таъсири баъзан тўғридан-тўғри қабул қилинган бўлса-да, умуман олганда, улар ўз даври учун илғор бўлган жуда чуқур ўйланган ва ўзига хос ҳуқуқ тизимини ифодалайди.

Қонунларнинг киритилиши янги қонун яратишни эмас, балки ўзгарган ижтимоий-иқтисодий шароитларга мос равишда унга аниқлик киритган ҳолда амалдаги ҳуқуқ тизимини сақлаб қолишни кўзда тутди;  бу бир қатор яхши йўлга қўйилган муносабатларни (сув суғориш, солиқлар ва бож, бир қатор мулкий масалалар) тартибга солиш одат ихтиёрига қўйилганлиги ва шунинг учун ҳам тартибга солинмаганлигини тушунтиради. код матнида акс эттирилган.  Қонунларда назарда тутилган жазоларнинг қиёсий оғирлиги ҳам ислоҳот билан боғлиқ бўлди (хусусан, маҳкумнинг тўловга лаёқацизлиги ҳолатида жаримани ўлим билан алмаштиришни ҳисобга олмаганда, 31 та ҳолатда ўлим жазоси белгиланди). ;  бундай қаттиқ чоралар жиноий жавобгарлик ҳам қадимги Яқин Шарқ давридаги жазо сиёсати анъаналаридан, ҳам асосчилари Бобил подшолигининг ташкил топиш фактидан келиб чиққан эди. Босиб олинган ҳудудларда тинчлик ва тартибни сақлаш учун қўшимча ва кўпинча қўрқитувчи чораларни киритиш кўрсатилган. Сўнгги йилларда топилган миххат ёдгорликлари қонунларнинг манбаларидан бири Ҳаммурапи қабул қилган ҳақиқий суд қарорлари эканлигидан далолат беради.

[22][27][11][12][28][23].

Қонунларни тузувчилар уларни аниқ, ишчан, грамматик жиҳатдан намунали қадимги Бобил аккад тилида ёзганлар;  филологик жиҳатдан Бобил коди ажойиб адабий асар, кўплаб Аккад ёзуви ёдгорликлари орасида ўзига хос „хаттотлик номунаси“дир.  Қонунлар анча ибтидоий қонунларнинг мураккаблиги ва хаотик табиатидан фарқли ўлароқ, ифода воситаларининг сезиларли тежамкорлиги билан (таржимада ҳар доим ҳам тўлиқ кўчирилиши мумкин эмас) ва жуда соддалик билан баён этилган;  бундан ташқари, уларда бошқа қадимий ҳаракатларга хос бўлган номутаносиблик ва нормаларнинг такрорланиши йўқ.  Ҳаммурапи қонунлари нормаларининг "казуистик сифатида кенг тарқалгани қонунларга замонавий илмий қарашларнинг асоссиз қўлланиши билан изоҳланади;  Бобил қонунчилигининг парчаланиши, кўп жиҳатдан, муҳаррирларнинг умумлаштириш қобилиятининг этишмаслиги билан эмас, балки қадимги ҳуқуқшуносларнинг ўз даврининг ахлоқий меъёрлари ва илмий ёндашувларига мувофиқ мустақил ҳуқуқий аҳамиятга эга бўлгани билан боғлиқ. Фактларга (масалан, отани ўғли томонидан калтаклаш), бугунги кунда, қоида тариқасида, махсус тартибга солинмаган.  Норматив мазмуннинг бойлиги ва бир қатор тоифаларнинг (айниқса, хусусий ҳуқуқ муносабатлари соҳасида) ривожланиш даражаси бўйича Ҳаммурапи қонунлари олдинги ҳуқуқий ёдгорликлардан ҳам, кейингиларидан ҳам, жумладан, Ману қонунлари. ва [[Ўн икки жадвал қонунлари | ХИИ жадвал қонунлари] минг йиллар ўтиб тузилган ];  бир қатор ҳуқуқий масалаларда Қонунлар муаллифлари қадимги Римнинг классик даврининг энг буюк ҳуқуқшуносларигина қила оладиган муаммоларни ҳал қилишга жуда яқин келишган.  Қонунларнинг қатъий мантиқий ва такомиллаштирилган формулалари уларнинг орқасида замонавий олимлар учун номаълум бўлиб қолаётган улкан назарий иш борлигини тахмин қилишга мажбур қилади.[12][6][18][27].

Қонунларнинг дастлабки таржимонлари ўз таржималари сарлавҳаларида кўпинча „кодекс“ атамасини қўллашган бўлса-да, замонавий илм-фанда Ҳаммурапи қонунлари акт сифатида Кодификация қилинган.  И. М. Дяконов таъкидлаганидек, „Ҳаммурапи кодекси“ номи модернизация қилинган ва бу ёдгорликнинг шаклига ҳам, мазмунига ҳам мос келмайди: биринчидан, кодекс, қоида тариқасида, асосан фақат битта ҳуқуқ соҳасини тартибга солади. , Қонунлар кўп тармоқли акт бўлса, иккинчидан, кодекс тегишли ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи аввалги қонунларнинг ҳаммасини ёки кўпчилигини бекор қилади, Қонунлар матнида эса аввалги норматив ҳужжатларни ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисидаги қоида кўрсатилмаган, бу фақат эски қонун кучининг сақланиб қолиши билан изоҳланиши мумкин.  Д.Шарпеннинг фикрича, "анъаналар билан муқаддасланган „код“ белгиси бизгача етиб келган бир-бирига ўхшамайдиган ҳуқуқий нормалар тўплами учун етарлича муваффақиятли кўринмайди".  Бироқ, бир қатор тадқиқотчилар Қонунларни ишлар (Андоза:Ланг-сум) тўпламларига ва шу маънода [[Бирлаштириш (қонун)|бирлаштирувчи ҳуқуққа эга бўлган манбаларга ҳавола қиладилар.[29].

ХХ асрнинг ўрталаридан бошлаб Ҳаммурапи қонунларининг юридик табиати сўроққа тутила бошланди: кўпгина ассурологлар Қонунларнинг қирол ёзувлари билан ўхшашлигини таъкидлаб, Апологетиc жанридаги, ушбу матн қонунчилик хусусиятига эга эмас деган хулосага келди.[30]. Андоза:Нп4,[31]. Л. Л. Орлиннинг сўзларига кўра, „Қадимги Бобил суд жараёнларини Ҳаммурапи қонунлари нормалари билан таққослаш улар ўртасидаги боғлиқлик йўқлигини кўрсатади ва Хаммурапининг ҳар қандай шикоятчи юридик маслаҳат учун кодексга мурожаат қилиши ҳақидаги таклифи аниқ муболағадир“[32][33][34].

Баъзи тадқиқотчиларнинг фикрича, қонунлар Шейл томонидан ХИХ аср тарихий воқеликлари, жумладан, турли миллий давлатларнинг бирлашиши, шунингдек, классик қонунларнинг қабул қилиниши таъсири остида бирлашган Бобил подшолигининг қонунчилиги сифатида таснифланган. [35].[36]

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 Волков 1910.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Бузескул 1923.
  3. ↑ 3,0 3,1 Тураев 1936.
  4. ↑ Делитзсч Ф. Зур журистисчен Литтератур Бабйлониэнс // Беитрäге зур Ассйриологиэ унд семитисчен Спрачwиссенсчафт. — 1899. — Фебруар (бд. ИВ). — С. 80.
  5. ↑ 5,0 5,1 Саггс 2004.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Никитина 2013.
  7. ↑ 7,0 7,1 Муретов 1903.
  8. ↑ Гусаков А. Г.. Законы царя Хаммураби. СПб.: Типо-лит. Шредера, 1904 — 3—4-бет. 
  9. ↑ 9,0 9,1 Волков 1914.
  10. ↑ 10,0 10,1 Якобсон 2002.
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 Дьяконов 1952.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Якобсон 1987.
  13. ↑ Лопухин 1904.
  14. ↑ Липин Л. А.. Аккадский язык. М.: Наука, 1964 — 23-бет. 
  15. ↑ Ориэнтал Студиэс ин тҳе УССР: Аннуал 1988. Мосcоw: Наука, 1989 — 97-бет. 
  16. ↑ Тҳе Бабйлониан Wорлд. Л.: Роутледге, 2007 — 159-бет. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Заблоцка 1989.
  18. ↑ 18,0 18,1 Клима 1967.
  19. ↑ Сартон Г.. Анcиэнт Сcиэнcе Тҳроугҳ тҳе Голден Аге оф Греэcе. Неw Ёрк: Довер Публиcатионс, 2012 — 87-бет. 
  20. ↑ Волков 1910.
  21. ↑ Клима 1960.
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Клима 1960.
  23. ↑ 23,0 23,1 Шарпен 2013.
  24. ↑ Волков и Дьяконов 1950.
  25. ↑ Липин и Якобсон 1980.
  26. ↑ Якобсон 1999.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 Дьяконов и Магазинер 1952.
  28. ↑ Графский В. Г.. Всеобщая история права и государства: Учебник для вузов, 2-е изд., перераб. и доп, М.: Норма, 2007 — 65—66-бет. 
  29. ↑ Андоза:Нп4. — 4-бет. ИСБН 0-7885-0104-6, ИСБН 0-7885-0126-7. 
  30. ↑ Боттéро Ж. Ле «Соде» де Ҳаммураби // Аннали делла Сcуола Нормале Супериоре ди Писа. — 1982. — Вол. ХИИ. — П. 409—444.
  31. ↑ Краус Ф. Р. Эин зентралес Проблем дес алтмесопотамисчен Речц: Wас ист дер Cодех Ҳамму-раби? // Генава: уне ревуэ д'ҳистоире де л'арт эт д'арчéологиэ. — 1960. — Вол. ВИИИ. — П. 288—290.
  32. ↑ Орлин Л. Л.. Лифе анд Тҳоугҳт ин тҳе Анcиэнт Неар Эаст. Анн Арбор, МИ: Тҳе Университй оф Мичиган Пресс, 2007 — 19-бет. 
  33. ↑ Финкелстеин Ж. Ж. Аммиṣадуқа'с Эдиcт анд тҳе Бабйлониан «Лаw Cодес» // Жоурнал оф Cунеиформ Студиэс. — 1961. — Вол. 15, № 3. — П. 103.
  34. ↑ Wеллс Б.. А Cомпанион то Анcиэнт Неар Эаст, Блаcкwелл cомпанионс то тҳе анcиэнт wорлд., Анcиэнт ҳисторй. Малден, МА: Блаcкwелл Пуб., 2005 — 185-бет. 
  35. ↑ Жаcксон С. А.. А Cомпарисон оф Анcиэнт Неар Эастерн Лаw Cоллеcтионс Приор то тҳе Фирст Милленниум БC, Горгиас диссертатионс, 35; Неар Эаст сериэс, вол. 10. Писcатаwай, НЖ: Горгиас Пресс, 2008 — 11—12-бет. 
  36. ↑ Wисеман Д. Ж. Тҳе Лаwс оф Ҳаммураби Агаин // Жоурнал оф Семитиc Студиэс. — 1962. — Вол. 7, № 2. — П. 162—167.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hammurapi_qonunlari" dan olindi