Hasan al-Utrush sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
| ismi = Hasan al-Utrush
| title = [[Zaydiylar|Zaydiy]] [[imom]]
| tasvir = Zeydiah (zayydieh) Naser al haqq Tomb tower Shie Mke in Iran.JPG
| izoh = Hasan al-Utrushning [[Amol]]dagi qabri
| succession = Tabariston amiri
| reign = 914-yil yanvar — 917-yil yanvar/fevral
| oʻtmishdoshi = [[Somoniylar]] okkupatsiyasi
| vorisi = [[Hasan ibn Qosim]]
| house = [[Shimoliy Eron alaviylar sulolalari|Zaydiylar sulolasi]]
| tugʻilgan_sanasi = {{circa|844}}
| tugʻilgan_joyi = [[Madina (shahar)|Madina]]
| vafot_sanasi = 917-yil yanvar/fevral
| vafot_joyi = [[Amol]]
| dini = [[Islom]] ([[shialik]] <small>[[Zaydiylar|Zaydiylik]] mazhabi</small>
}}
'''Abu Muhammad al-Hasan ibn Ali ibn al-Hasan ibn Ali ibn Umar al-Ashraf ibn [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin|Ali Zayn al-Obidin]] ibn [[Husayn ibn Ali|al-Husayn]]''' (taxminan 844-yilda [[Madina (shahar)|Madinada]] tugʼilgan — 917-yil yanvar yoki fevralda Omulda vafot etgan) — [[Zaydiylar|zaydiy]] yoʻnalishiga mansub [[Shialik|shia]] [[Alaviylar|alaviy]] daʼvatchisi. 914-yilda oʼn toʼrt yillik [[Somoniylar]] hukmronligidan soʻng Shimoliy Eronning [[Tabariston]] viloyatida Zaydiylar hokimiyatini qayta tiklagan. '''Al-Hasan al-Utrush''' ({{lang-ar|الحسن الأطروش||„Kar Hasan“}}) nomi bilan tanilgan. Tabaristonni vafotiga qadar ''an-Nosir lil Haqq'' (Haq dinining himoyachisi) hukmdorlik nomi bilan boshqargan. Keyinchalik shu laqabni qabul qilgan boshqa avlodlaridan farqlash uchun berilgan ''an-Nosir al-Kabir'' (Buyuk an-Nosir) nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Bobosi al-Hasan [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin|Ali ibn Husayn Zayn al-Obiddinning]] oʻgʻli Umar al-Ashrafning nabirasi edi. Bugungi kunda ham [[Yaman]]dagi zaydiylar tomonidan [[imom]] sifatida eʼtirof etiladi va hurmat qilinadi<ref name="EI2"/>.

== Yoshlik davri ==
Al-Hasan taxminan 844-yilda [[Madina (shahar)|Madina]]da tugʻilgan. Otasi [[Muhammad]] paygʻambarning nabirasi va shialikning uchinchi [[Imomiylar|imomi]] [[Husayn ibn Ali]] avlodidan boʻlib, nasabi Husaynning katta oʻgʻli [[Ali ibn Husayn Zayn al-Abidin|Ali ibn Husayn Zayn al-Obidin]] orqali davom etgan. Onasi esa [[Katta Xuroson|xurosonlik]] choʻri boʻlib, ismi maʼlum emas<ref name="EI2-254">Strothmann (1971), p. 254</ref>. 860-yillarda Husaynning akasi [[Hasan ibn Ali]] avlodlaridan biri [[Hasan ibn Zayd]] Tabaristonda oʻz hokimiyatini oʻrnatganida Hasan uning huzuriga borib xizmat qila boshladi. Biroq keyinchalik Hasan ibn Zaydning ukasi va vorisi [[Muhammad ibn Zayd]] bilan kelisha olmadi, chunki Muhammad unga ishonchsizlik bilan qarardi. Shundan soʻng Hasan Tabaristonni tark etib, sharqdagi viloyatlarda oʻz hukmronligini barpo etishga urindi. Shu maqsadda [[Katta Xuroson|Xuroson]] hukmdori [[Muhammad ibn Abdulloh al-Xujistoniy]] bilan ittifoq tuzdi. Al-Xujistoniy Muhammad ibn Zaydning raqibi edi. Oradan koʻp oʻtmay, u ham Hasandan shubhalana boshladi va uni qamoqqa tashlab, qamchi bilan kaltaklattirdi. Aynan shu jazodan keyin Hasan eshitish qobiliyatini yoʻqotgan va shu sababli unga ''al-Utrush'' (kar) laqabi berilgan. Tarixda, asosan, shu nom bilan mashhur boʻlib qolgan<ref name="EI2-254"/>.

Qamoqdan ozod etilgach, Hasan yana Tabaristonga qaytib, Muhammad ibn Zaydning xizmatiga kirdi. 900-yilda [[Goʻrgon (shahar)|Goʻrgon]] yaqinida [[Somoniylar]] qoʻmondoni [[Muhammad ibn Horun as-Saraxsiy]] boshchiligidagi qoʻshinlarga qarshi boʻlgan hal qiluvchi jangda Muhammad ibn Zayd bilan birga qatnashdi. Bu jang Alaviylar uchun halokatli yakunlandi. Muhammad ibn Zayd magʻlubiyatga uchrab, olgan jarohatlari oqibatida vafot etdi. Natijada, Tabariston Somoniylar istilosi uchun ochiq qoldi<ref name="EI2-254"/><ref>Madelung (1975), p. 207</ref>. Hasan jang maydonidan qochib qutulishga muvaffaq boʻlib, dastlab [[Ray]] shahridan boshpana topdi. U yerda avval ham Zaydiy alaviylarni qoʻllab-quvvatlagan [[Justoniylar|Justoniy]] hukmdor unga yordam taklif qildi. Hasan va Justoniylar 902 va 903-yillarda Tabaristonni qayta egallashga urindilar, ammo bu harakatlar muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi. Justoniylarning ishonchsizligidan xavotirlangan Hasan oʻziga mustaqil tayanch yaratishga qaror qildi. Shu maqsadda [[Alburz]] togʻlarining shimolida yashovchi hamda hali [[islom]]ni qabul qilmagan [[Gilon ustoni|gilyanlar]] va [[daylamiylar]] orasida daʼvatchilik faoliyatini boshladi. Shaxsan oʻzi targʻibot ishlarini olib borib, [[masjid]]lar qurdirdi va qisqa vaqt ichida katta muvaffaqiyatga erishdi. Togʻli Daylam aholisi hamda [[Safid Rud]] daryosining sharqida yashovchi gilyanlar uni ''an-Nosir lil Haqq'' (Haq dinining himoyachisi) unvoni bilan oʻz imomi sifatida tan oldilar va u targʻib qilgan [[Zaydiylar|zaydiylik]] yoʻnalishini qabul qildilar. Keyinchalik bu yoʻnalish uning nomi bilan ''Nosiriya'' deb atala boshlandi. Bu yoʼnalish [[Qosim ibn Ibrohim]] taʼlimotiga asoslangan hamda Tabaristonda keng tarqalgan Qosimiya tarmogʻidan ayrim amaliy jihatlari bilan farq qilardi<ref name="EI2">Strothmann (1971), pp. 254–255</ref><ref>Madelung (1975), pp. 208–209</ref>. Bu holat [[Juston III|Juston ibn Vahsudan]]ning mavqeiga jiddiy tahdid soldi. Ikki tomon oʻrtasidagi qarama-qarshilikda Hasan ustun kelishga muvaffaq boʻlib, Justoniylar hukmdorini oʻziga sodiqlik qasamyodini qilishga majbur etdi<ref name="Madelung209">Madelung (1975), p. 209</ref>.

== Tabaristonda hokimiyatining tiklanishi va buning oqibati ==
Hasanning tobora kuchayib borayotgan qudratini koʻrgan [[Somoniylar]] hukmdori [[Ahmad II (Somoniy)|Ahmad ibn Ismoil]] Tabaristonda Zaydiylar hokimiyatining qayta tiklanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun Muhammad ibn Saluk boshchiligida qoʻshin yubordi. Somoniylar qoʻshini son va qurol-aslaha jihatidan ancha ustun boʻlsa-da, Hasan 913-yil dekabr oyida [[Chalus (Eron)|Chalus]]ning gʻarbidan oqib oʻtgan Burrud daryosi boʻyidagi Burdida jangida ularga qaqshatqich zarba berdi. Jangda omon qolib, Chalus qal’asiga yashiringan Somoniylar askarlari taslim boʻlishga koʻndirildi. Biroq keyinchalik ular Hasanning kuyovi [[Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim]] buyrugʻi bilan qirib tashlandi. Ushbu gʻalabadan soʻng viloyat poytaxti Omul Zaydiylar qoʻshiniga darvozalarini ochdi va Hasan shu yerdagi hukmdor saroyiga joylashdi<ref name="EI2-254"/><ref name="Madelung209"/>. Koʻp oʻtmay Ahmad ibn Ismoilning oʻldirilishi hamda uning vorisi [[Nasr II (Somoniy)|Nasr II]] oʻz hokimiyatini mustahkamlash bilan band boʻlganidan foydalangan Hasan qisqa vaqt ichida Zaydiylarning eski mulklari, jumladan, Tabariston va Goʻrgonni yana oʻz nazorati ostiga oldi. Somoniylarning qarshi hujumi uni vaqtincha Omulni tark etib, Chalusga chekinishga majbur qildi. 40 kun oʻtgach, Hasan bosqinchilarni yana magʻlub etib, oʻz hokimiyatini tiklashga muvaffaq boʻldi. Hatto Zaydiylarning ilk hukmdorlariga avvallari qarshi boʻlgan [[Bavandiylar]] sulolasi vakili [[Sharvin II]] kabi mahalliy hukmdorlar ham Hasan bilan sulh tuzib, uning hokimiyatini tan oldilar<ref name="EI2-254"/><ref name="Madelung209"/>.

Biroq yoshi keksaygani sababli vorislik masalasi yuzasidan tarafdorlari oʻrtasida kelib chiqqan nizolar Hasanning bu yutuqlariga putur yetkaza boshladi. Hasanning oʻz oʻgʻillari buzuq feʼl-atvorli va davlatni boshqarishga noloyiq deb hisoblangan, shu bois kuyovi va bosh qoʻmondoni [[Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim]] bilan kelisha olmay qoldi. Hatto bir safar Abu Muhammad keksa imomni asirga ham oldi, ammo bu voqea xalq orasida shunchalik keskin norozilik uygʻotdiki, natijada u [[Daylam]]ga qochishga majbur boʻldi. Oxir-oqibat [[Tabariston]] zodagonlari ikki tomonni yarashtirishga muvaffaq boʻldilar va Abu Muhammad Hasanning oʼz oʻgʻillarining oʼrniga rasmiy voris etib belgilandi<ref name="EI2"/><ref name="Madelung210">Madelung (1975), p. 210</ref>. Hasan 917-yil yanvar yoki fevral oyida vafot etguniga qadar Tabaristonni boshqarib turdi. Hatto [[Sunniylik|sunniy]] tarixchi [[Tabariy]] ham uning hukmronligi haqida: „Xalq al-Utrushning adolati, yaxshi xulqi va haq-huquqlarni ado etishiga oʻxshashini ilgari koʻrmagan edi“, — deya yuksak baho bergan<ref name="EI2"/><ref name="Madelung209"/>. Uning Omuldagi qabri keyinchalik daylamiy va gilyan shialari uchun muhim ziyoratgohga aylandi. Shuningdek, avlodlari ''an-Nosir'' sharafli nomini saqlab qolgan holda jamiyatda katta hurmat-eʼtiborga sazovor boʻlganlar<ref>Madelung (1975), pp. 209–210</ref>.

Hasanning vafotidan soʻng Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim [[Gilon ustoni|Gilondan]] qaytib kelib, uning oʻrniga hukmdor boʻldi va 928-yilda vafot etguniga qadar mamlakatni boshqardi. Abu Muhammad xalq orasida mashhur va obroʻli hukmdor boʻlgan boʻlsa-da, hukmronligi davomida Hasanning oʻgʻillari [[Ahmad ibn an-Nosir|Abulhusayn Ahmad]] va [[Jaʼfar ibn an-Nosir|Abulqoim Jaʼfar]] hamda ularning tarafdorlari tomonidan doimiy ravishda tahdid ostida qoldi. Ular 919-yilda, shuningdek, 923—926-yillar oraligʻida Abu Muhammadni taxtdan agʻdarib, qisqa muddat surgunga ketishga majbur qilishga muvaffaq boʻlganlar<ref>Madelung (1975), pp. 210–211</ref><ref name="EI2-255">Strothmann (1971), p. 255</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* {{EI2 | volume = 3 | title = Ḥasan al-Uṭrūs̲h̲ | first = R.  | last = Strothmann | authorlink = | pages = 254–255 | doi =10.1163/1573-3912_islam_SIM_2777}}
* {{cite book | title = The Cambridge History of Iran, Volume 4: From the Arab Invasion to the Saljuqs | year = 1975 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | editor-last = Frye | editor-first = R.N. | last = Madelung | first = W. | author-link = Wilferd Madelung | chapter = The Minor Dynasties of Northern Iran | pages = 198–249 | isbn = 978-0-521-20093-6 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=hvx9jq_2L3EC&pg=PA198}}
* {{cite web | url = http://www.iranicaonline.org/articles/alids-of-tabarestan-daylaman-and-gilan | title = ʿALIDS OF ṬABARESTĀN, DAYLAMĀN, AND GĪLĀN | last = Madelung | first = W. | publisher = Encyclopaedia Iranica, Online Edition | access-date = 25 January 2013}}
* {{cite web | url = http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv | title = GĪLĀN iv. History in the Early Islamic Period | last = Madelung | first = W. | publisher = Encyclopaedia Iranica, Online Edition | access-date = 12 February 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120517004418/http://www.iranicaonline.org/articles/gilan-iv | archive-date = 17 May 2012 | url-status = dead }}

[[Turkum:840-yillarda tugʻilganlar]]
[[Turkum:917-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Tugʻilgan yili nomaʼlum boʻlgan kishilar]]
[[Turkum:10-asr Oʻrta Sharq monarxlari]]
[[Turkum:Alaviylar sulolasi]]
[[Turkum:Tabaristonning zaydiy imomlari]]
[[Turkum:Madina kishilari]]
[[Turkum:9-asr arablari]]
[[Turkum:10-asr arablari]]
[[Turkum:9-asr zaydiylari]]
[[Turkum:10-asr zaydiylari]]