Hans Luther
Ҳанс Лутҳер (талаффузи: Ҳанс Лютер; 1879-йил 10-март, Берлин, Германия империяси — 1962-йил 11-май, Дусселдорф, Германия) — немис давлат арбоби, молиячи ва дипломати, Германия канслери (1925—1926), Рейхсбанк президенти (1930 — 1933).
| Ҳанс Лутҳер | |
|---|---|
 | |
 | |
|
Мансаб даври 15-январ 1925-йил – 12-май 1926-йил | |
| Президент |
Фридрих Эберт Ҳанс Лутҳер (в.б.), Валтер Симонс (в.б.), Паул фон Гинденбург |
| Ўтмишдоши | Wилҳелм Марх |
| Вориси | Wилҳелм Марх |
 | |
|
Мансаб даври 28-феврал 1925-йил – 12-март 1925-йил | |
| Ўтмишдоши | Фридрих Эберт |
| Вориси | Валтер Симонс (в.б.) |
.svg) | |
|
Мансаб даври 7-март 1930-йил – 17-март 1933-йил | |
| Ўтмишдоши | Ҳжалмар Счачт |
| Вориси | Ҳжалмар Счачт |
| |
|
Мансаб даври 26-октабр 1925-йил – 25-январ 1926-йил | |
| Ҳукумат бошлиғи | унинг ўзи |
| Ўтмишдоши | Отто фон Шлибен |
| Вориси | Питер Рейнхолд |
| |
|
Мансаб даври 6-октабр 1923-йил – 15-декабр 1924-йил | |
| Ҳукумат бошлиғи |
Густав Штреземан, Wилҳелм Марх |
| Ўтмишдоши | Рудолф Гилфердинг |
| Вориси | Отто фон Шлибен |
| |
|
Мансаб даври 1-декабр 1922-йил – 4-октабр 1923-йил | |
| Ҳукумат бошлиғи |
Wилҳелм Куно, Густав Штреземан |
| Ўтмишдоши | Карл Мюллер |
| Вориси | Герхард фон Каниц |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
10-март 1879-йил Берлин, Германия империяси |
| Вафоти |
11-май 1962-йил (83 ёшда) Дюсселдорф, Шимолий Рейн Вестфалия, Германия |
| Сиёсий партияси | Германия халқ партияси (1929—1933) |
| Таълим |
Берлин Университети Женева Университети Кил Университети |
| Касби | адвокат |
| Дини | Лутҳеран |
| Дафн этилган жойи | Стоффелер Фриэдҳоф |
Биографияси
Ёшлик йиллари. Давлат хизматидаги фаолияти
Ҳанс Лутҳер Берлинда, Лутҳеран оиласида, бой, ёғоч маҳсулотлар савдогари Отто Лутҳер (1848-1912) ва Wилҳелмина Лутҳернинг (Ҳюбнер) хонодонида туғилган[1].
1897-йилда Лейбниц гимназиясини тамомлагандан сўнг Женева университетида ҳуқуқшунослик бўйича ўқишни бошлади. У Берлин университети ва Кил университетларида ўқишни давом эттирди. 1904-йилда давлат юридик имтиҳонларини аъло баҳоларга топширди. 1907-йил март ойида баҳоловчи унвони учун имтиҳондан сўнг, Магдебург магистратининг юридик бўлими бошлиғи этиб тайинланди.
1907-йилда у ўзининг биринчи хотинига уйланди. Лекин канслерлик лавозимидан бироз олдин хотини вафот этади. Уларнинг тўртта қизи бор эди, улардан иккитаси гўдаклигида вафот этади.
Лутҳер 1913-йил февралигача Магдебургда қолиб, Пруссия шаҳарлар иттифоқининг тижорат директори лавозимини эгаллади.
1918-1922-йилларда — Эссен обербургомистри (мери) бўлган. 1919-йилда техник муҳаррир Гейнрих Райснер, банкир Wилҳелм фон Валдтаузен ва кимёгар Франц Фишер билан биргаликда „Рейн-Вестфалия саноат зонасида фан ва ҳаёт жамияти“га асос солган. Кейинчалик жамият Технологиялар Уйига (ҲДТ) айлантирилди, у бугунги кунда Германиянинг энг қадимги мустақил техник таълим институти бўлиб, бош қароргоҳи Эссен шаҳрида ва филиаллари Берлин ва Мюнхенда жойлашган.
1922-йил ноябрда партиясиз бõлишига қарамай, шу билан бирга, Германия Халқ партиясига (ННП) яқин сиёсатчи сифатида Германиянинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги вазири этиб тайинланган.
1923-йил октабр ойида ННП раиси Г. Стреземан ҳукуматида молия вазири этиб тайинланди.Гиперинфлацияни тугатишга қаратилган пул ислоҳотини амалга оширишни назорат қилди. 1923-йил 15-ноябрда Рент маркаси ва 1924-йил 30-августда — Рейхсмарк муомалага киритилди.
Канслер лавозимида. Истеъфога чиқиши
1925-йил январида „катта коалиция“ парчаланганидан сўнг, президент Эберт канслер Стреземан тавсиясига кўра, унга ҳукумат тузиш вазифасини топширди. Лутҳер ҳукумати Веймар Республикасининг биринчи ўнг қанот ҳукумати бўлди, унинг таркибига социал-демократлар кирмади, лекин илк бор Германия Миллий халқ партияси (ННПП) вакиллари кирди. Ўша йилнинг феврал ойининг охирида Эберт вафотидан сўнг, у 12 кун давомида муваққат президент вазифасини бажариб турди.
1925-йил 5-16-октабр кунлари Локарно шаҳрида бўлиб ўтган халқаро конференсияда қатнашди ва у ерда Локарно шартномаларини имзолади. Бу „Локарно инқирози“ ни келтириб чиқарди — 25-октабрда ННПП партиясига мансуб вазирлар ҳукуматни тарк этишди ва у парламентдаги кўпчиликни йўқотди. 26-октабрда истеъфодаги миллатчи фон Шлибен ўрнига у молия вазири лавозимини эгаллади ва уни 1926-йил 20-январгача канслер лавозими билан бир вақтда эгаллаб турди. 1925-йил 19-ноябрда унинг кабинети Локарно шартномалари имзоланганидан кейин истеъфога чиқишга қарор қилди. 27-ноябр куни Рейхстагдаги СПД фраксияси шартномаларни ратификация қилиш учун овоз берди, қарор 291 овоз билан (174 овоз қарши) қабул қилинди. Вазирлар Маҳкамаси 5-декабрда истеъфога чиқди.
1926-йил 13-январ Президент Гинденбург Лутҳерга вазирлар маҳкамасини тузишни буюрди ва бир ҳафта ўтиб Рейх канслери вазифасини бажарувчи социал-демократлар ва миллатчиларсиз янги марказчи озчилик ҳукуматини тақдим этди.
1926-йил 1-майда ҳукумат элчихоналар ва консулликларга республика байроғи билан бир қаторда қора-оқ-қизил (император байроғининг ранглари) юқори бурчакда кичик қора-қизил-олтин тусли савдо флоти байроғидан фойдаланишга рухсат берди. Бу 1926-йил 12-майда социал-демократлар, касаба уюшмалари ва Рейхсбаннернинг ғазабини қўзғатди. Рейхстаг ҳукуматга танбеҳ берди ва Лутҳернинг иккинчи кабинети ҳам истеъфога чиқди.
1929-1933-йилларда Германия Халқ партияси аъзоси эди. Лекин, 1960-йилда нашр этилган „Партиясиз сиёсатчи“ номли мемуарлари сарлавҳасида у ўзининг партиясизлигини таъкидлайди.
Истеъфога чиққанидан сўнг, у 《Германия Империал Темир йўллари》Деуцче Реичсбаҳн бошқаруви аъзолигига тайинланди, бироқ, автомобил йўлларининг икки тоифали тизимига ўтиш бўйича судда мағлуб бўлгач, лавозимни тарк этди. Молиявий ва саноат компаниялари кузатув кенгашларида қатор лавозимларда ишлаган. Шунингдек, у немис ипотека банкларининг қўшма гуруҳини бошқарган. 1928-йилда „Империяни янгилаш иттифоқи“га асос солган, бу ислоҳот тадқиқот маркази кейинчалик омма олдида „Лутҳербунд“ номи билан аталган. Унинг асосий мақсади амалда мавжуд бўлган давлат ва Пруссиянинг ажратишни бартараф этиш эди. Пруссия мавжуд миллий тузилишда бутун халқ зарарига гегемон давлат йўналишини олиб боради, деб тахмин қилинган эди. Ҳуқуқ ва имкониятлар ҳар томонлама бўлиниш ва ваколатларни кенгайтириш бўйича қуйидагилар таклиф қилинди: Пруссияга ўзининг тарихий келиб чиқишига кўра ўзининг давлат ва давлат мулки концепциясини сақлаб қолишга рухсат берилиши керак, лекин ўзи император эрлари мақоми берилган бир неча мустақил ҳудудларга бўлиниши керак.
Рейхсбанкнинг бошлиғи сифатида
1930-йил 7-мартда Рейхсбанкнинг президенти Шахт истеъфога чиқишини эълон қилди ва ўша куни кечқурун ҳукумат Лутҳернинг Рейхсбанк президенти этиб тайинланишини ёқлаб чиқди, бу ишбилармон доираларда ҳурмат қозонган рент маркаси жорий қилиниши ҳам катта рол ўйнаган эди. Рейхсбанк қошидаги Бош кенгаш 11-март куни унинг банк президенти лавозимига номзодини тасдиқлади. Ушбу лавозимда у дефляция стратегиясига амал қилди. Ўзидан олдинги Шахт билан солиштирганда, у заиф менежер ҳисобланган ва Рейхсбанк бошқарувига қарам эди. Бундан ташқари, унинг банк фаолияти йўқлиги танқид қилинди, бу эса унинг касбий қобилиятларига шубҳа уйғотди. 1931-йилнинг ёзида у кредит инқирозига дуч келди. „Олтин банк қоидаси“ га мувофиқ, жалб қилинган капитални тасарруф этиш муддати уни қайтариш вақтига тўғри келиши керак эди. Лекин, чет элдан олинган муддати ўтган кредитларнинг қайтариб олиниши ва худди шундай тартибдаги валюта оқимини кириб келмаслиги молиялаштириш тақчиллигига олиб келади. Бу фактлар олдиндан маълум бўлса-да, ҳукумат ва Рейхсбанк бундай вазиятга тайёр эмас эди. Инқирознинг келиб чиқишига 1931-йил май ойида Австриядаги энг йирик хусусий банкнинг синиши ва Биринчи жаҳон урушидан кейин немис репарациялари учун келажакдаги тўловларни тўлаш бўйича муҳокамалар фонида хорижий капиталнинг кетиши сабаб бўлади. Инқирознинг иқтисодий оқибатлари даҳшатли эди. Рейхсбанкда рўйхатдан ўтган чет эл валютаси чиқиб кетиши шунчалик юқори эдики, бу юридик қоплама чегарасига етмас эди. Турли молиявий институтлар ҳам қийин аҳволга тушиб қолди. Мисол учун, ДАНАТ-Банк ва Дресднер Банк ўзларининг тўлов қилишга қодир эмасликлари ҳақида хабар беришлари керак эди. Инқирозни бартараф этиш учун қилинган барча саъй-ҳаракатлар натижа бермади. Охир-оқибат, сиёсий даражада уни бартараф этишнинг ҳал қилувчи чоралари топилди.
Келажакда у катта кредитлар олиш учун, у Адолф Гитлернинг иш ўринлари ташкил қилиш дастурини қўллаб-қувватлади, аммо модернизация учун кўпроқ кредит олишга қарши чиқди. 1933-йил март ойида у Рейхсбанк раҳбариятидан озод қилинди. У АҚШга элчи этиб тайинланди ва бу лавозимда 1937-йилгача ишлади.
Иккинчи жаҳон уруши охирида у Мюнхен сиёсий фанлар институтининг иқтисод фанлари бўйича фахрий профессори бўлган. 1953-1955-йиллар Бундестаг қарори билан тузилган Германия Федератив Республикаси ҳудудини маъмурий қайта ташкил этиш қўмитасининг раиси бўлган.
Иншолар
- Политикер оҳне Партеи, Стуттгарт. 1960-йил.
Адабиётлар
- Wинклер ГА. Wеимар 1918-1933: биринчи немис демократияси тарихи. М.: РОССПЕН, 2013-йил.
- Патрушев А.И. Бисмаркдан Меркелгача бўлган Германия канслери. — М: Москва университети нашриёти, 2009-йил.
Манбалар
- ↑ „Биографиэ Ҳанс Лутҳер (Герман)“. Деуцчес Ҳисторисчес Мусеум. Қаралди: 19-январ 2015-йил.