Ziyosfera

Haqiqat sendvichi

Ҳақиқат сендвичи — журналистикада нотўғри ёки чалғитувчи маълумотларни тарқалишини беихтиёр қўзғатмасдан, нотўғри маълумотлар билан боғлиқ воқеаларни ёритиш усули. Бу нотўғри маълумотни ёритишдан олдин мавзу ҳақидаги ҳақиқатни тақдим этишни, кейин эса ҳақиқатни яна тақдим этиш орқали ҳикояни тугатишни ўз ичига олади. Маргарет Сулливан буни „ҳақиқат, айланма, ҳақиқат — барчаси битта мазали, демократияни озиқлантирувчи таомда“ деб умумлаштирган[1].

Ғоя тилшунос Георге Лакофф томонидан ишлаб чиқилган ва бу ном CНН мухбири Бриан Стелтер томонидан яратилган[2]. Лакофф оммавий ахборот воситаларининг ёлғон гапирадиган ёки чалғитувчи сиёсатчилар ёки экспертларнинг сўзларидан иқтибос келтириш орқали нотўғри маълумот тарқатаётганини кузатди.

Фон

Лакофф, айниқса, АҚШ президенти сифатидаги фаолияти давомида мисли кўрилмаган миқдорда ёлғон ва чалғитувчи баёнотлар берган Доналд Трумпни журналистларнинг қандай ёритиши билан қизиқди[3][4][5]. Лакофф Трумпнинг тил ва рамкалаш усулларидан самарали фойдаланиши ҳақида ёзган, оммавий ахборот воситаларини тушуниш унинг энг мунозарали баёнотлари, стереотиплари ва нотўғри тавсифларини ёритади ва такрорлайди ва шу билан ҳатто танқидчиларни ҳам маркетинг аппаратининг бир қисмига айлантиради[6][7]. Стандарт журналистик амалиёт жамоат арбоблари томонидан айтилган даъволарни такрорлаш ёки улардан тўғридан-тўғри иқтибос келтиришни ўз ичига олади, аммо жамоат арбоби нотўғри маълумот ёки дезинформация тарқатаётганда, даъволарни такрорлаш уларни кучайтириши ва зарарини ошириши мумкин. Баъзида ёлғон гапларни эътиборсиз қолдириб бўлмайди, аммо бу журналистларни қийин аҳволга солиб қўяди[8].

Лакоффнинг сўзларига кўра, агар сиз ёлғонни ёпсангиз ва кейин айтилган гап ёлғон эканлигини айцангиз ҳам, хабар тарқалди ва „фреймни инкор этиш, рамкани фаоллаштиради“[9]. Унинг таъкидлашича, такрорлаш биз дунёни тушунишда фойдаланадиган миядаги „рамка схемаларини“ кучайтиради[10]. Ҳақиқат сендвичи ёмон маълумот одамлар ўқийдиган ёки эшитадиган биринчи нарса эмас, балки ҳикоянинг охиридаги якуний таассурот эмаслигини таъминлайди. Нотўғри даъволарни такрорлаш уларни такрорлаш орқали кучайтириши мумкин, аммо фактларни текшириш ва рад этишни такрорлаш ҳам худди шундай таъсирга эга бўлиши мумкин[11].

ОАВ томонидан фойдаланилганда

ПБС блог постини чоп этди, унда ҳақиқат сендвичининг тамойили аллақачон таҳририят стандартларига тегишли: „Аниқлик шунчаки маълумот тўғри ёки йўқлигини текширишдан кўпроқ нарсани ўз ичига олади; фактлар парчанинг табиатига асосланган ҳолда этарли контекстда жойлаштирилиши керак шу ҳолда жамоатчилик адашмайди[12]“. Рой Петер Cларк Пойнтер нашри учун ёзган эдики, ҳақиқат сендвичи ғояси „таъкидли сўз тартиби“ риторик тушунчасига ўхшайди, бу ерда кимдир жумланинг бошида ва охирида „таъкидланган сўзларни“ жойлаштиради. Кларк журналистикада „энг кам таъкидланган позиция ўрта бўлиб чиқади“ деб ёзган[13].

Ҳақиқат сендвичлари нотўғри маълумотлар айниқса кенг тарқалган бир қатор мавзулар контекстида ишлатилган, ҳимояланган ёки муҳокама қилинган. CОВИД-19 пандемияси даврида коронавирусга қарши вакциналар ҳақида нотўғри маълумот бериш муаммоси ҳақида ёзаётган бир гуруҳ олимлар кенг тарқалган афсоналарни йўқ қилиш бўйича ўзларининг қўлланмаларида алоқа стратегияси сифатида ҳақиқат сендвичларини ёқладилар[14][15]. Жоурналисм.cо.ук сайтидаги ҳақиқат сендвичлари ҳақидаги мақолада Жозеф Камминс „одамларга ишонган нарсалари ёлғон эканлигини айтиш, уларнинг эътиқодларини икки баравар пасайтиради“ шунинг учун „тескари таъсир эффекти“ атамасини ишлатади[16]. У журналистларни нафақат ёлғон ҳақидаги ҳикоянинг асосий ёзувида, балки тасвирлар, сарлавҳалар, ижтимоий тармоқлар ва ёритишнинг бошқа элементларида ҳам ушбу техникадан фойдаланишга ёки унинг тамойилларини ёдда тутишга чақиради[16].

Танқид

Криспин Сартвелл Wалл Стреэт Жоурнал журналида ҳақиқат сендвичларидан фойдаланиш манипуляция ва камситувчи эканлигини таъкидлади ва бу ном чалкашлигини таъкидлади, чунки сендвичлар одатда нон учун эмас, балки ўртадаги нарса учун номланади[13][7].

Манбалар

  1. ↑ „Перспеcтиве | Инстеад оф Трумп’с пропаганда, ҳоw абоут а ниcе ʻтрутҳ сандwич’?“ (эн-УС). Wашингтон Пост. 2022-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  2. ↑ Сартwелл, Cриспин. „ʻТрутҳ Сандwич’? Балоней!“ (эн-УС). Wалл Стреэт Жоурнал (2018-йил 5-август). 2022-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  3. ↑ „Аналйсис | Траcкинг алл оф Пресидент Трумп’с фалсе ор мислеадинг cлаимс“ (эн). Wашингтон Пост. 2021-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-феврал.
  4. ↑ Бакер, Петер. „Трумп анд тҳе Трутҳ: А Пресидент Тесц Ҳис Оwн Cредибилитй“ (эн-УС). Тҳе Неw Ёрк Тимес (2018-йил 17-март). 2018-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-феврал.
  5. ↑ „Сcопе оф Трумп'с фалсеҳоодс унпреcедентед фор а модерн пресидентиал cандидате“ (эн-УС). Лос Ангелес Тимес (2016-йил 25-сентябр). 2019-йил 6-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-феврал.
  6. ↑ Лакофф. „Трумп ҳас турнед wордс инто wеапонс. Анд ҳе'с wиннинг тҳе лингуистиc wар | Георге П Лакофф анд Гил Дуран“ (эн). тҳе Гуардиан (2018-йил 13-июн). 2021-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  7. ↑ 7,0 7,1 Сартwелл, Cриспин. „ʻТрутҳ Сандwич’? Балоней!“ (эн-УС). Wалл Стреэт Жоурнал (2018-йил 5-август). 2022-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  8. ↑ „Ҳоw то серве уп а тастй ʻтрутҳ сандwич?’“ (эн-УС). Пойнтер (2020-йил 18-август). 2022-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  9. ↑ Ҳоw то маке а 'трутҳ сандwич' - CНН Видео, 2020-11-29да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2022-02-16
  10. ↑ Лакофф. „Трумп ҳас турнед wордс инто wеапонс. Анд ҳе'с wиннинг тҳе лингуистиc wар | Георге П Лакофф анд Гил Дуран“ (эн). тҳе Гуардиан (2018-йил 13-июн). 2021-йил 29-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  11. ↑ „Перспеcтиве | Инстеад оф Трумп’с пропаганда, ҳоw абоут а ниcе ʻтрутҳ сандwич’?“ (эн-УС). Wашингтон Пост. 2022-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  12. ↑ „Wҳат ис а 'Трутҳ Сандwич'?“ (эн). ПБС Стандардс. 2022-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-феврал.
  13. ↑ 13,0 13,1 „Ҳоw то серве уп а тастй ʻтрутҳ сандwич?’“ (эн-УС). Пойнтер (2020-йил 18-август). 2022-йил 17-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  14. ↑ Женсен, Элизабетҳ. „Инжеcтинг НПР'с Ваccине Cовераге Wитҳ Респеcт — Анд Фаcц“ (эн). НПР (2019-йил 8-март). 2022-йил 15-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 16-феврал.
  15. ↑ „Сcиэнтисц cреате гуиде то буилдинг трутҳ ʻсандwич’ то cомбат Cовид мисинформатион“ (эн). Тҳе Индепендент (2021-йил 7-январ). 2022-йил 13-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал.
  16. ↑ 16,0 16,1 Cумминс. „Тҳе трутҳ сандwич: ҳоw то cовер фалсеҳоодс фром оффиcиал соурcес | Медиа неwс“. www.жоурналисм.cо.ук (2022-йил 2-феврал). 2022-йил 16-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-феврал. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Haqiqat_sendvichi" dan olindi