Ziyosfera

Hanifa Malikova

Ҳанифа Асланбековна Маликова (қизлик фамилияси Абаева, озарбайжонча: Ҳəнифə Мəликова, 1856-йил 5-май, Налчик — 1929-йил 2-май, Боку) — Кавказда дунёвий таълим олган биринчи мусулмон аёллардан бири[1][2]. Кейинчалик Маликова озарбайжонлик маърифатпарвар ва зиёли Ҳасанбей Зардабийга турмушга чиққан ва 1875—1877-йилларда Зардабий билан бирга озарбайжон тилидаги биринчи „Əкинçи“ (таржимаси „Тарғиботчи“) газетасини нашр этишда фаол иштирок этган. Маликова яна Озарбайжондаги биринчи аёл ўқитувчилардан бири бўлган[3], Бокудаги рус-мусулмон қизлар мактабида ишлаган ҳамда Боку мусулмон аёллар мактабининг биринчи директори бўлган.

Ҳанифа Маликова
озарбайжонча: Ҳəнифə Мəликова

Ҳасанбей Зардабий ва Ҳанифа Маликова
Таваллуди
Ҳанифа Абаева

5-май 1856-йил
Налчик, Россия империяси
Вафоти 2-май 1929-йил(1929-05-02)
(72 ёшда)
Боку, Кавказбўйи СФСР, СССР
Фуқаролиги Rossiya bayrogʻi Россия империяси
Ozarbayjon bayrogʻi ОДР
SSSR bayrogʻi СССР
Таълими Авлиё Нина билим юрти
Касби педагог

Таржимайи ҳоли

Ҳанифа Абаева 1856-йил 5-майда Шимолий Кавказнинг Налчик шаҳрида туғилган[4]. Миллати болқор[1]. Россия императори армияси зобити Асланбек Абаевнинг қизи[5]. 1862—1872-йилларда Тифлисдаги Авлиё Нина аёллар мактабида таҳсил олган[2]. Бу эса ўша пайтда христиан мамлакатида мусулмон қизларнинг таълим олиши камдан-кам учрайдиган ҳолат бўлганди[6].

1872-йилда „Кавказ“ газетаси Авлиё Нина билим юртини битирган қизлар рўйхатини эълон қилади ва улар орасида Абаеванинг номи ҳам бор бўлган. Рўйхатда мусулмон аёлнинг исмини кўрган озарбайжонлик журналист ва зиёли Ҳасанбей Зардабий Ҳанифа билан учрашиш учун Тифлисга боришга қарор қилади. Ҳасанбейнинг Ҳанифа Абаева билан биринчи учрашуви унда ижобий таассурот қолдиради. Ушбу танишувдан сўнг улар Тифлисда турмуш қуришади ва кейинчалик Бокуга кўчиб ўтишади[4][7].

Бокуда бўлган Ҳанифа Маликова ўз уйида мактаб очиб, қизларга дарс бера бошлайди. 1873-йилда бу мактабда 12 нафар қизлар ўқиган[2]. Шунингдек, Ҳанифа 1875—1877-йилларда Ҳасанбей Зардабий билан бирга „Əкинçи“ газетасини нашр этишда фаол иштирок этган. 1877-йилда „Əкинçи“ газетаси ҳамда Ҳанифа Маликованинг мактаби ёпилади. Маликовлар оиласини очиқ таъқиб қилиш бошланганда, улар Ҳасанбейнинг туғилган жойи Зардабга кўчиб ўтишган[2].

Улар Зардабда бўлганларида, Маликова ўз жамоасидаги аёлларни тикувчилик ва тўқувчиликка, шунингдек, саводхонликка ўргатиш билан шуғулланган. Бундан ташқари, Ҳанифа болаларга ғамхўрлик қилган, турли қишлоқларда аёллар учун маслаҳат марказларини ташкил этган ва Зардабда 132 кишини кўрликдан даволатишга муваффақ бўлган[7]. 1881-йилда Ҳанифа Маликова ва Ҳасанбей Зардабий Зардабдаги уйларида бепул мактаб очиб, маҳаллий аҳолига таълим бера бошлайдилар[4]. Ўша пайтда Маликовлар оиласи маҳаллий диний ҳокимият ва Зардабда яшовчи арман савдогарлари томонидан таъқибга учраган. 16 йил давомида Ҳанифа Маликова ва унинг турмуш ўртоғи Зардабда полиция назорати остида яшаган[4].

Ҳасанбей ва Ҳанифа 1896-йилда Бокуга қайтиб келишади. Ҳанифа Маликованинг биринчи ўқувчилари кейичалик ўзлари ҳам ўқитувчи бўлишади: агар Ҳанифанинг педагогик фаолияти бошида 12 нафар ўқувчилари бўлган бўлса, 1914-йилга келиб Ҳанифа ва унинг собиқ ўқувчилари Озарбайжонда 2000 дан ортиқ қизларга таълим беришган[1]. Турли манбаларга кўра, Ҳанифа Бокудаги рус-мусулмон қизлар мактабида ишлаган ва турли йилларда Боку мусулмон аёллар мактабининг биринчи директори бўлиб ишлаган[1][4]. Маликова 1906-йилда бўлиб ўтган Россия мусулмон ўқитувчилари қурултойида иштирок этган ва унинг ушбу қурултойдаги нутқи ҳозиргача сақланиб қолинган[1].

Ҳанифа Маликова ўқитувчилик фаолиятидан ташқари жамоат ишлари билан ҳам шуғулланган. Турли хайрия ташкилотларига раҳбарлик қилган ва Озарбайжонда аёлларнинг чадрани ташлаш ҳаракатига ҳисса қўшган[2]. 1908-йилда Ҳанифа Бокуда „Нижат“ жамиятининг бўлими сифатида биринчи аёллар хайрия ташкилотини тузади. Ташкилот президенти Муртуза Мухторовнинг рафиқаси Лиза Туганова бўлган[6].

1920—1926-йилларда Маликова Озарбайжон ССР Халқ Комиссарлари Советида ишлаган[8].

Ҳанифа Меликова 1929-йил 2-майда Бокуда вафот этган[1][2]. Дастлаб Маликова шаҳар қабристонига дафн қилинган, аммо кейинчалик унинг жасади эри Ҳасанбей Зардабийнинг қабри ёнига, Фахрий хиёбонга кўчирилган[4][6].

Оиласи

Ҳанифа Маикова ва Ҳасанбей Зардабийнинг икки ўғли ва икки қизи бор бўлган. Уларнинг катта қизи Пари Маликова Озарбайжон демократик республикаси парламентининг биринчи спикери Алимардонбей Топчубашовга турмушга чиққан. Маликованинг яна бир қизи Гарифсултан Маликованинг қабри ҳам кейинчалик топилган[8][9]. Уларнинг тўнғич ўғли Мидҳад Маликов Германияда муҳандислик йўналишида таҳсил олган. 1937-йилда Мидҳад Маликов отиб ташланган. Уларнинг иккинчи ўғли Саффет Маликзода дастлаб бедарак йўқолган деб ҳисобланган, аммо кейинроқ Анқарада яшаганлиги аниқлаган[9].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Ханифа-ханум | Электронная газета "Кабардино-Балкария"“ (русча). 2024-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 „Абаева Ханифа Асланбековна - просветительница“ (русча). оурбаку.cом. 2025-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  3. ↑ „Висионс оф Азербаижан Магазине ::: Тҳиртй Фирсц“ (инглизча). Висионс оф Азербаижан Магазине. 2024-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 „Ҳəнифə Мəликова-Зəрдаби - Азəрбайcанıн илк маарифçи қадıнларıндан бири“ (озарбайжонча). эрес.преслиб.аз. 2025-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  5. ↑ Геловани, Нани (2017-03-08), ФИРСТ СCҲООЛС ОФ МУСЛИМ WОМЕН ИН ГЕОРГИА (1906-1912), дои:10.20472/ИАC.2017.028.004, ИСБН 978-80-87927-31-1
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Гöркəмли маарифçи вə вəтəнпəрвəр Ҳəнифə ханıм (озарбайжонча). Азадлıқ (2012-йил 3-октябр), с. 14.
  7. ↑ 7,0 7,1 Таҳирқıзı, Üлвиййə. „Азəрбайcан тарихиндə илк маарифçи қадıнлардан бири“ (озарбайжонча). Халқ Cəбҳəси (2014-йил 18-ноябр), с. 14. 2024-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  8. ↑ 8,0 8,1 Фəрəcов, Савалан. „Мüқəддəс əмəллəрин бöйüклüйü: Ҳəнифə ханıм Абаева“ (озарбайжонча). Мəдəниййəт (2026-йил 26-феврал), с. 14. 2024-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2026-йил 26-феврал.
  9. ↑ 9,0 9,1 Элдарқıзı, Нəзрин. Бöйüк əдибин хейриййəçи ханıмı (аз) (2023-йил 6-май). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hanifa_Malikova" dan olindi