Hasan Riza

Ҳасан Риза (1858-йил Истанбул — 1913-йил 16-март, Эдирне)^[1] — турк ҳарбий рассоми. У Болқон урушлари пайтида ўлдирилган.

Таржимаи ҳоли

Унинг отаси Миралай (полковник) Şакир Бей эди. У ёшлигидан расм чизишга қобилятли бўлган. Шу сабабли, кейинчалик Кулели ҳарбий лицейида таҳсил олган. 1876-йилда кўплаб синфдош ва тенгдошлари сингари у ҳам кўнгилли равишда рус-турк урушига қатнашади. Натижада пешонасидан яраланади. Даволанаётган вақтида газетада фронтда хизмат ўтаётган италиялик уруш рассоми ҳақидаги мақолани ўқиб, қизиқиб қолади. Шундан сўнг у рассомнинг қўриқчиси бўлиш учун ариза берган ва талаб қондирилган. Ҳасан рассомга ўз ишларини кўрсатганида улар ўртасида дўстлик алоқалари пайдо бўлган^[1].

У урушдан кейин Туркия ҳарбий академиясига ўқишга кирган. 1881-йилда денгиз академиясига ўтган. У ерда бўлганида уруш йилларида хизмат кўрсатган ва таъмирдан ўтаётган Султон Абдулҳамид ИИ га тегишли бўлган " Султония " кемасининг кабина ва салонларини безаш ишларини амалга оширган. Ўз меҳнати учун мукофот сифатида унга офицер даражаси берилади. Лекин Ҳасан кейинчалик бунинг ўрнига маош олишни афзал кўришини ёзган^[1]. Бундан ташқари, севимли ўқитувчисига нисбатан ёмон муносабат уни Академияни тарк этишга олиб келган.

Ҳасан Риза 1887-йилда Италияга кетди. У ерда ўн икки йилини ўтказди. Кейин бир мунча вақт Мисрдаги тарихий ашёларни ўрганди. Қайтиб келгач, аввалги лавозимига қайтиш таклифи берилган, лекин у рад этган ва Эдирна шаҳрида ўз устахонасини очишни танлаган. У ерда рассом асосан илк Усмонли империяси томонидан олиб борилган йирик урушлардан портретлар ва тарихий саҳналарни яратади. Ушбу саҳналарнинг ҳар бирида у ўзининг яничар ёки қандайдир амалдор сифатида тасвирлар эди^[2].

Шунингдек, у турли мактабларда, жумладан, математик ва педагог Меҳмет Нодир томонидан асос солинган мактабда, кейинчалик эса Болқон уруши пайтида касалхона сифатида фойдаланилган маҳаллий техник мактабнинг директори бўлган^[1]. 1913-йил март ойида Ҳасан Риза болгар аскарлари томонидан ўлдирилган. Бир вақтнинг ўзида ўлдирилган олтмишдан ортиқ Усмонли аскарлари билан дафн қилинган.

Балиқ ҳовузида кашта тикаётган аёллар (Эдирнедаги устахонасидан қутқарилган ишлардан бири)

Рассомлар Сами Етик ва Меҳмет Али Лага [тр] Ҳасан Риза Фронтда бирга хизмат қилишган. Сами Етик асирга олинишидан аввал Ҳасаннинг расмларини сақлаб қолиш учун сўнгги бор уриниб кўради. Унинг уринишларига қарамай, студияси талон-торож қилинган, расмлари синдирилган. Асарларининг қарийб тўқсон фоизи йўқ қилинган ёки йўқолган деб айтилади.

1900-йилларда Султон Абдул Ҳамид италиялик рассом Фаусто Зонарога Фатиҳ Меҳмед ҳаётини акс эттирувчи бир қатор асарлар яратишни топширди. Рассом Ҳуснü Тенгуз (1874 — 1950)нинг 2011-йилда нашр этилган хотира китобидаги асосий дизайнни Ризо асарларидан кўчириб олганини аниқлангани^[3].

Манбалар

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Сüҳейл Üнвер: Şэҳит Рессам Ҳасан Рıза ве Ресимлери, Тракя Üниверситеси Яйıнларı, ИСБН 978-975-3741-79-8 (Онлине) @ Эğитим Билиşим Аğı
↑ Öмер Кокал: „Фатиҳ’ин Янıндаки Рессам, Ҳасан Рıза“ (Онлине) @ Мимаризм
↑ "Герçэк рессамı булунду", (Онлине) @ Ҳурриет

Ҳаволалар

Биографияси ва асарлари (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-11-24 санасида архивланган) @ Эдирне муниципалитети
Ризанинг бошқа асарлари @ АртНет

[trakya-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 Сüҳейл Üнвер: Şэҳит Рессам Ҳасан Рıза ве Ресимлери, Тракя Üниверситеси Яйıнларı, ИСБН 978-975-3741-79-8 (Онлине) @ Эğитим Билиşим Аğı

[omer-2] Öмер Кокал: „Фатиҳ’ин Янıндаки Рессам, Ҳасан Рıза“ (Онлине) @ Мимаризм

[3] "Герçэк рессамı булунду", (Онлине) @ Ҳурриет

[1]

[2]

[3]