Ziyosfera

Harriet Tubman

Ҳарриэт Тубман (Араминта Россда туғилган, 1822-йил март ойида[1] - 1913-йил 10-март) – америкалик аболисионист ва ижтимоий фаоллардан эди. Қулликда туғилган Тубман қочишга муваффақ бўлади ва кейинчалик қулликка қарши фаоллар тармоғи ва „Ер ости темир йўли“ деб номланувчи хавфсиз уйлардан фойдаланган ҳолда 70 га яқин одамларни, жумладан оила ва дўстларни қутқариш учун[1] 13 га яқин миссияни амалга оширди. Америка фуқаролик уруши пайтида у иттифоқ армияси учун қуролли скаут ва жосус бўлиб хизмат қилган. Ўзининг кейинги йилларида Тубман аёлларнинг сайлов ҳуқуқи учун ҳаракат фаоли эди.

Ҳарриэт Тубман
Таваллуди 1822-йил март
Мериленд штатининг Дорчестер округи
Вафоти 1913-йил 10-март
Мичиган штатида
Фуқаролиги Америка фуқароси
Касби Аблисионист, жамоат фаоли
Фаолият йиллари 1849-1913
Турмуш ўртоғи Жон Тубман
Отаси Гарриэт („Рит“) Грин
Онаси Бен Росс

Мериленд штатининг Дорчестер округида қулликда туғилган Тубман болалигида турли хўжайинлари томонидан калтакланган ва авёвсиз жазоланган. У ҳаётининг бошида, ғазабланган нозир бошқа бир қул бўлган одамни уриш ниятида оғир металлни улоқтирганда бошидан жароҳат олган. Жароҳат унинг ҳаёти давомида содир бўлган бош айланиши, оғриқ ва гиперсомнияга олиб келди. Жароҳатидан сўнг Тубман ғалати ваҳийлар ва ёрқин тушларни кўра бошлади, у буни Худонинг огоҳлантиришлари билан боғлади. Бу тажрибалар унинг методист тарбияси билан уйғунлашиб, уни диндор бўлишга олиб келди.

1849-йилда Тубман Филаделфияга қочиб кетди, фақат Мерилендга қайтди ва оиласини қутқарди. Аста-секин, бир гуруҳ, у ўзи билан қариндошларини давлатдан олиб чиқди ва охир-оқибат ўнлаб бошқа қул бўлган одамларни озодликка олиб чиқди. Кечаси ва ўта махфийликда саёҳат қилган Тубман (ёки уни " Мусо " деб аташган) „ҳеч қачон йўловчини йўқотмаган“.[2] 1850-йилдаги Қочқин қул қонуни қабул қилингандан сўнг, у қочоқларни шимолдан узоқроқ Британия Шимолий Америкасига (Канада) йўналтиришда ёрдам берди ва янги озод қилинган қулларга иш топишда ёрдам берди. Тубман 1858-йилда Жон Браун билан учрашди ва унга 1859-йилда Ҳарперс фериботига бостириб боришни режалаштириш ва тарафдорларни ёллашда ёрдам берди.

Фуқаролар уруши бошланганда, Тубман Иттифоқ армиясида аввал ошпаз ва ҳамшира, сўнгра қуролли скаут ва жосус бўлиб ишлаган. Урушда қуролли экспедицияни бошқарган биринчи аёл, у 700 дан ортиқ қул бўлган одамларни озод қилган Комбахи паромидаги рейдни бошқарган. Урушдан кейин у 1859-йилда Ню-Ёркнинг Аубурн шаҳрида сотиб олган мулки учун оилавий уйга нафақага чиқди ва у ерда қариган ота-онасига ғамхўрлик қилди. У касалликка дучор бўлгунга қадар аёлларнинг сайлов ҳуқуқи ҳаракатида фаол иштирок этди ва у бир неча йиллар олдин ташкил этишда ёрдам берган кекса афро-америкаликлар уйига қабул қилиниши керак эди. У жасорат ва эркинлик тимсолига айланди.

Туғилиши ва оиласи

Map of locations in Maryland, Pennsylvania, New York, and Ontario
Тубман ҳаётидаги асосий жойларни кўрсатадиган харита

Тубман қул бўлган ота-оналари Гарриэт („Рит“) Грин ва Бен Росс оиласида Араминта „Минтй“ Росс туғилган. Рит Мери Паттисон Бродесс (ва кейинчалик унинг ўғли Эдвард) томонидан қул бўлган. Бен Мериленд штатининг Дорчестер округидаги Медисон ҳудудидаги Блаcкwатер дарёси яқинида катта плантацияни бошқарган Мери Бродесснинг иккинчи эри бўлган Энтони Томпсон томонидан қул қилинган.

Қўшма Штатлардаги кўплаб қулликдаги одамларда бўлгани каби, Тубманнинг туғилган йили ҳам, жойи ҳам маълум эмас ва тарихчилар энг яхши тахминлар бўйича фикрлари фарқ қилади. Кате Ларсон доя тўлови ва бошқа бир қанча тарихий ҳужжатлар, жумладан, унинг қочиб кетган рекламаси[1] асосида туғилган йилни 1822-йил деб ёзади, Жан Ҳумез эса „Энг яхши ҳозирги далиллар Тубманнинг 1820-йилда туғилганлигини кўрсатади, аммо бу 1822-йил бўлиши мумкин. ёки икки йилдан кейин“.[3] Кетрин Клинтоннинг қайд этишича, Тубман ўзининг туғилган йилини 1825-деб эълон қилган, унинг ўлим ҳақидаги гувоҳномасида эса 1815-йил ва қабр тошидаги рўйхатлар 1820-йил деб ёзилган[2]

Тубманнинг бувиси Модести Африкадан қул кемасида АҚШга келади; унинг бошқа аждодлари ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ.[2] Болалигида Тубман ўзининг феъл-атвори туфайли Ашанти одамига ўхшаб қолганлигини айтишган, аммо бу насл-насабни тасдиқлаш ёки рад этиш учун ҳеч қандай далил топилмаган.[1] Унинг онаси Рит (унинг отаси оқ танли бўлган бўлиши мумкин)[1][2] Бродесс оиласида ошпаз эди.[3] Унинг отаси Бен, Томпсон плантациясидаги дурадгорлик ишларини бошқарадиган моҳир ўрмончи эди.[1] Улар тахминан 1808-йилда турмуш қуришди ва суд маълумотларига кўра, бирга тўққиз фарзанд кўришди: Лина, Мария Ритти, Соф, Роберт, Минти (Гарриэт), Бен, Рейчел, Генри ва Мусо.[1]

Рит оиласини сақлаб қолиш учун курашди, чунки қуллик уни парчалаш билан таҳдид қилди. Эдвард Бродесс учта қизини (Лина, Мария Ритти ва Соф) сотиб, уларни оиладан абадий ажратиб қўйди.[2] Жоржиялик савдогар Ритнинг кенжа ўғли Мусони сотиб олмоқчи бўлиб Бродессга мурожаат қилганида, у бошқа қул бўлганлар ва жамиятдаги озод қилинганлар ёрдами билан уни бир ой давомида яшириб қўйди.[1] Бир пайт у эгасига дуч келади. Ниҳоят, Бродесс ва „Жоржия одами“ болани ушлаб олиш учун қуллар хонасига келишади ва у ерда Рит уларга: „Сизлар менинг ўғлимнинг орқасидан юрибсизлар; лекин уйимга биринчи бўлиб кирган одамнинг бошини очиб қўяман“, дейди.[1] Бродесс орқага чекинади ва савдони тарк этди. Тубманнинг таржимаи ҳоли, оиладаги ушбу воқеа ҳақидаги ҳикоялар унинг қаршилик кўрсатиш имкониятларига ишонишига таъсир қилганига қўшилади.[2][3]

Тубманнинг онаси „катта уй“[3][2] га тайинланган ва ўз оиласи учун вақт кам эди; Шундай қилиб, Тубман болалигида катта оилаларда бўлгани каби укаси ва чақалоққа ғамхўрлик қилади.[3] Беш-олти ёшида Бродесс уни „Мисс Сюзан“ исмли аёлга ҳамшира қилиб олади. Тубманга чақалоққа ғамхўрлик қилиш ва ухлаётган пайтда бешикни тебратиш буюрилди; чақалоқ уйғониб йиғлаганида, уни қамчилардилар. Кейинчалик у нонушта қилишдан олдин беш марта қамчиланган кунни айтиб берган. Унинг чандиқлари умрининг охиригача йўқолмади.[2] У қаршилик кўрсатиш йўлларини топди, масалан, беш кун қочиб кетиш,[1] калтакланишдан ҳимоя қилиш учун қалин кийим кийиш ва қаршилик кўрсатиш.[2]

Тубман болалигида Жеймс Кук исмли кўчатчининг уйида ҳам ишлаган. Қизамиқ билан касалланганидан кейин ҳам у яқин атрофдаги ботқоқлардаги ондатра тузоқларини текшириши керак эди. У шу қадар касал бўлиб қоладики, Кук уни Бродесга қайтариб юборади, у ерда онаси уни соғлиғини қайта тиклайди. Кейин Бродесс уни яна ишга олди. Кейинчалик у ўзини „Суэни дарёси бўйидаги бола“га қиёслаб, ўзининг болалигидаги уй соғинчи ҳақида гапирди, Стивен Фостернинг " Уйдаги қариялар " қўшиғига ишора.[1] У улғайиб, кучайиб боргани сари уни дала ва ўрмон ишларига, ҳўкиз ҳайдашга, ер ҳайдашга, ёғоч ташишга тайинлашди.[1]


Жароҳатидан кейин Тубман ваҳийлар ва ёрқин тушларни кўра бошлади, у буни Худодан келган ваҳийлар сифатида талқин қилган. Ушбу руҳий тажрибалар Тубманнинг шахсиятига чуқур таъсир кўрсатди ва у Худога эҳтиросли иймонга эга бўлди.[1] Тубман саводсиз бўлса-да, онаси унга Инжил ҳикояларини айтиб берган ва эҳтимол оиласи билан методистлар черковига борган.[2][1] У оқ танли ваъзгўйларнинг таълимотларини рад этади, улар қул бўлган одамларни уларни савдоси ва қул қилганларнинг пассив ва итоаткор қурбони бўлишга ундайди; Бунинг ўрнига у Эски Аҳддаги нажот ҳақидаги эртакларда йўл-йўриқ топди. Бу диний нуқтаи назар унинг ҳаёти давомида хатти-ҳаракатлари ҳақида маълумот берди.[1]

Оиласи ва никоҳи

Энтони Томпсон 45 ёшида Тубманнинг отасини озод этишга ваъда беради. Томпсон вафот этгандан сўнг, унинг ўғли 1840-йилда бу ваъдасини бажарди. Тубманнинг отаси Томпсонлар оиласида ёғоч ҳисобловчи ва уста бўлиб ишлашда давом этди.[2] Бир неча йил ўтгач, Тубман оқ танли адвокат билан боғланиб, онасининг ҳуқуқий ҳолатини текшириш учун унга беш доллар тўлади. Адвокатнинг аниқлашича, собиқ эгаси Тубманнинг онаси Рит, худди эри каби, 45 ёшида қулликдаб озод қилиниши ҳақида кўрсатма берган. Ёзув шуни кўрсатдики, худди шундай қоида Ритнинг болаларига нисбатан қўлланади ва у 45 ёшга тўлганидан кейин туғилган ҳар қандай болалар қонуний равишда озод бўлишади, аммо Паттисон ва Бродесс оилалари қул бўлган одамларни мерос қилиб олганларида бу шартни эътиборсиз қолдиришган. Буни қонуний йўл билан эътироз билдириш Тубман учун имконсиз вазифа эди.[2]

Тахминан 1844-йилда у Жон Тубман исмли эркин қора танли одамга уйланди.[1] Гарчи у ёки уларнинг бирга бўлган вақтлари ҳақида кам нарса маълум бўлса-да, иттифоқ унинг қуллик ҳолати туфайли мураккаб эди. Онанинг мақоми болаларнинг аҳволини белгилаб қўйган ва Гарриэт ва Жондан туғилган ҳар қандай болалар қул бўлишади. Бундай аралаш никоҳлар — қул бўлганларга турмушга чиққан озод одамлар — Бу вақтга келиб қора танлиларнинг ярми озод бўлган Мериленднинг Шарқий қирғоғида одатий ҳол эмас эди. Аксарият афро-америкалик оилаларнинг ҳам эркин, ҳам қул бўлган аъзолари бор эди. Тарихчи Ларсон, улар Тубманнинг озодлигини сотиб олишни режалаштирган бўлиши мумкинлигини тахмин қилмоқда.[1]

Тубман турмуш қурганидан кейин кўп ўтмай исмини Араминтадан Гарриэтга ўзгартирди, аммо аниқ вақти номаълум. Ларсон бу тўйдан кейин содир бўлганини тахмин қилади[1] ва Клинтон бу Тубманнинг қулликдан қочиш режаларига тўғри келганини тахмин қилади.[2] У онасининг исмини, эҳтимол, диний қабулнинг бир қисми сифатида ёки бошқа қариндошини ҳурмат қилиш учун қабул қилган.[1][2]

Қулликдан қутулиш

Printed text of reward notice
Кембриж Демократ газетасида 100 доллар мукофот таклиф қилингани ҳақида хабар 1849-йил 17-сентабрда қочиб кетган „Минти“ (Ҳарриэт Тубман) ва унинг акалари Генри ва Бенни қўлга олиш ва қайтариш учун.

1849-йилда Тубман яна касал бўлиб қолади, бу қул савдогарлари назарида унинг қийматини пасайтирарди. Эдвард Бродесс уни сотишга ҳаракат қилди, аммо харидор топа олмади.[1] Уни сотишга урингани ва қариндошларини қул қилишда давом этаётгани учун ғазабланган Тубман унинг эгаси учун ибодат қила бошлади ва Худодан унинг йўлини ўзгартиришини сўради.[2] Кейинроқ у шундай деди: „Биринчи мартгача хўжайиним учун тун бўйи ибодат қилдим ва у доим мени сотмоқчи эди“. Савдо якунланаётгандек бўлганда, „Мен намозимни ўзгартирдим“, деди у. „Биринчи март ойида мен ибодат қила бошладим:“ Ё Раббий, агар сиз бу одамнинг юрагини ҳеч қачон ўзгартирмоқчи бўлмасангиз, уни ўлдиринг ва йўлдан олиб ташланг. '[4] Бир ҳафта ўтгач, Бродесс вафот этди. ва Тубман олдинги ҳис-туйғулари учун афсус билдирди.[1]

Кўпгина турар-жойларда бўлгани каби, Бродесснинг ўлими Тубманнинг сотилиши ва унинг оиласи парчаланиши эҳтимолини оширди.[2] Унинг беваси Элиза оиланинг қул бўлган одамларини сотиш учун ишлай бошлади.[1] Тубман, эрининг уни фикридан қайтаришга уринишларига қарамай, Бродесслар оиласи унинг тақдирини ҳал қилишини кутишдан бош тортди.[1] „[Т] менинг ҳуқуқим бор иккита нарсадан бири бор эди“, деди у кейинроқ, „эркинлик ёки ўлим; агар мен бирига эга бўлмасам, иккинчисига эга бўлардим“.[5]

Тубман ва унинг укалари Бен ва Генри 1849-йил 17-сентабрда қулликдан қочиб қутулишди. Тубман Энтони Томпсонга (отасининг собиқ эгасининг ўғли) ёлланган эди, у қўшни Каролин округидаги Терак бўйни деган ҳудудда катта плантацияга эга эди; Эҳтимол, унинг акалари ҳам Томпсон учун меҳнат қилишган. Қул бўлганлар бошқа уй хўжалигига ёлланганлиги сабабли, Элиза Бродесс уларнинг йўқлигини бир мунча вақт қочишга уриниш сифатида тан олмади. Икки ҳафта ўтгач, у Кембриж Демократига қочиб кетганлиги ҳақидаги хабарни жойлаштирди ва уларнинг қўлга олиниши ва қулликка қайтиши учун ҳар бирига 100 долларгача мукофот таклиф қилди.[1] Улар кетганларидан кейин Тубманнинг акалари иккинчи ўйга тўлдилар. Бен эндигина ота бўлган бўлиши мумкин. Икки киши орқага қайтиб, Тубманни улар билан қайтишга мажбур қилишди.[1]

Кўп ўтмай, Тубман яна қочиб кетди, бу сафар акаларисиз.[1] У онасига режалари ҳақида олдиндан хабар беришга ҳаракат қилди. У қул бўлган ишончли ҳамкасби Марямга кодли қўшиқ куйлади, бу видолашув эди. „Эрталаб учрашамиз“, деди у, „Мен ваъда қилинган ерга боғланганман“.[4] Унинг аниқ йўналиши номаълум бўлса-да, Тубман " Ер ости темир йўли " деб номланувчи тармоқдан фойдаланган. Ушбу норасмий, аммо яхши ташкил этилган тизим озод ва қул бўлган қора танлилар, оқ танли аболиционистлар ва бошқа фаоллардан иборат эди. Ўша пайтда Мериленддаги иккинчиси орасида энг кўзга кўринганлари кўпинча Қуакерлар деб аталадиган Дўстлар Диний Жамиятининг аъзолари эди.[1] Терак бўйни яқинидаги Престон ҳудуди Квакерлар жамоасининг кўпини ўз ичига олган ва Тубманнинг қочиши пайтидаги биринчи муҳим тўхташ жойи бўлган.[1] У ердан, эҳтимол, қулликдан қочган одамлар учун умумий йўлни танлаган — шимоли-шарқда Чоптанк дарёси бўйлаб, Делавер орқали ва кейин шимолий Пенсилванияга.[2] Тахминан 90 миля (140 км) пиёда юриш беш кундан уч ҳафтагача давом этади.[2]

Тубман Шимолий Юлдуз томонидан бошқариладиган ва қочоқ қуллар учун мукофот йиғишга интилган қул овчилардан қочишга ҳаракат қилиб, тунда саёҳат қилиши керак эди.[2] Эр ости темир йўлидаги „дирижёрлар“ ҳимоя қилиш учун алдовлардан фойдаланганлар. Эрта тўхтаб, уй бекаси Тубманга оила учун ишлаётганга ўхшаб, ҳовлини супуришни буюрди. Кеч тушгач, оила уни аравага яшириб, кейинги дўстона уйга олиб кетишди.[1] Минтақанинг ўрмонлари ва ботқоқлари билан танишлигини ҳисобга олиб, Тубман кун давомида бу жойларда яширинган бўлиши мумкин.[2] Унинг биринчи саёҳати тафсилотлари номаълум; қулликдан қочган бошқа қочқинлар маршрутлардан фойдаланганлиги сабабли, Тубман уларни ҳаётининг охиригача муҳокама қилмади.[1] У енгиллик ва қўрқув ҳисси билан Пенсилванияга ўтиб кетди ва йиллар ўтиб бу тажрибани эслади:

Wҳен И фоунд И ҳад cроссед тҳат лине, И лоокед ат мй ҳандс то сеэ иф И wас тҳе саме персон. Тҳере wас суч а глорй овер эверйтҳинг; тҳе сун cаме лике голд тҳроугҳ тҳе треэс, анд овер тҳе фиэлдс, анд И фелт лике И wас ин Ҳеавен.[6]

"Мусо" лақабли Тубман

Close-up portrait photo of Tubman
Ҳарриэт Росс Тубман

Филаделфияга етиб боргач, Тубман ўз оиласи ҳақида ўйлади. „Мен бегона юртда мусофир эдим“, деди кейинроқ. „Отам, онам, акаларим, опа-сингилларим ва дўстларим Мерилендда эди. Лекин мен озод эдим, улар ҳам озод бўлишлари керак эди.“[4] У ғалати ишларда ишлаган ва пул тежаган.[1] Айни пайтда АҚШ Конгресси 1850-йилдаги „Қочқин қуллар тўғрисида“ги қонунни қабул қилган бўлиб, у қочишга ёрдам берган ва ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимларини мажбурлаган ҳолда қаттиқ жазолаган, ҳатто қулликни тақиқлаган штатларда ҳам — уларни қўлга олишда ёрдам бериш. Қонун қулликдан қочганлар учун хавфни оширди, шунинг учун уларнинг кўплари Британия империясининг бир қисми сифатида қулликни бекор қилган Жанубий Онтариода (ўша пайтда Канаданинг Бирлашган провинсиясининг бир қисми) бошпана излашди.[2] Ирландиялик камбағал муҳожирлар тўлқинлари эркин қора танлилар билан ишлаш учун рақобатлашгани сабабли Филаделфияда ҳам ирқий таранглик кучайиб борарди.[2]

1850-йил декабр ойида Тубман жияни Кессия ва унинг икки фарзанди, олти ёшли Жеймс Алфред ва чақалоқ Араминта тез орада Кембрижда сотилиши ҳақида огоҳлантирилди. Тубман Балтиморга жўнади, у ерда унинг қайниси Том Тубман уни сотгунга қадар яширди. Кесиянинг турмуш ўртоғи, Жон Боули исмли эркин қора танли, хотини учун ғалаба қозонган. Кейин, аукциончи тушлик қилиш учун кетаётганда, Жон, Кесия ва уларнинг болалари яқин атрофдаги хавфсиз уйга қочиб кетишди. Кеч тушганда, Боули оилани қайиқда 60 миля (97 км) Балтиморга сузиб кетди ва у ерда улар оилани Филаделфияга олиб келган Тубман билан учрашди.[1]

Кейинги йил бошида у бошқа оила аъзоларини олиб кетишга ёрдам бериш учун Мерилендга қайтиб келди. Иккинчи сафари чоғида у акаси Мусо ва икки номаълум одамни топди.[1] Тубман, эҳтимол , Делавер штатининг Уилмингтон шаҳрида ишлайдиган қуакер аболиционист Томас Гаррет билан ишлаган.[2] Унинг жасоратлари ҳақидаги сўзлар унинг оиласини рағбатлантирди ва биографлар Мерилендга ҳар сафар қилган сайин у ўзига ишончи ортганига рози.[1][2]

1851-йил охирида Тубман қочиб кетганидан кейин биринчи марта Дорчестер округига қайтиб келди, бу сафар эри Жонни топди. У турли ишлардан пул йиғди, унга костюм сотиб олди ва жанубга йўл олди. Бу орада Жон Каролин исмли бошқа аёлга уйланган эди. Тубман унга қўшилиши кераклиги ҳақида хабар юборди, лекин у ўзи турган жойда бахтли эканлигини таъкидлади. Тубман дастлаб уларнинг уйига бостириб киришга ва саҳна кўринишига тайёрланди, лекин кейин бу муаммога арзимаслигига қарор қилди. Ғазабини бостириб, у қочишни истаган баъзи қул одамларни топди ва уларни Филаделфияга олиб борди.[1] Жон ва Каролин бирга оила қуришган, у 16 йил ўтгач, Роберт Винсент исмли оқ танли билан йўл бўйида жанжалда ўлдирилган.[1]

Black and white portrait photo of Frederick Douglass
Тубман билан бирга қулликни бекор қилиш учун ишлаган Фредерик Дугласс уни босма нашрларда мақтади.

Қочқин қул қонуни Қўшма Штатлар шимолини қулликдан қочганлар учун хавфлироқ жойга айлантирганлиги сабабли, кўплаб қочқинлар Жанубий Онтариога кўчиб кетишни бошладилар. 1851-йил декабрда Тубман 11 нафар қочқиндан иборат номаълум гуруҳга раҳбарлик қилди, эҳтимол Боwлейс ва у шимолга олдин қутқаришда ёрдам берган бир қанча бошқаларни ҳам ўз ичига олади. Тубман ва унинг гуруҳи аболитионист ва илгари қул бўлган Фредерик Дугласнинг уйида тўхтаганлигини кўрсатадиган далиллар мавжуд.[2] Дуглас ўзининг учинчи автобиографиясида шундай деб ёзган эди: "Бир сафар менинг том остида ўн битта қочоқ бор эди ва уларни Канадага олиб бориш учун етарли пул йиғмагунимча улар мен билан қолишлари керак эди. Бу бир вақтнинг ўзида мен эга бўлган энг катта рақам эди ва мен кўпчиликни озиқ-овқат ва бошпана билан таъминлашда бироз қийналганман. … "[7] Саёҳатчилар сони ва ташриф вақти бу Тубман гуруҳи бўлганини тахмин қилади.[2]

Дуглас ва Тубман қулликка қарши курашганларида бир-бирларини жуда ҳайратда қолдирдилар. 1868-йилда Тубманнинг дастлабки таржимаи ҳоли тайёрланаётганда, Дуглас уни ҳурмат қилиш учун хат ёзди. У ўзининг саъй-ҳаракатларини унинг билан таққослаб, ёзди:

Тҳе дифференcе бетwеэн ус ис верй маркед. Мост тҳат И ҳаве доне анд суфферед ин тҳе сервиcе оф оур cаусе ҳас беэн ин публиc, анд И ҳаве реcеивед муч энcоурагемент ат эверй степ оф тҳе wай. Ёу, он тҳе отҳер ҳанд, ҳаве лаборед ин а привате wай. И ҳаве wроугҳт ин тҳе дай – ёу ин тҳе нигҳт. ... Тҳе миднигҳт скй анд тҳе силент старс ҳаве беэн тҳе wитнессес оф ёур девотион то фреэдом анд оф ёур ҳероисм. Эхcептинг Жоҳн Броwн – оф саcред меморй – И кноw оф но оне wҳо ҳас wиллинглй энcоунтеред море перилс анд ҳардшипс то серве оур энславед пеопле тҳан ёу ҳаве.[8]

11 йил давомида Тубман Мериленднинг Шарқий қирғоғига қайта-қайта қайтиб келди ва тахминан 13 та экспедицияда 70 га яқин қул бўлган одамларни қутқарди,[1] унинг бошқа акалари Генри, Бен ва Роберт, уларнинг хотинлари ва баъзи болалари. Шунингдек, у шимолга қочиб кетган 50-60 қўшимча қочоқларга аниқ кўрсатмалар берди.[1] Унинг саъй-ҳаракатлари туфайли у „Мусо“ лақабини олди, бу „Чиқиш китоби“даги ибронийларни Мисрдан озодликка олиб келган пайғамбарга ишора қилди.[2] Унинг Мериленддаги охирги миссияларидан бири қариган ота-онасини қайтариб олиш эди. Унинг отаси Бен 1855-йилда онаси Ритни Элиза Бродессдан 20 долларга сотиб олган эди.[1] Аммо иккаласи ҳам озод бўлганларида ҳам, ҳудуд уларнинг мавжудлигига душман бўлиб қолди. Икки йил ўтгач, Тубман отаси қулликдан қочган саккиз кишидан иборат гуруҳни бошпана қилгани учун ҳибсга олиниши хавфи борлиги ҳақида хабар олди. У Шарқий қирғоққа саёҳат қилди ва уларни шимолга , Онтарио штатидаги Сент-Катарин шаҳрига олиб борди, у ерда илгари қул бўлган одамлар жамоаси (жумладан, Тубманнинг ака-укалари, бошқа қариндошлари ва кўплаб дўстлари) йиғилган эди.[1]

Йўналишлар ва услублари

Тубманнинг хавфли иши улкан зукколикни талаб қилди; у одатда қиш ойларида гуруҳни кўриш эҳтимолини камайтириш учун ишлаган. Тубманнинг бир мухлиси шундай деди: „У ҳар доим қишда, тунлари узоқ ва қоронғи бўлганда ва уйлари бор одамлар уларда қоладиган пайтда келади“.[2] У қулликдан қочганлар билан алоқа ўрнатганидан сўнг, улар шанба куни кечқурун шаҳарни тарк этишди, чунки газеталар душанба куни эрталабгача қочқин хабарномаларини чоп этмайди.[1]

Унинг қуллик мамлакатига қилган саёҳатлари уни катта хавф остига қўйди ва у аниқланмаслик учун турли хил ҳийла -найранглардан фойдаланган. Тубман бир марта ўзини капот билан яширган ва югуриш ишларини кўрсатиш учун иккита тирик товуқни олиб юрган. Тўсатдан ўзини Дорчестер округидаги собиқ эгаси томон кетаётганини кўриб, у қушларнинг оёқларини ушлаб турган ипларни тортди ва уларнинг ҳаяжонланиши унга кўз тегмаслигига имкон берди.[2] Кейинроқ у поезд йўловчисини бошқа собиқ уста сифатида таниди; у яқин атрофдаги газетани олиб, ўқиётгандек кўрсатди. Тубман саводсиз эканлиги маълум эди ва эркак унга эътибор бермади.[1]

1897-йилда ёзувчи Уилбур Сиберт билан суҳбатда Тубман унга ёрдам берган баъзи одамларни ва у ер ости темир йўли бўйлаб қолган жойларни айтиб берди. У Мериленд штатининг Эаст Неw Маркет шаҳрида яшовчи эркин қора танли вазир Сем Грин билан қолди; у ҳам ота-онасининг Терак бўйнидаги уйи ёнида яширинган. У у ердан шимоли-шарқдан Делавер штатидаги Сандтаун ва Wиллоw Грове ва Камден ҳудудига борар эди, у ерда эркин қора агентлар Уилям ва Нет Бринкли ва Авраам Гиббс шимолга Довер, Смирна ва Блаcкбирддан ўтиб, бошқа агентлар уни олиб ўтишарди. Чесапеаке ва Делавер каналидан Ню Cастле ва Wилмингтонгача. Уилмингтонда Қуакер Томас Гаррет Уилям Стиллнинг офисига ёки Филаделфиянинг катта ҳудудидаги бошқа метрополитен операторларининг уйларига транспортни таъминлаб берар эди. Ҳали ҳам юзлаб эркинлик изловчиларнинг Ню-Ёрк, Ню-Англия ва ҳозирги Жанубий Онтариодаги хавфсизроқ жойларга қочишларига ёрдам бергани эътироф этилади.[1]

Мерилендга қайта-қайта борган Тубманнинг диний эътиқоди яна бир муҳим манба эди. Болалигидаги бош жароҳати ҳақидаги ваҳийлар давом этди ва у уларни илоҳий огоҳлантиришлар сифатида кўрди. У „Худо билан маслаҳатлашиш“ ҳақида гапирди ва У уни ҳимоя қилишига ишонди.[2] Бир куни Томас Гаррет у ҳақида шундай деган эди: „Мен ҳеч қачон унинг қалбига айтилган Худонинг овозига кўпроқ ишонадиган бирон бир рангдаги одамни учратмаганман“.[2] Унинг илоҳийга бўлган ишончи ҳам дарҳол ёрдам берди. У руҳонийларни кодланган хабарлар сифатида ишлатган, саёҳатчиларни хавф ҳақида огоҳлантирган ёки аниқ йўлни кўрсатган. У " Доwн Мосес " қўшиғининг версияларини куйлади ва давом этиш хавфсиз ёки жуда хавфли эканлигини кўрсатиш учун сўзларини ўзгартирди.[1] У қочоқларни чегарадан олиб ўтаётганда, у шундай қичқирарди: „Худога ҳам, Исога ҳам шон-шарафлар бўлсин. Яна бир жон хавфсиз!“[3]

У револвер олиб юрган ва ундан фойдаланишдан қўрқмаган. Қурол доимо мавжуд бўлган қул овчилар ва уларнинг итларидан ҳимояланган; бироқ у, шунингдек, саёҳатга қайтмоқчи бўлган ҳар қандай қочиб кетган одамни отиб ташлаш билан таҳдид қилган, чунки бу қолган гуруҳ хавфсизлигига таҳдид солади.[2] Тубман бир гуруҳ қочқинлар орасида руҳий ҳолат пасайганида плантацияга қайтишни талаб қилган бир одамнинг ҳикоясини айтиб берди. У қуролни унинг бошига қаратиб: „Йўлинг, ё ўлинг“, деди.[9] Бир неча кундан сўнг, у Канадага кираётганда гуруҳ билан бирга эди.[2]

Минтақадаги қулдорлар 5 фут (150 cм)) бўлган „Минтй“ эканлигини ҳеч қачон билишмаган., кўп йиллар олдин қочиб кетган ва қайтиб келмаган ногирон қул ўз жамиятида жуда кўп қочиш учун жавобгар эди. 1850-йилларнинг охирига келиб, улар шимолий оқ танли аболиционист ўзлари қул қилиб олган одамларни яширинча васвасага солаётганидан шубҳалана бошладилар. 40 000 доллар мукофот ҳақида машҳур афсона сақланиб қолган Тубманни қўлга олиш учун бу белгиланган ютуқ. 1868-йилда Тубманнинг фуқаролик уруши ҳарбий нафақаси ҳақидаги даъвосини қўллаб-қувватлашга интилиш мақсадида, собиқ аболиционист Саллей Холли 40 000 доллар „Мериленд қулдорлари унга таклиф қилиш учун унчалик катта мукофот эмаслигини“ даъво қилган мақола ёзди.[1] Бундай юқори мукофот, айниқса, кичик фермани атиги 400 долларга сотиб олиш мумкин бўлган бир пайтда, мамлакат эътиборини тортган бўларди. ва федерал ҳукумат 1865-йилда Президент Линколннинг ўлдирилишида Жон Уилкс Бутнинг фитна иштирокчиларининг ҳар бирини қўлга олиш учун 25 000 доллар таклиф қилди. 12 000 АҚШ доллари миқдоридаги мукофот таклифи ҳам даъво қилинган, аммо иккала рақам учун ҳеч қандай ҳужжат топилмаган. Кетрин Клинтоннинг таъкидлашича, 40 000 доллар бу минтақа бўйлаб тақдим этилган турли совғаларнинг жами бўлиши мумкин.[2]

Қул эгаларининг саъй-ҳаракатларига қарамай, Тубман ва у ёрдам берган қочоқлар ҳеч қачон қўлга олинмади. Йиллар ўтиб, у тингловчиларга шундай деди: „Мен саккиз йил давомида ер ости темир йўлида дирижёрлик қилдим ва кўпчилик кондукторлар айтолмайдиган нарсаларни айта оламан. “Мен ҳеч қачон поэздимни йўлдан чиқариб юбормаганман ва ҳеч қачон йўловчини йўқотмаганман."[2]

Жон Браун ва Ҳарперс Ферри

Black and white portrait photo of John Brown
Тубман Жон Браунга Ҳарперс паромидаги рейдни режалаштириш ва ёллашда ёрдам берди.

1858-йил апрел ойида Тубман Америка Қўшма Штатларида қулликни йўқ қилиш учун зўравонлик қўллашни қўллаб-қувватлаган исёнчи, аболиционист Жон Браун билан таништирилди. Гарчи у ҳеч қачон оқ танлиларга нисбатан зўравонликни қўллаб-қувватламаган бўлса-да, у унинг тўғридан- тўғри ҳаракатларига рози бўлди ва унинг мақсадларини қўллаб-қувватлади.[2] Тубман сингари, у Худо томонидан чақирилганлиги ҳақида гапирди ва уни қулдорларнинг ғазабидан ҳимоя қилиш учун илоҳийга ишонди. Шу билан бирга, у Браун билан учрашишдан олдин учрашиш ҳақида башоратли тасаввурга эга эканлигини даъво қилди.[1]

Шундай қилиб, у қулдорларга ҳужум қилиш учун ўз тарафдорларини жалб қила бошлаганида, Браунга „Генерал Тубман“ қўшилди.[2] Унинг Пенсилвания, Мериленд ва Делавер штатлари билан чегарадош штатлардаги қўллаб-қувватлаш тармоқлари ва ресурслари ҳақидаги билими Браун ва унинг режалаштирувчилари учун бебаҳо эди. Дуглас каби бошқа аболиционистлар унинг тактикасини маъқулламаса-да, Браун қулликдан озод қилинганлар учун янги давлат яратиш учун курашишни орзу қилган ва ҳарбий ҳаракатларга тайёргарлик кўрган. У биринчи жангни бошлагандан сўнг, қуллар бош кўтариб, қул давлатлари бўйлаб исён кўтаришига ишонган.[2] У Тубмандан ҳозирги Жанубий Онтариода яшовчи собиқ қул бўлганларни тўплашни сўради, улар унинг жанговар кучларига қўшилишга тайёр бўлиши мумкин эди, у буни қилди.[1]

1858-йил 8-майда Браун Онтарио штатининг Чатҳам шаҳрида йиғилиш ўтказди ва у ерда Виржиния штатининг Ҳарперс паромига рейд ўтказиш режасини ошкор қилди.[1] Режа ҳақидаги хабар ҳукуматга ошкор бўлгач, Браун схемани тўхтатиб қўйди ва охир-оқибат уни қайта тиклаш учун маблағ йиғишни бошлади. Тубман унга бу ҳаракатда ва ҳужум учун батафсил режалар билан ёрдам берди.[1]

Бу вақт ичида Тубман банд бўлиб, бекорчи аудиторияга нутқ сўзлаб, қариндошларига ғамхўрлик қилди. 1859-йил охирида, Браун ва унинг одамлари ҳужумни бошлашга тайёрланаётганларида, Тубман билан боғланиб бўлмади.[2] 16-октабр куни Ҳарперс паромига рейд бўлиб ўтганида, Тубман ҳозир бўлмаган. Баъзи тарихчиларнинг фикрича, у ўша пайтда Ню-Ёркда бўлган, болалигидаги бош жароҳати туфайли иситма билан касалланган.[2] Бошқалар у Онтариода кўпроқ қочқинларни ёллаган бўлиши мумкин,[3] ва Кейт Клиффорд Ларсон Мерилендда бўлган бўлиши мумкин, Брауннинг рейдига ёлланган ёки кўпроқ оила аъзоларини қутқаришга ҳаракат қилган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Ларсон, шунингдек, Тубман Фредерик Дугласнинг режанинг ҳаётийлиги ҳақидаги шубҳаларини баҳам кўришни бошлаган бўлиши мумкинлигини таъкидлайди.[1]

Рейд муваффақияциз тугади; Браун хиёнат, қотиллик ва қуллар исёнини қўзғатишда айбланиб, 2-декабрда осилган эди. Унинг ҳаракатлари кўплаб бекорчилар томонидан олижаноб шаҳид томонидан амалга оширилган мағрур қаршилик рамзи сифатида кўрилган.[2] Тубманнинг ўзи ҳам мақтовга тўла эди. Кейинчалик у бир дўстига айтди: „[Ҳ] ўлишда 100 киши яшашдан кўра кўпроқ иш қилди“.[1]

Линколн Эманcипатион Декларациясини эълон қилганида, Тубман буни барча қора танлиларни қулликдан озод қилиш мақсади сари муҳим қадам деб ҳисоблади.[1] У Конфедерациянинг мағлубиятини қўллаб-қувватлади ва 1863-йил бошида у Порт Роял атрофидаги ер бўйлаб скаутлар гуруҳини бошқарди.[1] Жанубий Каролинадаги ботқоқ ва дарёлар Мериленд штатининг Шарқий қирғоғига ўхшаш эди; Шундай қилиб, унинг яширин саёҳат ва потенциал душманлар орасидаги ҳийла-найранг ҳақидаги билимларидан яхши фойдаланилди.[1] Уруш котиби Эдвин Стентон буйруғи остида ишлаган унинг гуруҳи нотаниш эрнинг харитасини тузиб, унинг аҳолисини кашф қилди. Кейинчалик у полковник Жеймс Монтгомери билан бирга ишлади ва унга Флорида штатидаги Жексонвилни қўлга киритишда ёрдам берган асосий разведка маълумотларини тақдим этди.[2]

Ёдгорликлар ва монументлар

Тубманнинг ҳайкаллари Американинг бир қанча шаҳарларида ўрнатилган. 1993-йилда Мичиган штатидаги Баттле Cреэк шаҳрида Эд Дуайт томонидан яратилган эр ости темир йўли ёдгорлигида Тубман бир гуруҳ одамларни қулликдан озодликка олиб боради. 1995-йилда ҳайкалтарош Жейн ДеДекер болани етаклаган Тубман ҳайкалини яратди, у Аризона штатининг Меса шаҳрида ўрнатилди. ДеДекер ҳайкалининг нусхалари кейинчалик бошқа бир қанча шаҳарларда, шу жумладан Жоржия штати Гейнсвилл шаҳридаги Бренау университетида ўрнатилди. Бу Қадимги Жанубдаги муассасада Тубманни шарафлайдиган биринчи ҳайкал эди.[10] Бостон шаҳри 10 фут (3.0 м)) бўлган Степ он Боардни ишга туширди. 1999-йилда Гарриэт Тубман боғига кираверишда қўйилган рассом Ферн Каннингемнинг бронза ҳайкали. Бу шаҳарга қарашли ердаги аёлнинг биринчи ёдгорлиги эди.[10] Сwинг Лоw, 13 фут (400 cм) Тубман ҳайкали Алисон Саар томонидан 2008-йилда Манхеттенда ўрнатилган.[10] 2009 -йилда Мериленд штатининг Солсбери шаҳридаги Солсбери университети университетнинг санъат профессори Жеймс Хилл томонидан яратилган ҳайкални очди. Бу Тубманнинг у туғилган минтақада ўрнатилган биринчи ҳайкали эди[11].

Манбалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 1,43 1,44 1,45 1,46 1,47 1,48 1,49 1,50 1,51 1,52 1,53 Ларсон 2004.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 2,31 2,32 2,33 2,34 2,35 2,36 2,37 2,38 2,39 2,40 2,41 Cлинтон 2004.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Ҳумез 2003.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Брадфорд 1869.
  5. ↑ Брадфорд 2012.
  6. ↑ Брадфорд 1869, с. 19.
  7. ↑ Доугласс 1969.
  8. ↑ Ҳумез 2003, сс. 306–307.
  9. ↑ Cонрад 1943.
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Сернетт 2007.
  11. ↑ „Неw СУ Сcулптуре Ҳонорс Ҳарриэт Тубман“. Салисбурй Университй (22-сентабр 2009-йил). Қаралди: 23-апрел 2016-йил.

 

Қўшимча ўқиш

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Harriet_Tubman" dan olindi