Шайх Ҳасан ал-Аттор (арабча: حسن العطار‎‎; 1766–1835)[1] сунний шофиий олим[2], 1830-йилдан 1835-йилгача Ал-Азҳар бош имоми бўлган[3]. „Кўп қиррали зот“ сифатида у грамматика, илм-фан, мантиқ, тиббиёт ва тарих ҳақида ёзган[4]. Ҳасан ал-Аттор 1830-йилда Ал-Азҳар шайхи этиб тайинланган ва Усмонли Мисридаги илк ислоҳотчи уламолардан бирига айланган[5]. У Миср миллий уйғонишининг пешқадами бўлиб, унинг мероси шогирди Рифо ат-Тоҳтавий каби бир авлод мисрлик модернистларни етиштирган. У мантиқ ва замонавий астрономия каби фанларни ўқитишни ёқлаган ҳамда пайғамбар Муҳаммаднинг қабиласи Қурайш ҳақида биринчи замонавий тарихни ёзган. У ўзининг модернлаштирувчи қарашлари туфайли кўп азоб чеккан[6].

Унинг ғайридин (мусулмон бўлмаган) билимлар билан дастлабки танишуви Франсиянинг Мисрни ишғол қилиши (1798–1801) даврига тўғри келади. Франсузлар чиқиб кетгач, ўз хавфсизлигидан қўрқиб, у Қоҳирани тарк этиб, Истанбулга боради. У ерда 1802-йилдан 1806-йилгача тинимсиз ўқийди ва мутолаа қилди, сўнгра ўз таҳсилини Александретта (бугунги Искандарон), Измир ва Дамашқда давом эттириб, 1815-йилда Мисрга қайтади. У янги тиббиёт коллежининг биринчи директори бўлиб, Каиро ветеринария коллежида кузатган мурда дисепсияси зарурлигини ХИ аср алломаси Ибн Синонинг христиан Европасида аллақачон тарк этилган тажрибасиз, назарий таълимотларига қарши ҳимоя қилди. Ал-Азҳар университетида муваффақиятли маърузачи бўлса-да, у ердаги фаолияти Ғарб таъсирига қарши бўлган уламолар билан доимий зиддиятлар остида кечади, натижада баъзан дарсларни ўз уйида ўтишга мажбур бўлган. Ректор этиб тайинлангач, бу тарангликлар янада кучайди. У тўрт йил ичида вафот этган[7].

Эътиқоди

Тарихчи, Темпле университети профессори Питер Гран фикрича, унинг биринчи босқичи, яъни ашъарий даври, унинг Туркияда истиқомат қилган даврининг бошидаёқ якунланган. Шундан сўнг, мантиқ ва бошқа фанларни ўрганиши уни мотуридий позициясига яқинлаштирди. 1830-йилларда у ижтиҳод ҳақида мотуридий нуқтайи назардан ёзди[8].

Манбалар

  1. ↑ Де Беллаигуэ, Чристопҳер „1: Cаиро“, . Тҳе Исламиc Энлигҳтенмент: Тҳе Струггле Бетwеэн Фаитҳ анд Реасон 1798 то Модерн Тимес. Неw Ёрк: Ливеригҳт Публишинг Cорпоратион, 2017 — 17-бет. ИСБН 978-0-87140-373-5. „"Ҳассан ал-Аттар ... wас борн ин Cаиро ин ароунд 1766"“ 
  2. ↑ „الشيخ حسن العطار.. شيخ الأزهر المجدد“ (ар). исламист-мовеменц.cом. بوابة الحركات الإسلامية. 2015-йил 13-июнда асл нусхадан архивланган.
  3. ↑ Голдсчмидт, Жр., Артҳур. Биограпҳиcал Диcтионарй оф Модерн Эгйпт. Лйнне Риэннер Публишерс, 2000 — 26-бет. ИСБН 978-1-55587-229-8. Қаралди: 2013-йил 26-март. 
  4. ↑ Петер Гран „Ḥасан ал-ʻАṭṭāр“, . Эссайс ин Арабиc Литерарй Биограпҳй: 1350–1850 Рогер М. А. Аллен: . Отто Ҳаррассоwитз Верлаг, 2009 — 56–68-бет. ИСБН 978-3-447-05933-6. 
  5. ↑ Баcик, Гокҳан „Интродуcтион“, . Cонтемпорарй Ратионалист Ислам ин Туркей. 50 Бедфорд Сқуаре, Лондон, WC1Б 3ДП, УК: И.Б. Таурис, 2021 — 1-бет. ИСБН 978-0-7556-3674-7. 
  6. ↑ Де Беллаигуэ, Чристопҳер „1: Cаиро“, . Тҳе Исламиc Энлигҳтенмент: Тҳе Струггле Бетwеэн Фаитҳ анд Реасон 1798 то Модерн Тимес. Неw Ёрк: Ливеригҳт Публишинг Cорпоратион, 2017 — 36–37-бет. ИСБН 978-0-87140-373-5. 
  7. ↑ Чристопҳер де Беллаигуэ, Тҳе Исламиc Энлигҳтенмент. Тҳе Струггле бетwеэн Фаитҳ анд Реасон: 1798 то Модерн Тимес (Неw Ёрк, Ливеригҳт, 2017), ИСБН 9780871403735, 26-33.
  8. ↑ Петер Гран. Исламиc Рооц оф Cапиталисм: Эгйпт, 1760-1840. Сйраcусе Университй Пресс, 1998 — 134-бет. ИСБН 9780815605065. 

Адабиётлар

  • Ф. Де Жонг, 'Тҳе итинерарй оф Ҳасан ал-'Аттар (1766-1835): а реcонсидератион анд иц имплиcатионс', Семит тадқиқотлари журнали, 28-жилд, 1-сон (1983), 99–128-бетлар.

Ҳаволалар

  • Ал-Аттарни қайта кашф этиш
  • Дунне, Бруcе Wиллиам. Замонавий Мисрда жинсийлик ва „сивилизация жараёни“. ПроҚуэст, УМИ Диссертатионс Публишинг, 1996.