Hanifa Malikova sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi
 | asl ismi             = {{lang-az|Hənifə Məlikova}}
 | tasvir               = Hasan bey Zardabi and Hanifa Malikova.jpg
 | izoh                 = Hasanbey Zardabiy va Hanifa Malikova
 | tavallud_paytidagi_ismi = Hanifa Abayeva
 | tavallud_sanasi      = {{tugʻilgan sanasi|1856|05|05}}
 | tavallud_joyi        = {{Tavallud joyi|Nalchik}}, [[Rossiya imperiyasi]]
 | vafot_sanasi         = {{vafot sanasi va yoshi|1929|05|02|1856|05|05}}
 | vafot_joyi           = {{Vafot etgan joyi|Boku}}, [[Kavkazboʻyi SFSR]], [[SSSR]]
 | fuqaroligi           = {{Rossiya imperiyasining bayrogʻi}} </br>{{Ozarbayjon bayrogʻi}} ODR</br>{{SSSR}}
 | taʼlimi              = Avliyo Nina bilim yurti
 | kasbi                = pedagog
}}

'''Hanifa Aslanbekovna Malikova''' (qizlik familiyasi '''Abayeva''', {{lang-az|Hənifə Məlikova}}, [[1856-yil]] [[5-may]], [[Nalchik]] — [[1929-yil]] [[2-may]], [[Boku]]) — [[Kavkaz|Kavkazda]] dunyoviy taʼlim olgan birinchi musulmon ayollardan biri<ref name=":2">{{Cite web|url=https://elgkbr.ru/node/14678|title=Ханифа-ханум {{!}} Электронная газета "Кабардино-Балкария"|website=|access-date=26.02.2026|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127154222/https://elgkbr.ru/node/14678|url-status=|til=ruscha}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ourbaku.com/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B0_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|title=Абаева Ханифа Асланбековна - просветительница|language=ruscha|first=|last=|website=ourbaku.com|access-date=26.02.2026|archive-date=2025-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250616225110/https://ourbaku.com/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%A5%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%84%D0%B0_%D0%90%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0|url-status=}}</ref>. Keyinchalik Malikova ozarbayjonlik maʼrifatparvar va ziyoli [[Hasanbey Zardabiy|Hasanbey Zardabiyga]] turmushga chiqqan va 1875—1877-yillarda Zardabiy bilan birga ozarbayjon tilidagi birinchi „<nowiki/>[[Əkinçi]]<nowiki/>“ ({{tarjima|Targʻibotchi}}) gazetasini nashr etishda faol ishtirok etgan. Malikova yana [[Ozarbayjon|Ozarbayjondagi]] birinchi ayol oʻqituvchilardan biri boʻlgan<ref>{{Cite web|url=http://visions.az/en/news/767/0af728f7/|title=Visions of Azerbaijan Magazine ::: Thirty Firsts|language=inglizcha|website=Visions of Azerbaijan Magazine|access-date=26.02.2026|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127113821/http://www.visions.az/en/news/767/0af728f7/|url-status=live}}</ref>, Bokudagi rus-musulmon qizlar maktabida ishlagan hamda [[Boku musulmon ayollar maktabi|Boku musulmon ayollar maktabining]] birinchi direktori boʻlgan.

== Tarjimayi holi ==
Hanifa Abayeva [[1856-yil]] [[5-may]]da [[Shimoliy Kavkaz|Shimoliy Kavkazning]] [[Nalchik]] shahrida tugʻilgan<ref name=":0">{{Cite web|url=https://eres.preslib.az/site/historical/page/az/yfiaqzd|title=Hənifə Məlikova-Zərdabi - Azərbaycanın ilk maarifçi qadınlarından biri|language=ozarbayjoncha|website=eres.preslib.az|access-date=2026-02-26|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222052549/https://eres.preslib.az/site/historical/page/az/yfiaqzd|url-status=}}</ref>. Millati [[Bolqorlar|bolqor]]<ref name=":2" />. [[Rossiya imperatori armiyasi]] zobiti Aslanbek Abayevning qizi<ref>{{Citation|last=Gelovani|first=Nani|title=FIRST SCHOOLS OF MUSLIM WOMEN IN GEORGIA (1906-1912)|date=2017-03-08|doi=10.20472/IAC.2017.028.004|isbn=978-80-87927-31-1}}</ref>. 1862—1872-yillarda [[Tiflis|Tiflisdagi]] Avliyo Nina ayollar maktabida tahsil olgan<ref name=":1" />. Bu esa oʻsha paytda xristian mamlakatida musulmon qizlarning taʼlim olishi kamdan-kam uchraydigan holat boʻlgandi<ref name=":4">{{Cite news|title=Görkəmli maarifçi və vətənpərvər Hənifə xanım|work=Azadlıq|date=2012-10-03|pages=14|language=ozarbayjoncha}}</ref>.

1872-yilda „[[Kavkaz (gazeta)|Kavkaz]]“ gazetasi Avliyo Nina bilim yurtini bitirgan qizlar roʻyxatini eʼlon qiladi va ular orasida Abayevaning nomi ham bor boʻlgan. Roʻyxatda musulmon ayolning ismini koʻrgan ozarbayjonlik jurnalist va ziyoli [[Hasanbey Zardabiy]] Hanifa bilan uchrashish uchun [[Tbilisi|Tiflisga]] borishga qaror qiladi. Hasanbeyning Hanifa Abayeva bilan birinchi uchrashuvi unda ijobiy taassurot qoldiradi. Ushbu tanishuvdan soʻng ular [[Tbilisi|Tiflisda]] turmush qurishadi va keyinchalik [[Boku|Bokuga]] koʻchib oʻtishadi<ref name=":0" /><ref name=":32">{{Cite news|title=Azərbaycan tarixində ilk maarifçi qadınlardan biri|first=Ülviyyə|last=Tahirqızı|url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/noyabr/403024.htm|work=Xalq Cəbhəsi|date=2014-11-18|pages=14|language=ozarbayjoncha|access-date=26.02.2026|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127174149/https://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/noyabr/403024.htm|url-status=bot: unknown}}</ref>.

Bokuda boʻlgan Hanifa Malikova oʻz uyida maktab ochib, qizlarga dars bera boshlaydi. [[1873|1873-yilda]] bu maktabda 12 nafar qizlar oʻqigan<ref name=":1" />. Shuningdek, Hanifa 1875—1877-yillarda Hasanbey Zardabiy bilan birga „<nowiki/>[[Əkinçi]]<nowiki/>“ gazetasini nashr etishda faol ishtirok etgan. 1877-yilda „<nowiki/>[[Əkinçi]]<nowiki/>“ gazetasi hamda Hanifa Malikovaning maktabi yopiladi. Malikovlar oilasini ochiq taʼqib qilish boshlanganda, ular Hasanbeyning tugʻilgan joyi [[Zardab (shahar)|Zardabga]] koʻchib oʻtishgan<ref name=":1" />.

Ular [[Zardab (shahar)|Zardabda]] boʻlganlarida, Malikova oʻz jamoasidagi ayollarni [[tikuvchilik]] va [[Toʻquvchilik|toʻquvchilikka]], shuningdek, [[Savodlilik|savodxonlikka]] oʻrgatish bilan shugʻullangan. Bundan tashqari, Hanifa bolalarga gʻamxoʻrlik qilgan, turli qishloqlarda ayollar uchun maslahat markazlarini tashkil etgan va [[Zardab (shahar)|Zardabda]] 132 kishini [[Koʻrlik|koʻrlikdan]] davolatishga muvaffaq boʻlgan<ref name=":32" />. 1881-yilda Hanifa Malikova va Hasanbey Zardabiy [[Zardab (shahar)|Zardabdagi]] uylarida bepul [[maktab]] ochib, mahalliy aholiga taʼlim bera boshlaydilar<ref name=":0" />. Oʻsha paytda Malikovlar oilasi mahalliy diniy hokimiyat va Zardabda yashovchi [[Armanlar|arman]] savdogarlari tomonidan taʼqibga uchragan. 16 yil davomida Hanifa Malikova va uning turmush oʻrtogʻi Zardabda [[politsiya nazorati]] ostida yashagan<ref name=":0" />.

Hasanbey va Hanifa 1896-yilda [[Boku|Bokuga]] qaytib kelishadi. Hanifa Malikovaning birinchi oʻquvchilari keyichalik oʻzlari ham oʻqituvchi boʻlishadi: agar Hanifaning [[Pedagogika|pedagogik]] faoliyati boshida 12 nafar oʻquvchilari boʻlgan boʻlsa, 1914-yilga kelib Hanifa va uning sobiq oʻquvchilari [[Ozarbayjon|Ozarbayjonda]] 2000 dan ortiq qizlarga taʼlim berishgan<ref name=":2" />. Turli manbalarga koʻra, Hanifa Bokudagi rus-musulmon qizlar maktabida ishlagan va turli yillarda [[Boku musulmon ayollar maktabi|Boku musulmon ayollar maktabining]] birinchi direktori boʻlib ishlagan<ref name=":2" /><ref name=":0" />. Malikova 1906-yilda boʻlib oʻtgan Rossiya musulmon oʻqituvchilari qurultoyida ishtirok etgan va uning ushbu qurultoydagi nutqi hozirgacha saqlanib qolingan<ref name=":2" />.

Hanifa Malikova oʻqituvchilik faoliyatidan tashqari jamoat ishlari bilan ham shugʻullangan. Turli xayriya tashkilotlariga rahbarlik qilgan va Ozarbayjonda ayollarning [[Chadra|chadrani]] tashlash harakatiga hissa qoʻshgan<ref name=":1" />. [[1908|1908-yilda]] Hanifa Bokuda „Nijat“ jamiyatining boʻlimi sifatida birinchi ayollar xayriya tashkilotini tuzadi. Tashkilot prezidenti [[Murtuza Muxtorov|Murtuza Muxtorovning]] rafiqasi Liza Tuganova boʻlgan<ref name=":4" />.

1920—1926-yillarda Malikova [[Ozarbayjon SSR Xalq Komissarlari Soveti|Ozarbayjon SSR Xalq Komissarlari Sovetida]] ishlagan<ref name=":5">{{Cite news|title=Müqəddəs əməllərin böyüklüyü: Hənifə xanım Abayeva|first=Savalan|last=Fərəcov|url=https://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2012/iyul/M348.htm|work=Mədəniyyət|date=26.02.2026|pages=14|language=ozarbayjoncha|access-date=26.02.2026|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127160620/https://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2012/iyul/M348.htm|url-status=bot: unknown}}</ref>.

Hanifa Melikova 1929-yil 2-mayda [[Boku|Bokuda]] vafot etgan<ref name=":2" /><ref name=":1" />. Dastlab Malikova shahar qabristoniga dafn qilingan, ammo keyinchalik uning jasadi eri Hasanbey Zardabiyning qabri yoniga, [[Faxriy xiyobon|Faxriy xiyobonga]] koʻchirilgan<ref name=":0" /><ref name=":4" />.

=== Oilasi ===
Hanifa Maikova va Hasanbey Zardabiyning ikki oʻgʻli va ikki qizi bor boʻlgan. Ularning katta qizi Pari Malikova [[Ozarbayjon demokratik respublikasi parlamenti|Ozarbayjon demokratik respublikasi parlamentining]] birinchi spikeri [[Alimardonbey Topchubashi|Alimardonbey Topchubashovga]] turmushga chiqqan. Malikovaning yana bir qizi Garifsultan Malikovaning qabri ham keyinchalik topilgan<ref name=":5" /><ref name=":62">{{Cite news|title=Böyük ədibin xeyriyyəçi xanımı|first=Nəzrin|last=Eldarqızı|date=2023-05-06|language=az}}</ref>. Ularning toʻngʻich oʻgʻli Midhad Malikov [[Olmoniya (Germaniya)|Germaniyada]] [[muhandislik]] yoʻnalishida tahsil olgan. 1937-yilda Midhad Malikov otib tashlangan. Ularning ikkinchi oʻgʻli Saffet Malikzoda dastlab [[Bedarak yoʻqolgan deb topish|bedarak yoʻqolgan]] deb hisoblangan, ammo keyinroq  [[Anqara|Anqarada]] yashaganligi aniqlagan<ref name=":62" />.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Ozarbayjonlik oʻqituvchilar]]
[[Turkum:Ozarbayjon feminizmi vakillari]]